بررسی انواع ترجمههای قرآن کریم/ از ترجمه لفظی تا آزاد
الف) ترجمه واژههای دشوار قرآنی به زبان مقصد. این نوع ترجمه – البته اگر بتوان نام آن را ترجمه گذاشت – بیشتر برای گروه خاصی از مردم مفید است؛ کسانی که تا حدودی به زبان عربی آشنایی دارند و میتوانند پس از فهمیدن معنای واژه، خود مفهوم جمله را درک کنند. این نوع ترجمه از گذشتههای دور تاکنون رواج داشته و مورد استفاده بوده است؛ برای نمونه، ترجمه مفردات سوره اخلاص از لسان التنزیل چنین است: «هو: وی»؛ «احد: یکی»؛ «الصمد: پناه نیازمندان»؛ «لم یلد: نزاد کسی را»؛ «و لم یولد: و نه زاده شد از کسی (الولاده: زادن)»؛ «لم یکن: نبود و نباشد (کُون؛ بودن)»؛ «له: مر او را»؛ «کفواً: همتایی»؛ «احد: هیچ کس».
این نوع ترجمه قرآن، افزون بر مسامحه در اطلاق ترجمه بر آن، مشکلات متعددی دارد؛ از جمله مغفول ماندن معانی واقعی اصطلاحات و تشبیهات و کنایات و نیز معادل نداشتن برخی از حروف تأکید، موصولات، نون تأکید و… .
ب) ترجمه پیوسته مفردات قرآن همگام با ساختار زبان مبدأ: هدف اصلی در این نوع ترجمه، انتقال معانی واژههای زبان مبدأ به زبان مقصد است، البته در صورت و قالبی مشابه صورت و قالب زبان مبدأ. برخی ویژگیهای دیگر این ترجمه عبارتاند از:
_ انتقال پیام بهسختی صورت میگیرد و گاه اساساً منتقل نمیشود؛
_ از میزان تأثیرگذاری بر مخاطب نسبت به متن اصلی بهشدت کاسته میشود؛
_ با زبان معیار و الگوها و ساختارهای زبان مقصد بیگانه است؛
_ واحد ترجمه در این نوع ترجمه معمولاً تک واژه مستقل و گاه واژه است؛
_ انسجام ساختاری فرآورده در این نوع ترجمه به دلیل دوری از الگوهای دستوری و زبانی زبان مقصد، مخدوش است؛
_ در این نوع ترجمه حذف و اضافه بسیار اندک است.
این نوع ترجمه را میتوان بهوفور در ترجمههای کهنی چون ترجمه تفسیر طبری و ترجمههای متأخری چون ترجمه معزی، شعرانی، یاسری، اشرفی تبریزی و مصباحزاده یافت؛ مانند:
«فَمَا یکذِّبُک بَعْدُ بِالدِّینِ».
_ پس چه چیز تکذیب کند تو را از این پس در دین؟ (معزی)؛
_ پس چه چیز تکذیب مینماید تو را بعد از این در دین؟ (یاسری، اشرفی، شعرانی و مصباحزاده).
«وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُم مَّعَهُمْ رَحْمَةً مِّنَّا وَذِکرَی لِأُوْلِی الْأَلْبَابِ».
_ و بخشیدیم او را گروه او و ماننده ایشان بخشایشی از ما و پندی خداوندان خردها را (ترجمه تفسیر طبری)؛
_ و دادیمش خاندانش را و مانند آنان را با آنان رحمتی از ما و یادآوردنی برای دارندگان خردها (معزی).
«والَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیک وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِک وَبِالآخِرَةِ هُمْ یوقِنُونَ».
_ و کسانی که ایمان میآورند به آنچه نازل شده است به سوی تو و آنچه نازل شده است از قبل از تو و به آخرت آنان یقین میکنند.
ترجمه تحتاللفظی
برخی محققان و صاحبنظران، ترجمه لفظ بهلفظ در معنای دوم را از ترجمه تحت اللفظی جدا نکرده اند و هر دو را با عناوین «تحت اللفظی»، «لفظ بهلفظ»، «کلمه بهکلمه»، «براساس صورت یا قالب»، «لغوی»، «تعادل صوری» و «ترجمه معنایی و به بحث گذاشته اند، ولی برخی به پیروی از ترجمه پژوهان مغرب زمین، آن دو را از یکدیگر جدا کرده اند. این نوع ترجمه در سدههای گذشته بیشترین فراوانی را داشته است و هرچند از نظر کارشناسان ترجمه روشی نامناسب است، در کار آموزش نیک به کار میآید.
ویژگی های مهم این نوع ترجمه عبارتند از:
_ هدف مترجم انتقال پیام به همراه رعایت ساختارهای متن اصلی و اولویت بخشیدن به آن است؛
_ انتقال پیام یا محتوای بافتی متن مبدأ بیش از ترجمه لفظ به لفظ است و خواننده تا حدودی، هرچند با دشواری، پیام را دریافت میکند؛
_ فاقد تعادل در تأثیرگذاری بر مخاطب نسبت به متن اصلی است؛
_ زبان این نوع ترجمه از زبان معیار به دلیل نزدیکی آن به الگوهای بیانی و ساختاری دستوری متن اصلی، فاصله دارد؛
_ واحد ترجمه در آن «واژه» و گاه «تکواژ» است؛
_ انسجام فرآورده به دلیل پایبندی بیش از حد به زبان مبدأ مخدوش است، ولی وضعیت آن نسبت به ترجمه لفظ به لفظ، کمی بهتر و پیوندی بین عناصر آن برقرار است؛
_ حذف و اضافه در آن از لفظ بهلفظ بیشتر است و این امر در راستای نزدیک شدن به الگوهای بیانی زبان مقصد رخ میدهد.
این نوع ترجمه را کم و بیش در بسیاری از ترجمهها میتوان دید؛ مانند:
«یخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوْقِهِمْ وَیفْعَلُونَ مَا یؤْمَرُونَ».
_ از پروردگارشان از بالاتر خویش میترسند… (پاینده)؛
_ پروردگارشان را از فرازشان میترسند… (جلالالدین فارسی).
«وَجَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَینَاتِ وَمَا کانُواْ لِیؤْمِنُواْ کذَلِک نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ».
_ پیامبرانشان با نشانههای آشکار آمدندشان و ایشان آن نبودهاند که بگروند؛ ما بزهکار را کیفر چنین دهیم (امامی).
«والَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیک وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِک وَبِالآخِرَةِ هُمْ یوقِنُونَ؛ و کسانی که ایمان میآورند به آنچه به سوی تو نازل شده است و آنچه پیش از تو نازل شده است و آنان به آخرت یقین میکنند».
ترجمه وفادار
ترجمه وفادار (امین/ معادل) حد فاصل ترجمه «تحت اللفظی» و ترجمه «معنایی» است، ولی برخی محققان، آن را از ترجمه «معنایی» جدا نکرده و از آن با عناوینی مانند: «تعادل پویا»، «براساس معنا»، «ترجمه اصطلاحی»، «ترجمه ارتباطی» و «دگرنویسی»، «آزاد»، «محتوا به محتوا» و جز اینها یاد کردهاند.
در ترجمه وفادار، مترجم خود را به متن اصلی و فرآورده، هر دو، وفادار میداند، ولی در مقام تعارض، به زبان مقصد سوق مییابد. ویژگی های این ترجمه چنیناند:
_ هدف مترجم در این نوع ترجمه اولاً، انتقال دقیق پیام و محتوای متن مبدأ و ثانیاً، انتقال و انعکاس ساختارهای ادبی، بلاغی و ظرافتهای آنها به ساختارهای معیار زبان مقصد است؛
_ پیام بهطور کامل منتقل میشود؛
_ درجه تأثیرگذاری آن نسبت به تحتاللفظی بیشتر و نسبت به معنایی و آزاد کمتر است؛
_ زبان متن مقصد معیار است، ولی به روانی و شیوایی ترجمه معنایی نیست؛
_ واحد ترجمه با هدف ترجمه معادل، از واژه تا جمله متغیر است. مترجم در این نوع ترجمه میکوشد با انتخاب واحدهای کوچکتر، ساختارهای مبدأ را به ساختارهای معیار مقصد منتقل کند (معمولاً ساختارهای مشابه منتقل میشود) و چنانچه رعایت ساختارهای مقصد او را از انتخاب واحد پایینتر بازداشت، به واحدهای بزرگتر روی میآورد؛ بنابراین، در این روش واحد پایه واژه است؛
_ انسجام ساختاری فرآورده به دلیل وفاداری به زبان مقصد در حد بالایی قرار دارد؛
_ حذف و اضافه به دلیل وفاداری به ساختارهای هر دو متن (مبدأ و مقصد) بیش از تحت اللفظی و کمتر از معنایی است.
«والَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیک وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِک وَبِالآخِرَةِ هُمْ یوقِنُونَ».
و کسانی که به آنچه بر تو نازل شده و آنچه قبل از تو نازل شده است، ایمان میآورند، و آنان به آخرت یقین میکنند.
ترجمه معنایی
ترجمه معنایی یا محتوایی اغلب خوشخوانتر از ترجمه های پیشین و برای مترجمان از ترجمه وفادار ساده تر است. ترجمه معنایی با ویژگیهایی که دارد، میتواند زمینه پدید آمدن ترجمه مناسبی برای رسانه بهویژه رادیو باشد؛ زیرا در قرائت ترجمه توضیحهای تفسیری از متن اصلی قابل تفکیک نیست و همین مسئله دشواریهایی را موجب میشود که باید با تدبیری مناسب برطرف شود؛ برای مثال، میتوان از افزودههای مورد اتفاق در چارچوب تحمل ظاهر آیات، آن هم به صورت حداقلی و اشرابشده، بهره برد. همچنین میتوان افزودههایی را که مربوط به قراین پیوسته است، از افزودههای دیگر تفکیک کرد و از پینوشت و تکمله و عبارتهایی که مشخصکننده افزوده از متن است، بهره جست.
ویژگیهای ترجمه معنایی عبارتاند از:
_ هدف ترجمه انتقال دقیق پیام و محتوای متن مبدأ به زبان معیار متن مقصد است. مترجم در این نوع ترجمه به ساختارهای ادبی و بلاغی متن مبدأ بهسان ترجمه وفادار، پایبند نیست؛
_ پیام بهطور کامل منتقل میشود؛
_ درجه تأثیرگذاری آن غالباً نسبت به وفادار بیشتر و نسبت به آزاد کمتر است؛
_ زبان ترجمه، معیار است؛
_ واحد ترجمه اغلب جمله است، ولی مترجم خود را برای حرکت در واحدهای پایینتر آزاد می بیند و به اقتضا از آنها استفاده میکند؛
_ انسجام ساختاری فرآورده بیش از انسجام در ترجمه وفادار است؛
_ حذف و اضافه بیش از ترجمه وفادار و کمتر از ترجمه آزاد است.
بیشتر ترجمههای متأخر را میتوان نمونههایی از این نوع ترجمه به شمار آورد.
«وَلَا یأْتِینَ بِبُهْتَانٍ یفْتَرِینَهُ بَینَ أَیدِیهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ».
_ … تهمت و افترایی را که ساختهاند، به کسی نسبت ندهند… (مکارم شیرازی)؛
_ … و بچه های حرامزادهای را که پس انداخته اند، با بهتان [و حیله] به شوهر نبندند… (فولادوند)؛
_ … و فرزندی را از راه بهتان به دست نیاورند که نسبت آن را به دست و پای خویش دهند… (خرمشاهی)؛
_ … و دروغی را که در میان دستها و پاهاشان فرابافته باشند، پیش نیاورند… (مجتبوی)؛
_ … بر کسی افترا و بهتان میان دست و پای خود نبندند (یعنی فرزندی را که میان دست و پای خود پرورده و علم به آن از انعقاد و نطفه او دارند، به دروغ به کسی غیر پدرش نبندند)… (الهی قمشهای با ویرایش استاد ولی)؛
_ و بچههای حرامزاده خود را به دروغ منسوب به همسر خود نکنند… (صفارزاده)؛
_ و بهتانی که خود از پیش خود ساختهاند، بر یکدیگر ننهند… (علیاصغر حلبی)؛
_ … و فرزندان خودشان را جز به شوهرانشان نسبت ندهند… (پورجوادی).
در ترجمههای یادشده تأثیرپذیری مترجمان از حوزه تفسیر کاملاً آشکار و در اغلب آنها تفسیر در ترجمه اشراب شده است. از میان ترجمههای پیشگفته، ترجمههای فولادوند، صفارزاده، حلبی، خرمشاهی و پورجوادی آزاد و ترجمه مکارم شیرازی، معنایی و ترجمه مجتبوی تحتاللفظی و ترجمه الهیقمشهای تحتاللفظی و تفسیری است.
«وَمِنَ النَّاسِ مَن یتَّخِذُ مِن دُونِ اللّهِ أَندَاداً یحِبُّونَهُمْ کحُبِّ اللّهِ…».
_ وفادار: و برخی از مردم کسانی هستند که از غیر خدا، همانندهایی (معبودگونه) برمی گزینند، که همانند دوستی خدا، آنها را دوست دارند… (رضایی و…)؛
_ معنایی: و برخی از مردم، در برابر خدا، همانندهایی [برای او] برمی گزینند، و آنها را چون دوستی خدا، دوست میدارند… (فولادوند و…).
در ترجمه دوم «مَن» موصول که نقش خبری دارد، ترجمه نشده و به جای آن به صله نقش خبری داده شده است؛ همچنین «یحِبُّونَهُمْ» که در نقش صفت یا حال است، به خبر عطف شده است. این ساختارشکنی در ترجمه وفادار جایز نیست.
«لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ».
_ وفادار: … چرا چیزی میگویید که انجام نمیدهید؟ (فولادوند)؛
_ معنایی: … چرا سخنی میگویید که عمل نمیکنید؟ (مکارم شیرازی).
ترجمه «ما» به «چیزی» وفادار و ترجمه آن به «سخنی» معنایی است.
«إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا».
_ وفادار: آنگاه که زمین به لرزش [شدید] خود لرزانیده شود (فولادوند)؛ (یا: آنگاه که زمین بهشدت لرزانیده شود)؛
_ معنایی: هنگامی که زمین شدیداً به لرزه درآید (مکارم شیرازی).
در ترجمه دوم، فعل مجهول جمله به معلوم تبدیل شده است که در ترجمه وفادار جایز نیست.
«اعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ».
_ وفادار: بدانید که خدا سخت کیفر است، و [بدانید] که خدا آمرزنده مهربان است. (فولادوند)؛
_ معنایی: بدانید خدا دارای مجازات شدید، و (در عین حال) آمرزنده و مهربان است. (مکارم شیرازی)؛
در ترجمه دوم، فعل اول به قرینه حذف شده است که در ترجمه وفادار در این زمینه محدودیت وجود دارد.
«وَاللّهُ یعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَکتُمُونَ».
_ وفادار: … و خدا آنچه را که آشکار میسازید و آنچه را که پنهان میسازید، میداند (حجة التفاسیر)؛
_ معنایی: … و خداوند آنچه را آشکار، و آنچه را پنهان میدارید میداند. (مکارم شیرازی)
«إِنَّ هُدَی اللّهِ هُوَ الْهُدَی».
_ وفادار: تنها هدایت خداوند هدایت است؛
_ معنایی: هدایت تنها هدایت الهی است.
از ترجمه نخست استفاده میشود دیگران نیز هدایت دارند، لیکن هدایت آنها ادعایی و غیرواقعی است، ولی ترجمه دوم که ساختار نحوی در آن تغییر یافته، وجود هرگونه هدایتی را برای دیگران منتفی میداند.
«إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِینَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِینَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِینَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِینَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِینَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِینَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاکرِینَ اللَّهَ کثِیرًا وَالذَّاکرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِیمًا».
_ وفادار: بهیقین، مردان مسلمان و زنان مسلمان، مردان باایمان و زنان باایمان، مردان مطیع فرمان خدا و زنان مطیع فرمان خدا، مردان راستگو و زنان راستگو، مردان صابر و شکیبا و زنان صابر و شکیبا، مردان باخشوع و زنان باخشوع، مردان انفاقکننده و زنان انفاقکننده، مردان روزه دار و زنان روزه دار، مردان پاکدامن و زنان پاکدامن و مردانی که بسیار به یاد خدا هستند و زنانی که بسیار یاد خدا می کنند، خداوند برای همه آنان مغفرت و پاداش عظیمی فراهم ساخته است (مکارم شیرازی)؛
_ معنایی: بهیقین خداوند برای مردان و زنان مسلمان، باایمان، مطیع، راستگو، شکیبا، خاشع، انفاقکننده، روزهدار، پاکدامن و بسیار یادکننده خدا، مغفرت و پاداشی بزرگ فراهم کرده است (پیشنهادی).
«والَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیک وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِک وَبِالآخِرَةِ هُمْ یوقِنُونَ».
_ معنایی: و کسانی که به آنچه بر تو و آنچه پیش از تو نازل شده، ایمان آورده، و به آخرت یقین میکنند. یا: و کسانی که به قرآن و کتب آسمانی نازلشده پیش از تو، ایمان آورده و به آخرت یقین دارند.
ترجمه آزاد
آیتاللّه مکارم شیرازی در یادداشت پایانی ترجمه خویش آورده: … [در ترجمه آزاد] مترجم خود را مقید به انتقال دقیق محتوای متن مورد نظر نمیداند، بلکه به تناسب اهدافی که دارد، محتوا را کم یا زیاد کرده و یا شرح و توضیحی بر آن می افزاید، هرچند روح مورد نظر درمجموع ترجمه محفوظ است، ولی بدیهی است که نمی توان نام ترجمه را بر آن نهاد.
این تعریف مورد اتفاق نیست. استاد معرفت، ترجمه آزاد را با ترجمه معنایی برابر گرفته، چنین آورده است: در این ترجمه، مترجم سعی میکند معنایی را از قالبی به قالب دیگر بریزد، تا معنای مقصود کاملاً ادا شود؛ یعنی بی کموکاست مراد متکلم برگردانده شود و حتی المقدور الفاظ و کلمات متن اصلی و ترجمه مطابق هم و جایگزین هم باشد و در صورتی که امکان نداشته باشد، دست به تقدیم و تأخیر و کم و زیاد کردن برخی عبارات می زند؛ چه بسا یک یا چند کلمه بر عبارت می افزاید – نهچندان زیاد – تا معنا بهخوبی روشن شود، این گونه ترجمه را ترجمه معنوی نیز میگویند؛ زیرا بیشتر سعی بر انتقال کامل مفاهیم است نه تطابق لفظی.
دکتر بیآزار شیرازی در تعریف ترجمه آزاد یا خلاصة التفاسیر مینویسد: بعضی از مترجمان با توجه به نامفهوم بودن ترجمه های پیشین، بر آن شدند که خود را از قید ترجمه «حرفی» و تحتاللفظی رها سازند و به ترجمه معنی و مفهوم قرآن بپردازند و با حفظ معنای اولیه، آن را به زبان دوم بازگو کنند و خلاصه تفاسیر را لابهلای ترجمه بگنجانند؛ مانند: ترجمه با خلاصة التفاسیر مرحوم یاسری، ترجمه با خلاصة التفاسیر مرحوم الهی قمشهای و معانی القرآن استاد محمدباقر بهبودی.
در ترجمه های آزاد متأسفانه بسیاری از ریزهکاریها و هنرهای ادبی و مزایای دیگر قرآن مورد غفلت قرار گرفته است؛ به عنوان نمونه در آیه 36 سوره بقره: «فَأَزَلَّهُمَا الشَّیطَانُ عَنْهَا»، معنی «عَنْهَا» از ترجمه افتاده و چنین ترجمه شده است: شیطان آدم و حوا را به لغزش افکند.
دکتر قلیزاده، در تعریف ترجمه آزاد آورده است: این نوع ترجمه، نقطه مقابل ترجمه لفظ به لفظ است. در این روش ترجمه که اغلب مترجمان و اهل نظر آن را بدترین نوع و روش ترجمه میدانند، انتقال «پیام» نویسنده و نه معانی عبارات و جملات متن در قالب و ساختارهای زبان مقصد، تنها هدف مترجم است. بهعکس آنچه تصور میکنند حجم متن ترجمه در ترجمههای آزاد لزوماً بیش از حجم متن مبدأ نیست، بلکه بسا کمتر از آن نیز باشد.
در یک جمعبندی می توان ویژگیهای ترجمه آزاد را چنین برشمرد:
_ هدف مترجم در این نوع ترجمه انتقال پیام و محتوای متن مبدأ همراه با مطابقت کامل با ادبیات زبان مقصد و بیشترین تأثیرگذاری است. مترجم در این نوع ترجمه به ساختارهای ادبی و بلاغی متن مبدأ بهسان ترجمه وفادار و معنایی پایبند نیست؛
_ انتقال کامل پیام متن اصلی بهسان معنایی و وفادار مورد اهتمام نیست و مترجم گاه به فراخور حال مخاطب و نوع ترجمه و سبک آن، پیام را کامل یا منتخبی از آن را منتقل کند (که مورد اخیر به سوی ترجمه اقتباسی گرایش مییابد)؛
_ از جهت تأثیرگذاری بهترین نوع ترجمه به شمار میرود؛
_ زبان ترجمه کاملاً معیار است و بهاصطلاح بوی ترجمه از آن به مشام نمیرسد؛
_ واحد ترجمه اغلب یک جمله یا چند جمله یا حتی یک بند است؛
_ انسجام ساختاری فرآورده بهطور کامل برقرار است و به دلیل پایبند نبودن مترجم به متن مبدأ، نسبت به انواع دیگر ترجمه بیشتر است؛
_ حذف و اضافه در لفظ و معنا رخ میدهد و در لفظ فراوانی بیشتری دارد.
مثال: «والَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیک وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِک وَبِالآخِرَةِ هُمْ یوقِنُونَ».
_ آزاد: و مؤمنان به قرآن و کتب آسمانی پیشین و یقینکنندگان به آخرت؛ یا: و مؤمنان به کتابهای آسمانی و باورمندان به روز واپسین.
_ آزاد:
و کسانی که آورند یقین
بهر تنزیل و روز باز پسین
_ آزاد:
آنچه سوی تو یافته است نزول
و آنکه پیش از تو بوده است رسول
_ آزاد:
کسانی که دارند ایمان تمام
«بکردند باور سخن و آن کلام»
که پروردگارت فرستاده است
بر آنچه به پیشین رسل داده است
نویسنده: حجتالاسلام سید محمدحسن جواهری، استاد حوزه و دانشگاه