شعر آیینی؛ از الهام الهی تا کوشش هنرمندانه

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از همدان، فرهنگ، زیربنای هویت یک جامعه و هنر، رساترین زبان برای انتقال ارزش‌های متعالی است. در این میان، شعر آیینی و دفاع مقدس نه تنها یک قالب ادبی، بلکه ابزاری راهبردی برای صیانت از آرمان‌های اصیل و تبیین سبک زندگی معصومین (ع) به شمار می‌رود.

لزوم فرهنگ‌سازی در عصر حاضر، بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود؛ چرا که نسل جوان برای مقابله با چالش‌های هویتی، نیازمند الگوهایی است که فراتر از کلیشه‌های ظاهری، بر سیره عملی و جوهره مبارزاتی ائمه اطهار (ع) استوار باشد. توجه به شاعران به عنوان افسران جبهه فرهنگی، ضرورتی انکارناپذیر است؛ چرا که ایشان با پیوند زدن جوشش الهی و کوشش هنرمندانه، می‌توانند مفاهیم بلندی همچون ایستادگی در برابر ظلم و بندگی خالصانه را از دل تاریخ استخراج کرده و در کالبد کلماتِ نو و تأثیرگذار به جامعه تزریق کنند.

حمایت از عرصه فرهنگ، تنها در برگزاری جشنواره‌های مقطعی خلاصه نمی‌شود، بلکه نیازمند ایجاد بسترهای آموزشی پایدار، انتقال تجربیات پیشکسوتان به نسل نوگرا و جایگزینی عمقِ معرفتی به جای سطحی‌نگری است. درهمین راستا خبرنگار تسنیم درگفت‌وگویی صمیمانه با حسن کرمی نور، شاعر و پیشکسوت عرصه دفاع مقدس و شعر آیینی، با نگاهی آسیب‌شناسانه و دقیق، به بررسی نسبت هنر با سیره رضوی، لزوم مطالعه عمیق شاعران و رسالت دستگاه‌های فرهنگی در اعتلای این هنر قدسی پرداخته‌اند که در ادامه می‌خوانید.

تسنیم: در ابتدا خودتان را معرفی کنید و بفرمایید از چه سالی وارد عرصه شعر شدید؟

کرمی نور: متولد بهار سال 1342 هستم. ورود به دنیای شعر که آن را یک ذوق و الهام الهی می‌دانم، به سال‌های 1362 و 1363 و دوران تحصیل در مرکز تربیت معلم بازمی‌گردد. در آن زمان، این استعداد و علاقه را در وجود خود مشاهده کردم. آن دوران مصادف با ایام هشت سال دفاع مقدس بود؛ لذا طبیعی بود که بنده نیز همصدا با مردم حماسه‌آفرین ایران، رویکرد آثارم را بر پایه مفاهیمی چون حماسه، ایثار، شجاعت و شهادت بنا کنم. فضای آن روزها ناخودآگاه، ذهن ما را به این سمت هدایت می‌کرد. به خاطر دارم اولین رباعی که به رشته تحریر درآوردم:

از دور میان خون و آتش جنگ است

با یورش حق عرصه به دشمن تنگ است

تا معبر عاشقان به دام است،کنون

آسوده به بستر آرمیدن ننگ است

که این رباعی مورد توجه مرحوم سیاوش دیهیمی قرار گرفت و ایشان مرا تشویق کردند و فرمودند که در آینده حرفی برای گفتن خواهم داشت. همین انگیزه باعث شد در آن فضا آثاری خلق کرده و با شرکت در محافل شعری، سروده‌های خود را به حماسه‌آفرینان دفاع مقدس تقدیم کنم.

تسنیم: با توجه به سابقه حضورشما در عرصه شعر رضوی، بفرمایید آسیب‌شناسی شما از کنگره‌ها و جشنواره‌های این حوزه چیست؟

کرمی‌نور: سوال بسیار خوبی را مطرح کردید. ما گونه‌های مختلفی از شعر مانند طنز، اقتصادی، سیاسی، عاشقانه، عارفانه و توحیدیه داریم که در نهایت به گونه‌ای ارزشمند و مقدس به نام شعر آیینی متصل می‌شوند. شعر آئینی بر اساس تعالیم الهی و ستایشگری توحید پایه‌گذاری شده‌است. زمانی که در مورد امام رضا (ع) یا سایر ائمه معصومین سخن می‌گوییم ارتباط این بزرگواران را با قدرت لا یزال ربوبیت تبیین کنیم، چرا که ایشان مخلوق خدا هستند.

در بحث آسیب‌شناسی، بنده به دو نکته اساسی اشاره می‌کنم،اول عدم توجه به سیره واقعی و پرهیز از غلو است، یکی از آسیب‌های جدی این است که گاهی در شعر آیینی به واقعیت‌های سیره، تعالیم و روش زندگی ائمه در مقابله با ظلم توجه کافی نمی‌شود. زبانِ شعر باید متناسب با جایگاه معصوم باشد. همان‌طور که در روایات آمده، شخصی به نام عبدالله ابن عفان نزد امام صادق (ع) شعری خواند و ایشان تأکید فرمودند که در توصیف ما نباید کلمه‌ای فراتر یا فروتر بگویید.

متأسفانه امروزه برخی شاعران دچار غلو می‌شوند که این مسأله در روز قیامت جای مؤاخذه دارد. در شعر عاشقانه وصفِ چشم و ابرو و زلف ایرادی ندارد، اما در شعر آیینی نباید از حدود تخطی کرد. نباید طوری توصیف کنیم که خدای نکرده، ائمه در مقام خدایی قرار گیرند. حتی در آداب زیارت نیز تأکید شده که پیش از ورود، 34 مرتبه الله اکبر بگویید تا یادآور شود که خدا از همه بزرگتر است. لذا توصیف سبک زندگی حقیقی معصومین به عنوان مخلوق برتر خداوند باید مبنا باشد، نه تصورات غلوآمیز.

آسیب دوم، بحث جشنواره‌زدگی است، متأسفانه بسیاری از شاعران صرفاً منتظر فرارسیدن زمان جشنواره‌ها و دریافت هدایا هستند و بر اساس این بهانه‌ها اثر تولید می‌کنند. در حالی که کار برای ائمه و شعر آیینی باید دلی باشد. ستایشگری ائمه نباید محدود به تقویم جشنواره‌ها شود. این جشنواره‌ها علیرغم اینکه موجی ایجاد کرده و تبلیغ دینی ظاهری محسوب می‌شوند، اما به نوعی باعث تنبلی شاعران شده است؛به طوری که نگاهشان به فراخوان ها معطوف شده است ودیگر هیچ.

تسنیم: به موضوع جشنواره‌زدگی اشاره کردید؛ این پدیده چه تبعاتی برای کیفیت آثار تولید شده دارد؟

کرمی‌نور: جشنواره زدگی عاملی است برای ایستایی وعدم حرکت رو به جلو . معتقدم حال که این استعداد الهی نصیب شده است می بایست از تمام این توان وظرفیت برای تولید مفاهیم ارزشمند ستایشگری وشعر آئینی در تمام عرصه ها وزمان ها استفاده کرد.آسیب سوم در این حوزه این است که سروده‌های ما درباره امام رضا (ع) یا سایر ائمه، ما از باطن و شخصیت امام رضا وائمه اطهار در شناسایی به اهل مخاطب غافل شده ایم و بیشتر به حواشی کمی وفیزیکی آن مثل گنبد،بارگاه،پنجره فولاد، کبوتر توصیه می‌شود. احادیث ایشان درباره چگونگی بندگی و سبک زندگی‌شان متأسفانه مدنظر قرار نمی‌گیرد و بیشتر به حواشی نظیر پنجره فولاد و کبوتر توجه می‌شود. جوهره اصلی حرکت امام رضا (ع) که مبارزه با ظلم بود، در شعرها مغفول مانده است. تقاضای بنده از شاعران امروز این است که نسبت به ائمه شناخت پیدا کنند، زندگی ایشان را مطالعه کنند و در بحث هویت‌نگاری اجتماعی، معرفی خدا به عنوان خالق و چگونگی ایستادگی در برابر ظالم را برای نسل جوان تبیین کنند.

تسنیم: چگونه می‌توان از این کلیشه‌های رایج (مانند کبوتر و آهو) فاصله گرفت و به مفاهیم عمیق‌تری در سیره رضوی دست یافت؟

کرمی‌نور: تنها راه رهایی از این ظواهر و حواشی، مطالعه دقیق و عمیق حقیقت زندگی و مفاهیم رفتاری معصومین است. برای مثال ما باید ببینیم امام حسین (ع) در برابر ظلمی که قصد نابودی دین را داشت، چه برخورد و مبارزه‌ای داشتند. باید این سبک زندگی و روش مبارزه با ظلم را در شرایط زمانه ائمه بشناسیم و آن را به زندگی امروز تعمیم دهیم. اگر امروز ظلمی بر ما حادث شود، باید از امام حسین (ع) یا امام رضا (ع) تأسی کنیم. ائمه ما هرگز در برابر ظلم سر خم نکردند؛ لذا ما که معتقد به تشیع و اهل‌بیت هستیم، باید در عمل نیز چنین باشیم و در برابر ظلم نه تنها ایستادگی، بلکه مبارزه کنیم. بهترین راه، مطالعه سبک زندگی آن‌ها و پیوند زدن آن به مسائل روز جامعه است.

تسنیم: در مورد آثار و تالیفات خودتان، بفرمایید چه کتاب‌هایی در دست چاپ یا انتشار دارید؟

کرمی‌نور: به لطف خدا دو کتاب دارم؛ یکی به نام (از پیش‌سرودها) که توسط بنیاد شهید تهران چاپ شده که در آینده نزدیک توسط بنیاد شهید همدان رونمایی خواهد شد. این مجموعه شامل سروده‌هایی در فضای دفاع مقدس است. کتاب دیگری دارم به نام (آقا) که به چاپ دوم رسیده است. همچنین مجموعه‌ای از اشعار آیینی را با عنوان (فرصتی برای تماشا) در دست جمع‌آوری و تدوین دارم که در آینده نزدیک به چاپ خواهد رسید.

تسنیم: به نظر شما (شعر رضوی) یک سبک خاص است یا صرفاً یک موضوع برای سرودن؟ و تفاوت سرودن برای ائمه با سایر قالب‌ها در چیست؟

کرمی‌نور: شعر رضوی متأثر از شاخه کلی‌تر (شعر آیینی)است.واقعیت‌نگاری در شعر آیینی یک خط قرمز و فصل‌الخطاب است. ما در مورد ائمه حق نداریم دچار غلو یا ستایشگری افراطی شویم، و نه از آن سو، شأن ایشان را پایین بیاوریم. آنچه در شعر آیینی اهمیت دارد، شناخت دقیق روش زندگی و احادیث ائمه است. این شناخت باید سرلوحه تولید اثر باشد. شعر رضوی نیز به عنوان یکی از مشتقات شعر آیینی، از همین قاعده مستثنی نیست و باید بر پایه حقیقت و معرفت بنا شود.

تسنیم: به نظر شما چگونه می‌توان فرهنگ رضوی و سیره عملی امام رضا (ع) را به نسل جوان منتقل کرد؟

کرمی‌نور: هدف ما باید این باشد که مباحثی نظیر چگونگی زیستن امام رضا (ع)، سبک زندگی ایشان و نحوه مبارزه ایشان با ظلم در شرایط خاص آن دوران را به درستی تبیین کنیم. با بهره‌گیری از آموزه‌های ایشان، باید این مفاهیم را به نسل جوان امروز تسری دهیم تا آن‌ها نیز بتوانند زندگی خود را بر پایه الگوی رضوی بنا کنند و زندگی امام‌رضایی داشته باشند.

تسنیم: در محافل ادبی برخی معتقد هستند که شعر امری (جوششی) است و برخی دیگر (کوششی)، دیدگاه شما در این زمینه چیست؟

کرمی‌نور: معتقدم شعر ماهیتی (جوششی) دارد. شعر یک ودیعه، ذوق و الهام الهی است. برخلاف بسیاری از هنرها که کاملاً اکتسابی هستند، شعر پیش از هر چیز یک موهبت است. برای مثال در هنرهایی مانند خوش‌نویسی، آهنگسازی یا خوانندگی، فرد می‌تواند با حضور در کلاس و مداومت در تمرین، آن هنر را بیاموزد و به یک هنرمند تبدیل شود. اما در بحث شعر، خداوند الهام و ذوقی بدیع را در وجود برخی افراد به ودیعه می‌گذارد. البته این ذوق، یک توانایی (بالقوه) است؛ شاعر باید با مطالعه، تمرین و مداومت، این استعداد را به مرحله بالفعل برساند. پس در وهله اول، شعر جوششی است که از الهام سرچشمه می‌گیرد، اما در وهله بعد، نگاه شاعر باید نگاهی هنرمندانه و همراه با کوشش باشد تا آنچه خلق می‌کند، از سطح زبان محاوره فراتر رفته و به ساحت هنر ارتقا یابد.

تسنیم: تفاوت نسل جدید شاعران را با نسل خود در چه می‌بینید و ارزیابی شما از فعالیت آن‌ها چیست؟

کرمی‌نور: بنده این مژده را می‌دهم که نسل امروز شاعران، در اشاعه فرهنگ علوی، رضوی و فرهنگ انتظار بسیار نوگرا و به‌روز عمل می‌کنند. با وجود اینکه نسل جوان دوران هشت‌ساله دفاع مقدس را درک نکرده‌اند، اما بسیار ماهرانه آن فضا و همچنین مفاهیم شعر آیینی را به تصویر می‌کشند. جای خوشبختی است که شاعران جوان توانسته‌اند تعابیر، صنایع شعری، نوآوری‌ها و خلاقیت‌های تحسین‌برانگیزی را در خدمت شعر آیینی قرار دهند. ما به موفقیت روزافزون این نسل بسیار امیدوار هستیم و یقین داریم با انگیزه‌ای که در آن‌ها وجود دارد، در آینده شاهد ظهور چهره‌های درخشانی در حوزه شعر آیینی خواهیم بود.

تسنیم: توصیه شما به شاعران جوانی که تازه قدم در راه خطیر شعر رضوی و آیینی می‌گذارند چیست؟

کرمی‌نور: توصیه بنده به این عزیزان این است که از تکرار گفته‌های دیگران بپرهیزند و به دنبال نوآوری و خلاقیت باشند. مطالعه هرگز نباید فراموش شود؛ به‌ویژه مطالعه آثار شاعران متقدم و معاصر که می‌تواند الهام‌بخشِ نوآوری و تأثیرگذاری بیشتر باشد. جامعه امروز تشنه مضامین، تعابیر و موضوعات نو و به‌روز است. از شاعران جوان تقاضا دارم با تکیه بر نیروی جوانی و نگاه دقیق خود، آثاری خلق کنند که علاوه بر شکوفایی هنری، ادای وظیفه‌ای شایسته در پیشگاه شعر آیینی باشد.

تسنیم: به نظر شما چه برنامه‌هایی به ارتقای سطح کیفی شعر کمک می‌کند و در این راستا چه انتظاری از مسئولان و متولیان فرهنگی دارید؟

کرمی‌نور: نکته بسیار مهمی را اشاره کردید. متأسفانه ما امروز در بحث آموزش توفیق چندانی نداریم. تجربیات نسل ما می‌تواند چراغ راه نسل امروز باشد، اما بهره‌گیری از این تجارب مستلزم برنامه‌ریزی است. امروز بیش از هر چیز به برگزاری کارگاه‌های آموزشی تخصصی، به‌ویژه در حوزه شعر آیینی، نیاز داریم تا شاعران جوان از تجربیات پیشکسوتان مجرب بهره‌مند شوند.

متأسفانه این رویکرد آموزشی در اولویت متولیان دستگاه‌های فرهنگی دیده نمی‌شود. بنده تأکید می‌کنم که جشنواره‌ها به تنهایی کافی نیستند و گاهی پس از اتمام، به دست فراموشی سپرده می‌شوند. اگر به دنبال تداوم جریان شعر آیینی و ارتقای کمی و کیفی آن هستیم، ناچار به برگزاری کارگاه‌های آموزشی هستیم. همچنین باید از کتاب‌های مفید و تأثیرگذار در حوزه فرهنگ رضوی، علوی و انتظار استفاده شود تا شاعران با افزایش دایره واژگانی و ارتقای سطح مطالعات خود، آثاری با تأثیرگذاری عمیق‌تر تولید کنند.

تسنیم: دو مورد از سروده‌های خود از شعر پایداری وشعر آیینی را عنوان کنید.

کرمی‌نور: شعر پایداری

هرچند غم لاله رخان جانسوز است / پایان شب ستم جهان افروز است

آنجا که شهادت هنر مردان است / ایران حسین تا ابد پیروز است

و شعر آیینی:

ای در همه جا نشسته بر دل یادت / طوبی جهان است بهشت آبادت

باران اجابت دعا می ریزد / هرصبح وشب از پنجره ی فولادت