تشدید نظارت محیط زیست ورامین بر مراکز معاینه فنی
این وضعیت، ضرورت توجه جدی و اتخاذ راهبردهای عملیاتی مؤثر برای کنترل منابع آلاینده را دوچندان میسازد. بر اساس مطالعات و گزارشهای مراجع ذیصلاح، سهم منابع متحرک به ویژه خودروهای بنزینی و دیزلی در تولید و انتشار آلایندههای کلیدی هوای شهرهای بزرگ، بسیار قابل توجه و در برخی موارد تا بیش از 60 درصد برآورد شده است.
در میان این آلایندهها، ذرات معلق کوچکتر از 2.5 میکرون (PM2.5) و دیاکسید نیتروژن (NO2) از اهمیت ویژهای برخوردارند. ذرات PM2.5 به دلیل اندازه بسیار ریز میتوانند به اعماق دستگاه تنفسی نفوذ کرده و باعث تشدید بیماریهای قلبی-عروقی و ریوی شوند. دیاکسید نیتروژن نیز علاوه بر تأثیر مستقیم بر سیستم تنفسی، در تشکیل آلایندههای ثانویه و مهدود فتوشیمیایی نقش دارد.
با توجه به سهم بالای خودروها در انتشار این دو آلاینده، کنترل خروجی اگزوز آنها امری ضروری و انکارناپذیر است. در این چارچوب، مراکز معاینه فنی خودرو به عنوان یکی از ابزارهای نظارتی و کنترلی قانونی، وظیفه خطیر بازدارندگی از تردد خودروهای آلاینده را بر عهده دارند. صحت و دقت عملکرد این مراکز، ارتباط مستقیمی با میزان کارایی این مکانیسم نظارتی دارد.
اگر فرآیند سنجش آلایندهها در این مراکز با دقت کافی انجام نگیرد، عملاً خودرویی که فاقد استانداردهای زیست محیطی لازم است، با دریافت برچسب معاینه فنی مجاز به تردد در سطح شهر میشود و به افزایش آلودگی هوا دامن میزند. برای واکاوی برنامهها و اقدامات عملیاتی در این حوزه، به سراغ محمد فریدی، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان ورامین رفتیم.
مشروح این گفتوگو که بر تشدید نظارت بر مراکز معاینه فنی متمرکز است، در ادامه میآید:
تسنیم: اولویت اصلی و هدف اداره محیط زیست شهرستان از تشدید این نظارتها بر مراکز معاینه فنی چیست؟
هدف اصلی و فوری ما، اطمینان از صحت سنجش آلایندههای خروجی از اگزوز خودروها است. مراکز معاینه فنی، درگاه قانونی و فنی کنترل خودروهای آلاینده قبل از تردد در سطح شهر هستند. اگر دقت دستگاههای سنجش این مراکز پایین باشد یا فرآیندها به درستی انجام نگیرد، عملاً خودرویی که باید اصلاح یا حذف شود، به کالسکهای آلاینده در سطح شهر تبدیل میشود. بنابراین، نظارت ما معطوف به این است که این درگاه کنترل، به طور کامل درست و مطابق با استانداردهای ملی عمل کند.
تسنیم: این نظارتها دقیقاً بر چه بخشهایی از عملکرد یک مرکز معاینه فنی متمرکز است؟ چه مواردی به طور خاص بازرسی میشود؟
نظارت ما جامع و چندوجهی است. مهمترین محور، بررسی صحت کالیبراسیون و عملکرد دستگاههای سنجش آلاینده است. دستگاههای دودسنج و گازسنج باید در بازههای زمانی مشخص کالیبره شوند تا عددی که نمایش میدهند، منطبق بر واقعیت آلایندگی خودرو باشد. محور دوم، ارزیابی فرآیند اجرای آزمون معاینه فنی توسط اپراتور مرکز است.
اینکه خودرو در حالت درست موتوری تست شود، پروب دستگاه به شکل صحیح در اگزوز قرار گیرد و مدت زمان آزمون کافی باشد. محور سوم نیز بررسی شرایط فیزیکی و محیطی مرکز از نظر استانداردهای فنی، مانند سیستم تهویه مناسب سالن آزمون است تا هم سلامت پرسنل حفظ شود و هم نتایج تحت تأثیر آلایندههای موجود در فضای سالن قرار نگیرد.
تسنیم: با توجه به حساسیت موضوع، سازوکار این بازرسیها به چه صورت است؟ آیا برنامهای زمانبندی شده است یا به صورت سرزده عمل میکنید؟
برنامه بازدیدها اصولاً به صورت بازدیدهای دورهای و برنامهریزی شده بر اساس یک دستورالعمل مشخص وجود دارد که طی آن تمامی جوانب فنی مرکز با دقت بررسی میشود. اما در کنار آن، بازرسیهای سرزده و بدون اطلاع قبلی نیز به کرات انجام میشود.
فلسفه بازرسی سرزده این است که مرکز همیشه خود را در شرایط آزمون ببیند و کیفیت کار در هر روز عادی با روز بازدید برنامهریزی شده یکسان باشد و این بازرسیها توسط کارشناسان آموزش دیده محیط زیست و با مشارکت اعضای ستاد معاینه فنی شهرستان انجام میگیرد.
تسنیم: از ستاد معاینه فنی شهرستان نام بردید. ترکیب این ستاد چیست و نقش آن در این نظارتها چگونه است؟
ستاد معاینه فنی یک نهاد بیندستگاهی است که برای هماهنگی بیشتر تشکیل شده است. در این ستاد، نمایندگان ادارات محیط زیست، پلیس راهور، صنعت، معدن و تجارت به عنوان متولی صدور پروانه مراکز و سازمان ملی استاندارد حضور دارند. این ترکیب باعث میشود نظارت، همه جانبه باشد.
برای مثال، پلیس راهور بر جنبههای ایمنی و انطباق با آییننامههای ترافیکی، اداره صنعت و معدن بر صلاحیت فنی مجری مرکز و سازمان استاندارد بر کیفیت و کالیبراسیون دستگاهها نظارت تخصصیتری دارند. جلسات این ستاد به صورت منظم برگزار میشود و تصمیمات جمعی اتخاذ میشود.
تسنیم: در بازرسیهای انجام شده تاکنون، با چه نوع چالشها یا تخلفاتی مواجه شدهاید؟ معمولترین موارد چیست؟
خوشبختانه اکثر مراکز همکاران خوبی هستند و سعی میکنند استانداردها را رعایت کنند. اما در برخی موارد، با چالشهایی مانند دستگاههای قدیمی با دقت پایین، تأخیر در زمان کالیبراسیون دورهای دستگاهها و در موارد نادر، بیدقتی اپراتور در انجام مراحل آزمون مواجه میشویم.
در مواجهه با این موارد، ابتدا تذکر و اخطار کتبی داده میشود و مهلتی برای رفع نقص تعیین میکنیم. در صورت تکرار یا مشاهده تخلف جدی که عمدی باشد، موضوع از طریق ستاد به اداره صنعت و معدن برای اقدامات انضباطی شدیدتر، از جمله تعلیق موقت پروانه، ارجاع میشود. هدف اصلی ما اصلاح و بهبود است و به دنبال تعطیلی مراکز نیستیم.
تسنیم: در حال حاضر چند مرکز معاینه فنی فعال در ورامین داریم و آیا از نظر پوشش نیازهای شهرستان کافی هستند؟
در حال حاضر دو مرکز معاینه فنی فعال در حوزه شهرستان ورامین داریم. این مراکز مجهز به آزمون خودروهای تکسوز بنزینی و دوگانهسوز هستند. از نظر تعداد، با توجه به حجم ناوگان خودرویی شهرستان، این تعداد در شرایط عادی پاسخگو است. اما نکته کلیدی، کیفیت خدمات و دقت آزمون است.
تمرکز ما بر این است که همین دو مرکز با بالاترین دقت و مطابق با آخرین دستورالعملها کار کنند. البته، بررسی برای احداث مراکز جدید بر اساس نیازسنجی و طرحهای توسعهای آینده نیز در دستورکار شورای عالی ترافیک استان قرار دارد.
تسنیم: به نقش شهروندان اشاره داشتید. مردم دقیقاً چگونه میتوانند در بهبود این فرآیند نظارتی همکاری مؤثر داشته باشند؟
شهروندان، چشمبینای ما در جامعه هستند و بهترین همکاری آنان، گزارش موارد تخلف و بیضابطگی است. اگر شهروند عزیزی در حین انجام معاینه فنی خودروی خود شاهد سهلانگاری آشکار، مثل عدم قراردادن صحیح پروب در اگزوز، تست ناکافی یا احساس کرد که بدون آزمون دقیق برگه معاینه فنی صادر شده، میتواند شماره تلفن اداره محیط زیست شهرستان یا سامانه 1540 استانداری را به خاطر بسپارد و موضوع را گزارش دهد.
گزارش باید تا حد امکان همراه با جزئیات، مانند نام مرکز، تاریخ و ساعت و شرح مشاهده باشد تا امکان پیگیری فراهم شود. این مشارکت مردمی، قدرت و دامنه نظارت ما را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد.
تسنیم: چشمانداز و برنامه آتی اداره شما برای کنترل آلودگی هوا از طریق این کانال چیست؟ آیا برنامه خاصی برای خودروهای دیزلی یا سنگین دارید؟
برنامه ما تداوم و هوشمندسازی نظارتهاست. در آینده نزدیک قصد داریم با استقرار سامانه پایش برخط در مراکز معاینه فنی همکاری کنیم تا دادههای هر آزمون به صورت لحظهای و مستقیم در اختیار ناظر قرار گیرد. این کار، دقت و شفافیت را به شدت افزایش میدهد.
در مورد خودروهای سنگین و دیزلی، این دسته از خودروها به دلیل حجم موتور و نوع سوخت، پتانسیل آلایندگی بسیار بالاتری دارند. مطابق دستورالعملهای جدید، معاینه فنی خودروهای دیزلی با حساسیت و سختگیری بیشتری در حال انجام است و دستگاههای سنجش ذرات معلق برای این خودروها الزامی است.
نظارت بر مراکزی که این خودروها را تست میکنند، در کانون توجه ویژه کارشناسان ما قرار دارد. در نهایت، پیام ما به شهروندان این است که معاینه فنی منظم و دقیق خودرو، یک تکلیف قانونی نیست، بلکه یک سرمایهگذاری بر سلامت خود، خانواده و همشهریان است.
تسنیم: این اقدامات به تنهایی تا چه حد می تواند در کاهش پایدار آلودگی هوا مؤثر باشد و چه اقدامات کلان دیگری برای تکمیل این راهبرد ضروری است؟
پاسخ به این سؤال بسیار مهم است و باید صراحتاً بیان کنم که نظارت دقیق بر مراکز معاینه فنی، یک اقدام ضروری و مسئولانه در چارچوب وظایف قانونی ما است و بیتردید میتواند جلوی تردد بخشی از خودروهای به شدت آلاینده را بگیرد. این کار، مانند بستن یک شیر نشتکننده در یک سیستم بزرگ است؛ مفید و لازم، اما قطعاً کافی نیست.
برای دستیابی به یک اثرگذاری قابل ملاحظه و پایدار در بهبود کیفیت هوا، این اقدام باید حتماً با سایر سیاستهای کلان و بلندمدت همراه و همسو شود. به عنوان مثال، موضوع نوسازی ناوگان خودرویی فرسوده، به ویژه در بخش خودروهای سنگین، اتوبوسها و کامیونهای دیزلی که سهم بسیار بالایی در تولید ذرات معلق دارند، یک اولویت ملی است.
از سوی دیگر، توسعه کیفی و کمّی حملونقل عمومی در کلانشهرهایی مانند تهران و کرج و حتی شهرهای بزرگ پیرامونی، باعث کاهش حجم تردد خودروهای شخصی میشود. همچنین، اجرای دقیق، هوشمند و عادلانه طرحهای محدودیت تردد و ارتقای استانداردهای کیفیت سوخت تا سطح یورو 5 و بالاتر، از دیگر محورهای کلیدی هستند.
این اقدامات در کنار هم و در یک نقشه راه جامع میتوانند سهم منابع متحرک در آلودگی هوا را به شکل معناداری کاهش دهند. نکته دیگری که میخواهم به آن تأکید کنم، نقش مردم و شفافیت است. تقویت سازوکارهای مشارکت مردمی، مانند همان گزارشدهی که اشاره کردیم، و شفافسازی اطلاعات درباره عملکرد مراکز و آمار آلودگی، میتواند پذیرش اجتماعی را افزایش داده و اثربخشی کلیه این اقدامات نظارتی و اجرایی را چند برابر کند.
در پایان، باید این واقعیت را بپذیریم که پدیده آلودگی هوا، پدیدهای چندعلتی و پیچیده است و مقابله مؤثر با آن نیز نیازمند عزمی جدی و فرابخشی، برنامهای جامع، سرمایهگذاری پایدار و مشارکت تمامی دستگاههای ذیربط و تک تک شهروندان است. اقداماتی مانند نظارت بر معاینه فنی، اگرچه سنگ بنای این مسیر هستند، اما باید در دل یک راهبرد بزرگتر و همهجانبه دنبال شوند تا شاهد بهبود ملموس و پایدار در هوایی که تنفس میکنیم، باشیم.