مسئله چندوجهی آلودگی هوای مشهد؛ از بحران فصلی تا معضل مزمن شهری
بر اساس دادههای ارائهشده از سوی شورای اسلامی شهر مشهد، وضعیت آلودگی هوا در سال 1404 نسبت به سال قبل جهشی هشداردهنده داشته است. تنها در ششماهه نخست سال 1404، تعداد روزهای آلوده به 89 روز رسیده؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال 1403، 23 روز بوده است. این مقایسه بهروشنی از افزایش حدود 287 درصدی تعداد روزهای آلوده حکایت دارد؛ افزایشی که نمیتوان آن را به نوسانات طبیعی یا شرایط مقطعی نسبت داد. آلودگی ثبتشده در مهرماه 1404 نیز بهتنهایی دو برابر مدت مشابه سال قبل بوده و این موضوع، زنگ خطر جدی برای مدیریت شهری و نظام حکمرانی محیطزیست به شمار میرود.
اوج این بحران در مهرماه 1404 رخ داد؛ زمانی که شدیدترین آلودگی گزارششده در روز 24 مهر با ثبت شاخص کیفیت هوای 24 ساعته (AQI) برابر با 208، شهر را در وضعیت «بسیار ناسالم» و عملاً در شرایط اضطراری قرار داد. این سطح از آلودگی، تهدیدی فراگیر برای سلامت تمام گروههای جمعیتی محسوب میشود و بیانگر فشار شدید محیطی بر کلانشهر مشهد است. در همین ماه، رخدادهای متعددی با شاخصهای بالای 200 ثبت شد که عمدتاً ناشی از افزایش ذرات معلق درشت (PM10) و خیزش گرد و غبار بودند.
کانونهای بیابانی داخلی استان خراسان رضوی و همچنین کانونهای خارجی در مناطق هرات افغانستان و قرهقوم ترکمنستان، از جمله منابع اصلی این نوع آلودگی بهشمار میروند. پیامد این وضعیت، ثبت 17 روز پیاپی آلودگی هوا در مهرماه بود؛ رخدادی که در حافظه زیستمحیطی شهر کمنظیر است.
با عبور از مهر و ورود به آبان و آذرماه، اگرچه ماهیت آلودگی تغییر کرد، اما بحران نهتنها فروکش نکرد، بلکه به شکلی پایدار و فرسایشی ادامه یافت.در این دوره، پدیده پایداری جوی و وارونگی حرارتی نقش محوری در تشدید آلودگی ایفا کرد. گزارشهای هواشناسی حاکی از استقرار جو پایدار و کاهش تهویه طبیعی هوا در سطح شهرهای بزرگ، از جمله مشهد، بود؛ شرایطی که به انباشت آلایندههای ناشی از احتراق سوختهای فسیلی و فعالیتهای شهری منجر شد. در این فاز، شاخص کیفیت هوا بهطور مداوم در محدوده «ناسالم برای گروههای حساس» تثبیت شد و آلاینده غالب، ذرات معلق ریزتر (PM2.5) بود که عمدتاً از منابعی چون اگزوز خودروها، ناوگان حملونقل فرسوده و سیستمهای گرمایشی سرچشمه میگیرد.
تداوم آلودگی نیز خود به یک شاخص بحران تبدیل شد. در ابتدای پاییز، مشهد یک دوره 17 روزه آلودگی متوالی را تجربه کرد که تا اول آبانماه ادامه یافت. در اواخر آبان نیز، آلودگی هوا برای سیزدهمین روز پیاپی تا 29 آبان 1404 تداوم داشت و در این روز شاخص آلودگی از عدد 140 عبور کرد. این تداوم، بهویژه در فاز آبان و آذر، نشاندهنده یک معضل مزمن است که بهصورت پیوسته سلامت گروههای آسیبپذیر شامل بیماران قلبی و تنفسی، کودکان و سالمندان را تهدید میکند.
در چنین شرایطی، هرگونه برنامهریزی مؤثر برای کاهش آلودگی هوا، بدون دسترسی به اطلاعات جامع و بهروز از منابع آلاینده، عملاً ناممکن است. این اطلاعات در قالب «سیاهه آلودگی هوا» تجمیع میشود؛ ابزاری راهبردی که تاکنون دو بار بهروزرسانی شده است. با توجه به تغییرات اخیر در الگوی آلایندگی مشهد، قرارداد جدیدی با دانشگاه فردوسی مشهد برای بهروزرسانی این سیاهه منعقد شده که بنا بر گزارشها، بیش از 75 درصد پیشرفت داشته است.
در صورت دریافت بهموقع دادهها، انتظار میرود سیاهه جدید تا پایان سال جاری رونمایی شود؛ اقدامی که میتواند مبنای تصمیمسازی دقیقتر و هدفمندتر در حوزه مدیریت آلودگی هوا قرار گیرد.
جمعبندی دادهها و روندهای مشاهدهشده در پاییز 1404 نشان میدهد که آلودگی هوای مشهد دارای دو چهره متمایز اما بههمپیوسته است: از یکسو، رویدادهای ناگهانی و شدید گرد و غبار که عمدتاً در مهرماه بروز میکند و از سوی دیگر، آلودگی انباشتی ناشی از پایداری جوی، مصرف سوختهای فسیلی و فرسودگی ناوگان حملونقل که در آبان و آذر خود را نشان میدهد.
یادداشت: محمدرضا فلفلانی، مدیرعامل خانه همافزایی انرژی و آب خراسان رضوی