در روزهای «بینت» در کتابخانههای بجنورد؛ تجربهای چالشبرانگیز
کاربران و کتابداران هر دو تحت فشار قرار گرفتند و این شرایط بحرانی، بیش از هر زمان دیگری، اهمیت مدیریت حرفهای و پایبندی به اخلاق کتابداری را نمایان ساخت. در چنین موقعیتهایی، رفتار یک کارمند کتابخانه میتواند نشاندهنده میزان تعهد، مسئولیتپذیری و دلسوزی او نسبت به رسالت فرهنگی و اجتماعی کتابخانه باشد.
در عصر دیجیتال، اینترنت نقش حیاتی در دسترسی به اطلاعات، انجام پژوهش، جستوجوی منابع، تمدید و امانت کتاب، و پاسخگویی مرجع ایفا میکند. قطع اینترنت به مدت دو هفته نهتنها روند مطالعه و پژوهش کاربران را مختل کرد، بلکه کتابداران را نیز با چالشهای حرفهای و اخلاقی جدی مواجه ساخت. این وضعیت این پرسش اساسی را مطرح میکند که آیا با حذف ابزار دیجیتال، مسئولیت اخلاقی کتابدار نیز متوقف میشود؟
هدف این گزارش، بررسی تأثیر نبود اینترنت بر خدمات کتابخانهها، تحلیل رفتار اخلاقی کتابداران در شرایط بحرانی و ارائه نگاهی انتقادی به وابستگی روزافزون خدمات کتابخانهای به شبکههای دیجیتال است. کتابداران موظفاند دسترسی عادلانه و برابر به اطلاعات را برای همه کاربران تضمین کنند؛ اما در نبود اینترنت، تحقق این اصل با دشواریهای جدی همراه شد. با این حال، انتظار میرود کتابخانهها و کارکنان آنها با ارائه راهکارهای جایگزین، از توقف کامل خدمترسانی جلوگیری کنند.
آیا با قطع اینترنت خدمات هم قطع میشود؟
در شرایط قطع اینترنت، کتابخانهها معمولاً با دو انتخاب مواجهاند: یا بهطور کامل تعطیل شوند، یا با تکیه بر منابع چاپی و روشهای غیرآنلاین به فعالیت خود ادامه دهند. بلاتکلیفی میان این دو وضعیت، نهتنها موجب سردرگمی کاربران میشود، بلکه اعتبار نهادی کتابخانه را نیز خدشهدار میکند.
کاربران با واقعیتی ساده روبهرو شدند: یا کتابخانه باید کاملاً تعطیل میشد چون هیچچیز آنلاین کار نمیکرد، یا باز میماند و کتابداران ناچار بودند از روشهای خلاقانه و آفلاین برای ارائه خدمات استفاده کنند.
این وضعیت فشار کاری و روانی زیادی بر کتابداران وارد کرد و در برخی موارد، به بروز رفتارهایی سختگیرانه، منفعلانه یا حتی دور از اخلاق حرفهای انجامید. گزارشهای میدانی نشان میدهد که برخی کتابداران بهجای همراهی با کاربران، با جملاتی مانند «کتاب نداریم»، «امانت نمیدهیم» یا «چون اینترنت قطع است کاری از دست ما برنمیآید» از ارائه هرگونه کمک خودداری کردهاند. چنین برخوردهایی، نهتنها مشکل کاربران را حل نکرده، بلکه احساس بیاعتمادی و نارضایتی را نیز تشدید کرده است.
یکی از مراجعکنندگان در این زمینه میگوید: من برای پیدا کردن یه مقاله دانشگاهی اومده بودم کتابخونه. پیشنهاد دادم حتی اسم منابع رو دستی برام بنویسن، ولی فقط میگفتن نت قطعه. انگار اصلاً حاضر نبودن هیچ کاری بکنن. من موندم با استرس پروژه و دست خالی برگشتم.
مراجعکننده دیگری نیز تجربه مشابهی را اینگونه بیان میکند:حداقل انتظارم این بود که راهنماییم کنن از کتابهای چاپی استفاده کنم یا بگن کدوم قفسهها به دردم میخوره. ولی برخورد بعضیها طوری بود که حس میکردم مزاحمم. انگار مشکل اینترنت، بهانهای شده بود برای کار نکردن.
این تجربهها نشان میدهد که مسئولیت اخلاقی کتابدار، صرفاً به دسترسی به ابزارهای دیجیتال محدود نمیشود. اخلاق حرفهای ایجاب میکند که کتابدار حتی در شرایط محدودیت منابع، اصل عدالت، احترام به کاربر و روح خدمترسانی را حفظ کند.
در چنین شرایطی، کتابدار باید خلاق باشد: منابع چاپی مهم را معرفی کند، پیشنهاد جایگزین بدهد، درخواستها را بهصورت دستی ثبت کند یا روشهای جستوجوی آفلاین را به کاربران آموزش دهد.
نبود اینترنت یعنی نبود کتاب
اخلاق کتابداری بهعنوان یکی از ارکان اساسی این حرفه، بر اصولی چون دسترسی آزاد و برابر به اطلاعات، بیطرفی، حفظ کرامت انسانی کاربران، مسئولیتپذیری اجتماعی و پرهیز از گمراهسازی تأکید دارد. کتابدار باید میان «ارائه اطلاعات موجود» و «پرهیز از دادن اطلاعات نادرست یا ناقص» تعادل برقرار کند. نبود اینترنت، اگرچه چالشی جدی برای کتابداری مدرن محسوب میشود، اما اخلاق کتابداری را از میان نمیبرد؛ بلکه آن را به سطحی عمیقتر و انسانیتر سوق میدهد.
در چنین شرایطی، کتابدار بیش از هر زمان دیگری باید به اصول بنیادین حرفه خود پایبند باشد و با صداقت، عدالت، خلاقیت و انعطافپذیری عمل کند. اخلاق کتابداری زمانی معنا پیدا میکند که در عمل و در مواجهه روزمره با کاربران بروز یابد، نه صرفاً در آییننامهها و شعارهای حرفهای.
تجربه کتابخانههای عمومی بجنورد در دورههای قطعی اینترنت نشان میدهد که مشکل اصلی، تنها نبود زیرساخت دیجیتال نیست، بلکه ضعف در درونیسازی اخلاق حرفهای است. کتابداری که با قطع سیستم، خدمت را متوقف میکند و با لحنی طلبکارانه پاسخ میدهد، از رسالت فرهنگی و اجتماعی خود فاصله گرفته است. اخلاق کتابداری زمانی معنا دارد که حتی در شرایط بحران، کتابدار بتواند با احترام، مسئولیتپذیری و انعطاف، از کاربر استقبال کند، نه آنکه او را پس بزند. این گزارش با رویکردی انتقادی، به بررسی این شکاف میان اخلاق حرفهای ادعاشده و رفتار واقعی کتابداران و پیامدهای آن میپردازد.