معیشت یا حجاب؟ خطای بزرگ یک دوگانهسازی اجتماعی
در منظومه فکری اسلام، ارزشها در عرض یکدیگر تعریف نمیشوند تا یکی قربانی دیگری شود. همانگونه که نمیتوان میان عدالت و عبادت، یا میان عقلانیت و دینداری، تقابل برقرار کرد، قرار دادن معیشت در برابر حجاب نیز فاقد مبنای منطقی و دینی است. هر دو، نیاز واقعی انسان و جامعهاند و هر دو در تحقق حیات سالم نقش دارند.
اگر معیشت، نیاز جسم و استمرار حیات مادی انسان است، حجاب و ارزشهای اخلاقی نیز ضامن آرامش روانی، سلامت اجتماعی و امنیت فرهنگیاند. همانطور که نمیتوان میان آب و غذا یکی را انتخاب کرد، نمیتوان اقتصاد را بدون اخلاق یا دینداری را بدون توجه به زیست اجتماعی تصور کرد.
ادعای رایج وقتی عدالت نباشد، حجاب هم نخواهد بود، در ظاهر دلسوزانه، اما در باطن، سادهسازی یک مسئله پیچیده است. عدالت اقتصادی یک ضرورت انکارناپذیر است، اما فقدان عدالت، مجوز تعطیلی ارزشهای اخلاقی نمیشود. تجربه تاریخی جوامع مختلف نشان میدهد که فروپاشی اخلاق، خود یکی از عوامل تشدید بحرانهای اقتصادی و اجتماعی است.
قرآن کریم بهروشنی این پیوند را تبیین کرده است؛ آنجا که در سوره اعراف، آیه 96، تقوا و ایمان را زمینه نزول برکات الهی معرفی میکند و در سوره طه، آیه 124، دوری از یاد خدا را عامل تنگنای معیشت میداند. این نگاه قرآنی نشان میدهد که دینداری، نه مانع رفاه، بلکه یکی از بسترهای آن است.
در سیره پیشوایان دینی نیز همین هماهنگی دیده میشود. عدالتورزی در تقسیم بیتالمال، مبارزه با فقر، رسیدگی به محرومان و در عین حال اهتمام جدی به عبادت، حیا و ارزشهای اخلاقی، دو روی یک حقیقت بودهاند. هیچگاه در تاریخ اسلام، اصلاح معیشت به بهای حذف اخلاق توصیه نشده است.
دوگانهسازی معیشت و حجاب، بیش از آنکه یک دغدغه واقعی باشد، ابزاری برای انحراف افکار عمومی از مسیر درست مطالبهگری است. مطالبه معیشت عادلانه، حق مردم است؛ همانگونه که حفظ هویت دینی و اخلاقی جامعه نیز یک ضرورت اجتماعی است. این دو مطالبه نه تنها متضاد نیستند، بلکه تقویتکننده یکدیگرند.
جامعهای که اخلاق و ارزشهای خود را تضعیف کند، حتی اگر به رفاه نسبی برسد، در بلندمدت با بحرانهای عمیقتری چون ناامنی، فروپاشی خانواده و بیاعتمادی اجتماعی مواجه خواهد شد؛ بحرانهایی که خود، معیشت را نیز به خطر میاندازند. در نهایت، راه برونرفت از مشکلات اقتصادی و اجتماعی، نه حذف ارزشها، بلکه بازگشت به نگاه جامع و حکیمانه است؛ نگاهی که انسان را یک کل میبیند و میداند حیات سالم، تنها با جمع میان نان و ایمان ممکن است، نه با قربانی کردن یکی به سود دیگری.
یادداشت از: حجتالاسلام مهدی حسنی، محقق و مدرس حوزه