تدوین سند راهبردی ـ عملیاتی اراک/تغییر پارادایم به برنامهریزی مشارکتی
سند راهبردی ـ عملیاتی شهری، فراتر از یک برنامه کوتاهمدت یا مجموعهای از شعارهاست؛ این سند با ترسیم چشمانداز بلندمدت شهر، اهداف کلان، راهبردها و برنامههای اجرایی مشخص، مسیر حرکت مدیریت شهری را شفاف و قابل ارزیابی میسازد. در چنین سندی، ظرفیتها، فرصتها، تهدیدها و چالشهای شهر بهصورت دقیق بررسی شده و بر اساس واقعیتهای موجود، اولویتها تعیین میشوند.
یکی از مهمترین کارکردهای این سند، ایجاد انسجام و هماهنگی میان نهادهای مختلف شهری است. شهرداری، شورای شهر، دستگاههای اجرایی و حتی بخش خصوصی، در صورت پایبندی به یک سند مشترک، میتوانند از اقدامات جزیرهای و موازیکاری پرهیز کرده و منابع مالی و انسانی را به شکلی هدفمند بهکار گیرند. این هماهنگی، زمینهساز افزایش بهرهوری و کاهش هزینهها در مدیریت شهر خواهد بود.
از سوی دیگر، سند راهبردی ـ عملیاتی شهری نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی شهروندان دارد. توجه به نیازهای واقعی مردم، عدالت فضایی، توسعه متوازن محلات، بهبود حملونقل شهری، حفظ محیط زیست و ارتقای خدمات عمومی، از محورهایی است که در یک سند کارآمد باید بهطور ویژه مورد توجه قرار گیرد. مشارکت شهروندان و نخبگان شهری در تدوین این سند نیز میتواند به افزایش مقبولیت اجتماعی و موفقیت اجرایی آن کمک کند.
بنابراین سند راهبردی ـ عملیاتی شهری ابزاری برای پاسخگویی و شفافیت مدیریت شهری است. وجود شاخصهای مشخص، زمانبندی اجرایی و سازوکارهای نظارتی، این امکان را فراهم میکند که عملکرد مدیران شهری بهصورت مستمر ارزیابی شده و اصلاحات لازم در مسیر اجرا صورت گیرد. به همین دلیل، تدوین و اجرای دقیق این سند نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای تحقق توسعه پایدار، شهری پویا و آیندهای مطلوب برای شهروندان است.
سند راهبردی- عملیاتی شهری، ضرورتی اجتنابناپذیر برای مدیریت یکپارچه و آیندهنگر شهرهاست، مدیریت شهری اراک نیز در دوره ششم نسبت به تهیه 2 برنامه میان مدت 5 ساله ذیل سند چشم انداز 20 ساله شهر اراک تدوین کرده است.
با توجه به اهمیت موضوع، خبرنگار خبرگزاری تسنیم استان مرکزی در مصاحبهای تفصیلی با «عباس خسروانی» رئیس کمیسیون برنامه و بودجه شورای اسلامی شهر اراک به بررسی برنامه دوم 5 ساله راهبردی – عملیاتی شهر اراک پرداخته که مشروح این گفتوگو در زیر میآید:
اراک روی ریل پیشرفت؛ افتتاح 20 پروژه شهری با محوریت برنامهریزی علمی و همدلی
تسنیم: از اینکه وقت خود را در اختیار این خبرگزاری قرار دادید سپاسگزاریم، بفرمایید از دیدگاه شما اهمیت تدوین برنامه های راهبردی – عملیاتی برای مدیریت شهری چیست؟
خسروانی: در دنیای پیچیده امروز، مدیریت شهری بدون برنامهریزی راهبردی، فاقد نقشه راه و جهتگیری روشن برای آینده است. تجربه موفق کلانشهرهای جهان ثابت کرده که پیشرفت پایدار شهری، تنها در سایه تدوین و اجرای برنامههای راهبردی بلندمدت و مشارکتمحور محقق میشود.تدوین اسناد چشم انداز و برنامه های 5 ساله راهبردی عملیاتی طی سالهای گذشته در دستور کار دولت ها قرار گرفته است.
شهر اراک نیز با درک این ضرورت، برای نخستین بار در تاریخ مدیریت شهری خود، فرآیند تدوین سند چشمانداز بیستساله و برنامههای راهبردی-عملیاتی پنجساله را از سال 1396 آغاز کرده و این سند در سال 1401 بهطور رسمی ابلاغ شده است.ما در شورای شهر و شهرداری این سند 20 ساله را به 4 برنامه 5 ساله تبدیل کرده ایم که برنامه اول از سال 1400 تا 1404 بود و برنامه دوم از 1404 تا 1408 خواهد بود و بودجه های سنواتی را نیز بر اساس این برنامه های 5 ساله تدوین می کنیم.
این اقدام، گامی تاریخی در مسیر تحول برنامهمحور شهر اراک محسوب میشود.برنامه راهبردی، تنها یک سند مکتوب نیست؛ بلکه ابزاری برای ایجاد وفاق، انسجام و تعهد جمعی میان مدیران، شهروندان و ذینفعان شهری است.
شهر اراک پیش از این فاقد چنین سند یکپارچهای بود و اکنون با تدوین آن، میتواند مسیر توسعه خود را مبتنی بر شناسایی مسئلهمحور چالشها و اولویتبندی پروژهها تنظیم کند. این سند با نگاهی به آینده، امکان پیشبینی نیازها و تخصیص بهینه منابع را فراهم میسازد.
تسنیم: مبانی تدوین سند چیست و بفرمایید در تدوین این برنامه از چه منابعی استفاده شده است؟
خسروانی: سند راهبردی اراک بر اساس اسناد بالادستی کشور (مانند سند چشمانداز 1404 و سیاستهای کلی نظام) و با توجه به ویژگیها، نیازها و ظرفیتهای منحصربهفرد شهر اراک تنظیم شده است.
رویکرد مسئلهمحوری مورد تأکید مقام معظم رهبری نیز در شناسایی چالشهای کلیدی شهر (از جمله حملونقل، بافت فرسوده، محیط زیست و اقتصاد شهری) و ارائه راهحلهای عملیاتی در قالب پروژههای مشخص، نقش محوری داشته است.
با اتکا به مبانی بالادستی، هویت ایرانی-اسلامی به عنوان جوهره اصلی سند در نظر گرفته شده است. این امر در قالب اهدافی همچون تقویت هویت اجتماعی شهروندان، ترویج ارزشهای اسلامی و ایرانی و توجه به معماری و فرهنگ بومی در برنامههای توسعه شهری تجلی یافته و در برنامههای عملیاتی و بودجههای سالانه شهرداری انعکاس پیدا کرده، همچنین ما ار نظرات مردمی در قالب انجام نظر سنجی و از نظرات نخبگان و کارشناسان طی برگزاری چندین جلسه کارشناسی استفاده کرده ایم.
تسنیم: برای جلب مشارکت شهروندی در تدوین این برنامه چه اقداماتی صورت گرفته است؟
خسروانی: استفاده از پیامهای کوتاه در بیلبوردهای شهری، با هدف برانگیختن کنجکاوی و ایجاد پرسش در ذهن شهروندان طراحی شد. این رویکرد، گام اول یک پیوست رسانهای گسترده برای آگاهیبخشی و تشریح برنامهها بود که در گام بعدی، با راهاندازی سامانه جمعآوری نظرات و ایدهها، زمینه برای مشارکت مستقیم مردم و نخبگان فراهم شده است.
هدف نهایی، تبدیل شهروندان به ناظران و مطالبهگران آگاه در فرآیند اجرای سند است و شعار محوری ما در تدوین برنامه این بوده؛ از برنامهریزی برای مردم به سمت برنامهریزی با مردم؛ حرکت کنیم که به نظر من مهمترین تحول در این سند، تغییر پارادایم از برنامهریزی صرفاً دولتی به برنامهریزی مشارکتی است.
شهروندان، نخبگان و سازمانهای مردمنهاد در تدوین، نظارت و اجرای برنامهها نقش مؤثر دارند. چشمانداز سند، اراک را شهری هوشمند، مشارکتمحور و پاسخگو ترسیم میکند که در آن شهروندان آگاه و مسئول، محور توسعه هستند.
تسنیم: به عنوان یک عضو شورای شهر و یک پژوهشگر دانشگاهی استان، تا چه اندازه به تحقق اهداف برنامه خوشبین هستید؟
خسروانی: از آنجا که این سند بر اساس ظرفیتهای واقعی شهر و نظرات کارشناسی تدوین شده و افق روشنی را ترسیم میکند به تحقق اهداف آن خوشبین هستم.ضمن آنکه فراموش نکنیم که در دنیا نیز تحقق صد درصد برنامههای بلندمدت امری نادر است، اما وجود سند، جهتگیری و هماهنگی بینبخشی را ممکن میسازد.
تحقق اهداف سند به میزان پیگیری شوراها و مدیران شهرداری در آینده بستگی دارد. برای تضمین تداوم اجرا، تکلیف قانونی شوراهای شهر به برنامهریزی و امکان اصلاح و بهروزرسانی سند در ادوار بعد پیشبینی شده است.
حتی اگر شوراهای آینده به مفاد این برنامه اشکال داشته باشند می توانند نسبت به ترمیم و اصلاح آن اقدام کنند چون جنس برنامه های راهبردی عملیاتی منعطف است و قابل اصلاح متناسب با شرایط روز بنابراین شوراهای آینده میتوانند با نگاه بهبودگرایانه نسبت به اصلاح، نه کنار گذاشتن آن آن اقدام کنند.
تسنیم: کارشناسان معتقدند که تا اسناد برنامه ای به میثاق عمومی تبدیل نشوند امکان تحقق ندارند؟شما برای این موضوع چه کرده اید؟
خسروانی: مهمترین دغدغه ما تبدیل این سند به یک میثاق عمومی میان همه نهادهای مسئول و آحاد شهروندان است. برای نیل به این هدف، نیازمند اجماع نخبگانی، تعهد مدیریتی و پیگیری مستمر هستیم، برنامهریزی شهری زمانی موفق است که به ملاک ارزیابی عملکرد مدیران تبدیل شود و همه بر سر اجرای آن متعهد بمانند.
کلید موفقیت در اجرا، ایجاد وفاق و تعهد جمعی میان تمام نهادهای حاکمیتی، شورای شهر، شهرداری، نخبگان و رسانههاست. برای این منظور، لازم است سند به یک میلملی شهری تبدیل شود که همه ذینفعان خود را در قبال آن مسئول بدانند.
این امر با اطلاعرسانی مستمر، گفتمانسازی عمومی و بهویژه تبدیل محورهای سند به معیار ارزیابی عملکرد مدیران شهری محقق میشود. اگر مدیران بر اساس میزان تحقق اهداف این سند سنجیده و پاسخگو باشند، اجرا شتاب خواهد گرفت.
همچنین، باید فضایی برای بازنگری دورهای و اصلاح برنامه با توجه به شرایط جدید و نظرات کارشناسی فراهم باشد، اما روح کلی و جهتگیری راهبردی سند باید به عنوان چراغ راه تمام ادوار مدیریتی پاسداری شود.
تسنیم: برای اینکه این برنامه دچار سایر برنامه های توسعه ای در کشور نشود چه پیشنهادی دارید؟
خسروانی: سند راهبردی اراک اگرچه در مسیر اجرا با چالشهایی روبروست، اما چارچوبی ضروری و غیرقابل انکار برای مدیریت هوشمندانه شهر است. موفقیت آن در گرو پایبندی جمعی، نظارت مستمر و انعطافپذیری برای اصلاحات لازم است.
به جای نقدهای تخریبگر، باید با نگاهی سازنده، نسبت به تکمیل، اصلاح و اجرای جدی آن همت گماریم. برنامهریزی شهری، موتور محرکه توسعه پایدار است و اراک با تمسک به این ابزار، میتواند گامهای بلندی به سوی شهری مطلوب برای زندگی بردارد.
تحقق اهداف بلندمدت سند راهبردی شهر اراک، نیازمند یک نظام اجرایی هوشمند، مشارکتی و پاسخگو است. این نظام باید بر سه پایه استوار باشد یعنی نخست، تبدیل برنامه به پروژههای عملیاتی با زمانبندی و بودجه مشخص که مسئول اجرای هر پروژه بهوضوح شناسایی شود.
دوم، ایجاد یک سامانه پایش و ارزیابی مستمر که با شاخصهای کمّی، پیشرفت هر بخش را اندازهگیری کند و گزارشهای شفاف را بهصورت دورهای در اختیار شهروندان و نهادهای ناظر قرار دهد.
سوم، نهادینهسازی مشارکت شهروندان و بخش خصوصی از طریق سازوکارهایی مانند مشارکت در نظارت، سرمایهگذاری در پروژهها و ارائه بازخورد از طریق پلتفرمهای دیجیتال. این رویکرد، برنامه را از یک سند ایستا به یک فرآیند پویا و زنده تبدیل میکند.