مسیر پرفراز و نشیب صنایع دستی؛ از « کارگاه» تا «بازارچه»
با این حال، حفظ و تداوم این هنرها در عصر حاضر، چالشهای پیچیدهای را پیش رو دارد. صنایع دستی امروز دیگر تنها یک فعالیت سرگرمکننده یا حرفهای سنتی نیست، بلکه به یکی از ارکان مهم توسعه پایدار، اشتغالزایی و حتی دیپلماسی فرهنگی تبدیل شده است. در این مسیر، تعریف دقیق و علمی آنچه «صنایع دستی» نامیده میشود، از اهمیت بالایی برخوردار است. تفکیک یک محصول دستساز هنری از کالاهای انبوه تولیدی، نیازمند درک عمیقی از مفاهیمی همچون بار فرهنگی، اصالت مواد اولیه و نقش خلاقیت انسانی در فرآیند تولید است. موضوعی که فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز با تدوین تعاریف جدید، اهمیت حفظ اصالت و هویت بومی در آن را برجسته ساخته است.
از سوی دیگر، ورود این آثار به بازارهای داخلی و جهانی، نیازمند گذار از روشهای سنتی فروش به استراتژیهای مدرن بازاریابی و برندینگ است. هنرمندان و فعالان این حوزه امروزه با مسائلی نظیر معافیتهای مالیاتی، چالشهای صادرات، ضرورت استانداردسازی محصولات و دریافت گواهینامههایی همچون «مهر اصالت» برای ورود به بازارهای جهانی روبرو هستند. همچنین، ایجاد زیرساختهای مناسب نظیر بازارچههای دائمی و ترویج فرهنگ «کارگاهگردی»، گامهایی ضروری در جهت اتصال مستقیم تولیدکننده به مصرفکننده و گردشگر است.
در این گفتوگوی تفصیلی و تخصصی با مریم حاجی ابراهیمی، معاون صنایع دستی و هنرهای سنتی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان گلستان به واکاوی وضعیت رشتههای بومی و غیر بومی صنایع دستی استان، راهکارهای حل مشکلات فروش و همچنین سیاستهای کلان حمایتی و صادراتی پرداختهایم که در ادامه میخوانید:
تسنیم: خانم حاجی ابراهیمی، مأموریتهای معاونت صنایع دستی در سه محور کلیدی «توسعه و ترویج»، «حمایت از تولید» و «بازرگانی» تعریف شده است. اما پیش از ورود به این بخشها، برای ایجاد یک درک مشترک، مایلم از منظر علمی و اجرایی بدانم که تعریف دقیق و بهروز «صنایع دستی» چیست؟ آیا هر محصولی که با دست ساخته شود، در این زمره قرار میگیرد یا شاخصهای دیگری نیز مد نظر است؟
حاجیابراهیمی: این سوال بسیار بنیادین است. بر اساس آخرین تعریفی که در فرهنگستان زبان و ادب فارسی تدوین و ابلاغ شده، صنایع دستی محصولی است که مراحل اصلی تولید آن «با دست» انجام شود. اما این تنها شرط کافی نیست. آنچه محصول صنایع دستی را از یک دستسازگی معمولی متمایز میکند، «بار فرهنگی و تاریخی» آن است.
وقتی ما به یک محصول سفال یا نساجی نگاه میکنیم، باید بتوانیم در آن ردپای تاریخ، تمدن و فرهنگ یک منطقه را ببینیم. نقوش و طرحهایی که روی کار بکار میرود، باید حامل پیامهای فرهنگی باشند که در گذر زمان شکل گرفتهاند. علاوه بر این، ذوق و هنر هنرمند و خلاقیت فردی در فرآیند تولید، عنصری تعیینکننده است.
در خصوص مواد اولیه نیز تأکید بر این است که مواد «طبیعی» باشند؛ چرا که یکی از ویژگیهای بارز صنایع دستی، بازگشت آسان آن به طبیعت و داشتن بار زیستمحیطی کم است. البته با توجه به شرایط امروز و دسترسی به مواد اولیه از نقاط مختلف کشور، الزام بومی بودن مطلق مواد اولیه سختگیری نمیشود، اما ترجیح ما بر این است که مواد اولیه طبیعی و تا حد امکان بومی باشند. در مجموع، اگر بخواهیم خلاصه کنیم: حداقل 70 درصد فرآیند تولید باید دستی باشد و محصول باید دارای صبغه فرهنگی، تمدنی و تاریخی باشد.
تسنیم: بسیار عالی. با این تعریف، وضعیت رشتههای فعال در استان گلستان چگونه است؟ تنوع رشتهها به لحاظ بومی بودن چه ویژگیهایی دارد؟
حاجی ابراهیمی: در استان گلستان، خوشبختانه تنوع بالایی داریم. طبق آمارها، ما 80 رشته صنایع دستی فعال در استان داریم که از این میان، 34 رشته به عنوان رشته بومی شناخته میشوند. منظور از رشته بومی این است که هر فردی در هر نقطه از کشور آن محصول را ببیند، به لحاظ سبک، نقش و نوع تولید، تشخیص دهد که این محصول متعلق به استان گلستان است.
نمونههای بارز رشتههای بومی ما عبارتند از زیورآلات ترکمن، سوزندوزی ترکمن، سوزندوزی شاهکوه، جاجیمبافی زیارت و البسه محلی مناطق مختلف مانند شاهکوه، روستای زیارت، سرکلاته، ترکمن، قزاق و قزلباش. این پوششها شامل پارچهبافی و سوزندوزیهای خاص خودشان هستند.
34 رشته باقیمانده نیز غیر بومی هستند؛ یعنی رشتههایی که در استانهای دیگر نیز وجود دارند و اختصاص به یک منطقه خاص ندارند، مانند کار چرم، مسگری، حصیربافی، معرقکاری و منبتکاری که امروزه در سراسر کشور متداول هستند.
تسنیم: آمار هنرمندان و فعالان این حوزه در استان چقدر است و چه تعداد از آنها به صورت فعال و حرفهای مشغول به کار هستند؟
حاجی ابراهیمی: بر اساس سامانه صدور مجوز، در استان بیش از 40 هزار هنرمند دارای پروانه یا کارت شناسایی داریم. اما این آمار شامل تمام تمدیدها و انواع مجوزهاست. آنچه در عمل ملموستر است، تعداد کارگاههای فعال است. برآوردها نشان میدهد که حدود 15 هزار هنرمند و تولیدکننده به صورت کارگاهی و با شغل اصلی در حال فعالیت در سراسر استان هستند.
تسنیم: به سراغ محور حمایت از تولید برویم. یکی از دغدغههای همیشگی هنرمندان، مسائل مالیاتی است. وضعیت معافیتهای مالیاتی و سامانههای جدید مالیاتی چگونه مدیریت میشود؟
حاجی ابراهیمی: خوشبختانه تولیدات صنایع دستی از پرداخت مالیات معاف هستند. امسال سامانهای تجاری تعریف شده که هنرمندان باید محصولات خود را در آن ثبت و فاکتورهای الکترونیکی صادر کنند. مدتی بحث حذف معافیتها مطرح شده بود که با پیگیریهای وزارتخانه، این مشکل با اعمال نرخ صفر مالیاتی حل شد.
روند کار به این صورت است که محصولات در سامانه ثبت، محاسبات انجام شده و در نهایت نرخ صفر برای آنها در نظر گرفته میشود. روی پروانههای تولید نیز بارکدی درج شده که هنرمند موظف است اظهارنامه مالیاتی خود را در سامانه ثبت کند تا نرخ صفر اعمال شود. عملاً هنرمند مالیاتی پرداخت نمیکند، اما فرآیند اداری آن به صورت نرخ صفر ثبت میشود. این امر به شفافیت و تسهیل فروش بیشتر کمک میکند.
تسنیم: در حوزه صادرات و معافیتهای گمرکی چه چالشهایی وجود دارد؟ به نظر میرسد هنرمندان برای صادرات با موانعی روبرو هستند.
حاجی ابراهیمی: بله، متأسفانه در حوزه صادرات دچار ضعف و انفعال هستیم. اگرچه معافیتهای گمرکی در عوارض دیده شده، اما اجرایی شدن آن نیازمند گمرک تخصصی صنایع دستی است. در حال حاضر، صادرات ما در میان سایر کالاهای صادراتی گم میشود و حجم آن به اندازهای نیست که توجه خاصی را جلب کند.
برای مثال، اگر هنرمندی بخواهد با کشور عراق ارتباط تجاری برقرار کند، به دلیل نبود زیرساخت تخصصی و حجم کم صادرات، این فرآیند برای او دشوار است. دستورالعملها وجود دارد اما اجرای آن جدی نیست. این موضوع نیاز به همت بیشتر و پیگیری جدیتر توسط دستگاههای متولی مانند اتاق بازرگانی و سازمان صنعت، معدن و تجارت دارد تا بتوانیم پلهای صادراتی را مستحکمتر کنیم.
تسنیم: در سالهای اخیر تغییر رویکردی در حوزه فروش رخ داده است. استراتژی جدید شما در حل مشکل فروش چیست؟
حاجی ابراهیمی: در گذشته رویکرد ما این بود؛ ابتدا آموزش، سپس تولید و در نهایت فروش. اما در سالهای اخیر به این نتیجه رسیدیم که باید اول مشکل فروش را حل کنیم. چرا؟ چون بسیاری از مشکلات فروش ریشه در کیفیت پایین تولید یا عدم مطابقت با سلیقه بازار روز دارد. بنابراین ما اکنون برعکس عمل میکنیم؛ حل مشکل فروش منجر به اصلاح تولید و آموزش میشود.
در این زمینه، دو بستر اصلی را دنبال میکنیم. اول فروش مجازی که با شیوع کرونا بسیار تقویت شد و هنرمندان به فروشگاههای اینترنتی روی آوردند. دوم فروشگاههای فیزیکی که طبق دستورالعمل جدید وزیر، صدور مجوز فروشگاههای اختصاصی صنایع دستی به وزارت میراث فرهنگی واگذار شده است. در حال حاضر 113 فروشگاه در استان داریم که حدود 50 درصد آنها مجوز خود را از ما گرفتهاند و بقیه ملزم به تغییر مجوزهای خود از اصناف به میراث فرهنگی هستند.
تسنیم: یکی از زیرساختهای مهم فروش، احداث بازارچههای دائمی است. وضعیت این بازارچهها در استان و سرمایهگذاری انجام شده چگونه است؟
حاجی ابراهیمی: ایجاد بازارچههای دائمی هم به عنوان یک نیاز فروشی و هم به عنوان یک جاذبه گردشگری حائز اهمیت است. سیاست ما این است که در هر شهرستان حداقل یک بازارچه دائمی احداث شود. فرآیند به این صورت است که شهرداریها و فرمانداریها زمین را در اختیار میراث فرهنگی قرار دهند و هزینه ساخت توسط وزارتخانه پرداخت شود.
نمونه موفق این همکاری، شهرستان آققلاست که شهرداری زمین را تهیه و واگذار کرد و ساخت با هزینه میراث انجام شد. این بازارچه با 50 مغازه فعال است و بزرگترین بازارچه شمال کشور محسوب میشود. تاکنون حدود 21 میلیارد تومان اعتبار استانی و ملی برای آن هزینه شده و 7 میلیارد تومان دیگر توسط فرمانداری برای تکمیل تجهیزات در نظر گرفته شده است.
علاوه بر آققلا، بازارچههای مینودشت، علیآباد (کبودوال) و بازارچهای در بندرگز (با سرمایهگذاری بخش خصوصی و تسهیلات دولتی) در دستور کار است یا افتتاح شدهاند. هدف ما رسیدن به پنج بازارچه دائمی فعال در استان است.
تسنیم: علاوه بر بازارچههای دائمی، از «بازارچههای هفتگی» و «تورهای کارگاهگردی» نیز صحبت به میان میآید. این دو طرح چه کمکی به اکوسیستم صنایع دستی میکنند؟
حاجی ابراهیمی: این دو طرح مکمل یکدیگرند. در خصوص تورهای کارگاهگردی، لیست کارگاههایی که مایل به بازدید گردشگران هستند را تهیه و در اختیار معاونت گردشگری و تورگردانها قرار میدهیم. این کار باعث میشود مسافران فرآیند تولید را از نزدیک ببینند و مستقیماً از کارگاه خرید کنند که هم به تولید و هم به ترویج فرهنگ کمک میکند.
در مورد بازارچههای هفتگی، تا پیش از این استقبال خوبی نمیشد، اما به صورت آزمایشی در موزه صنایع دستی گرگان (خانه تاریخی امیرلطیفی) آغاز کردیم. هنرمندان هر هفته محصولات خود را در فضای موزه عرضه کردند که استقبال بسیار خوبی داشت. قصد داریم این طرح را در سایر موزهها مانند موزه مردمشناسی آزادشهر نیز اجرا کنیم. این بازارچهها نیازی به مجوز شهرداری ندارند چون در فضاهای متعلق به میراث فرهنگی برگزار میشوند، اما اگر در فضای شهری باشد، هماهنگی با شهرداری ضروری است که ما از آن حمایت میکنیم.
تسنیم: در آخر، میخواهم به موضوع بسیار مهم «برندینگ» و «گواهینامه مهر اصالت» بپردازم. این گواهینامه دقیقاً چه کارکردی دارد و معیارهای دریافت آن چقدر سختگیرانه است؟
حاجی ابراهیمی: برندینگ یعنی شناخته شدن و فروش بیشتر. گواهینامه مهر اصالت یکی از ابزارهای قدرتمند برندینگ است. هدف ما از این گواهینامه، معرفی محصولاتی است که صرفاً جنبه هنری و موزهای ندارند، بلکه قابلیت رقابت در «بازار جهانی» را دارند.
معیارهای دریافت مهر اصالت بسیار سختگیرانه و دقیق است. محصول باید از مواد اولیه طبیعی ساخته شده باشد، دارای خلاقیت و هنرمندی باشد، کیفیت تولید بالایی داشته باشد و قیمت متناسبی داشته باشد؛ نه آنقدر گران که غیرقابل فروش باشد و نه آنقدر ارزان که بیارزش جلوه کند.
نکته بسیار مهم در طراحی برای بازار جهانی، عدم اشاره به قومیت، مذهب یا ملیت خاص است. محصول باید برای هر فردی با هر باوری در دنیا قابل استفاده باشد. همچنین باید به سلامت مصرفکننده توجه شود؛ مثلاً بندهایی که مستقیماً با پوست تماس دارند نباید ایجاد حساسیت کنند.
در استفاده از نقوش سنتی باید بسیار دقت شود تا خلاقیت جدید، به اصالت طرح آسیب نزند. ما نمونههایی داشتیم که به دلیل آسیب به نقوش سنتی در فرآیند طراحی جدید، محصول رد شده است. این سختگیری باعث میشود محصولی که مهر اصالت میگیرد، واقعاً شاخص و برند شود و هنرمند را در سطح ملی و بینالمللی معرفی کند.