حضرت عباس(ع)؛ جامع صفات نیکو
1. دفع و پاکسازی عوامل و زمینههای سقوط، مانند دوری از گناهان.
2. جذب فضائل و ارزشها، مانند جذب ایمان، علم، عمل صالح و خصال نیک.
بهطور کلی، بشریت باید با نیروی تقوا، روح و روان را از موانع کمال خالی نموده، سپس آن را با فضایل اخلاقی زینت دهد تا نور خدا و ارزشهای ملکوتی در سراسر وجودش متجلی شود و به هدف اصلی خلقت؛ یعنی بندگی خدا و نیل به کمال اصیل الهی دست یابد.
با این توضیح، مشخص میگردد که حضرت عباس(ع) نیز کمالات معنوی و ابعاد وجودیاش، ناشی از برخورداری از ارزشهای والای انسانی و دوری از گناه و گناهکاران است. عبودیت خالصانه او در برابر خدا و تواضع در مقابل بندگان خاص الهی؛ از جمله پدرش امیرمؤمنان(ع) و برادرانش امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، باعث رشد و بالندگی شخصیت معنوی و رسیدن به کمالات و ارزشهای وجودی ایشان گردیده است.
ابعاد وجودی حضرت عباس(ع) که برگرفته از شخصیت والا و معنوی و عظمت اخلاقی ایشان بود، عبارتند از:
فداکاری، ایثار، فضیلت، شجاعت و دلیری، رشادت جسمی و روحی، زهد و تقوای الهی، فتوت و جوانمردی که همه ناشی از بزرگواری و شایستگی حضرتش بود. بر این اساس و به دلیل برخورداری از فضایل بیشمار، وجود حضرت عباس(ع) سرشار از کنیهها و القاب بسیار پسندیدهای گردید که هرکدام بیانگر یکی از ابعاد درخشان وجودی و زندگی پرنور اوست.
الف) کنیهها
عظمت آثار و صفات حضرت عباس(ع)، کنیههای درسآموزی را جلوهگر ساخته است:
1. ابوالفضل
مشهورترین کنیه ایشان است که نشان از فضیلتهای بیشمار او در عرصههای مختلف زندگی دارد. مورخان دو علت برای این کنیه ذکر کردهاند:
داشتن پسری به نام فضل.
سراسر زندگی ایشان سرشار از فضیلت بوده است (ابوالفضل یعنی پدر فضیلتها).
به نظر میرسد علت دوم مناسبتر باشد.
2. ابوالقاسم
این کنیه در زیارت اربعین توسط جابربن عبدالله انصاری خطاب به حضرت عباس(ع) بهکار رفته است:
«السلام علیک یا اباالقاسم! السلام علیک یا عباس بن علی!»
3. ابوالقربه
این کنیه نشاندهنده دلاوری و مردانگی حضرت در رساندن آب به تشنگان است. منصب سقایت و آبرسانی یکی از کارهای مهم ایشان بود و حتی شهادت آن حضرت در حالی رخ داد که برای آوردن آب به شریعه فرات رفته بود.
ب) القاب
1. قمر بنیهاشم
به دلیل زیبایی صورت و سیرت، قامت رشید و عظمت وجودی، ایشان را «ماه بنیهاشم» میخواندند.
2. بابالحوائج
به دلیل مقام ارجمند و اخلاص در پیشگاه خداوند، توسل به ایشان موجب رفع حاجات میشود.
3. طیّار
لقبی است که امام سجاد(ع) در ستایش عمویش بهکار برد.
4. سقّا
به دلیل سرپرستی آبرسانی به کاروان امام حسین(ع) از مدینه تا کربلا.
5. علمدار
دارنده بیرق لشکر امام حسین(ع) در کربلا.
6. اطلس
به معنای شجاع، چابک و دریادل؛ زیرا ایشان در میدان نبرد بیهمتا بود.
7. الشهید
به دلیل شهادت مظلومانه و افتخارآمیز در راه خدا.
8. عبد صالح
به معنای بنده نیکوکار خدا؛ این لقب در زیارتنامه ایشان از زبان امام صادق(ع) آمده است.
9. حامی الضّعینه
به معنای حامی بانوان؛ زیرا در سفر کربلا از بانوان حرم نگهبانی میکرد.
10. فادی
به معنای فداکار؛ زیرا جان و فرزندانش را فدای امام حسین(ع) و آرمانش کرد.
11. المستجار
به معنای پناهگاه؛ زیرا حتی امام حسین(ع) در روز عاشورا به ایشان پناه برد.
12. ضیغم / ضرغام
به معنای شیر ژیان؛ به دلیل شجاعت و حملههای ویرانگر در میدان نبرد.
سایر القاب:
ظهرالولایة، مؤثر، مواسی، واقی، ساعی، باب الحسین، سردار، البطل العلقمی، فرمانده لشکر، صدیق، حامل اللوا، صابر.
نیمی از القاب حضرت عباس(ع) ملهم از شخصیت امام حسین(ع) و همراهی با ایشان است. این دو نکته قابل تأمل است:
1. رهبری ذاتی امام که استعدادهای حضرت عباس(ع) را به ظهور رساند.
2. تعلیمات مؤثر از کودکی که وجود ایشان را آینهای از ولایت ساخت.
وفاداری بینظیر
در واقعه آبآوردن از فرات، مشهور است که حضرت عباس(ع) با وجود تشنگی، آب ننوشید تا کودکان تشنه بنیهاشم سیراب شوند. برخی نقلها حاکی از هوشیاری و جوانمردی ایشان حتی نسبت به اسب خود است که با حرکتی حسابشده، اسب را به نوشیدن آب تشویق کرد، در حالی که خود از نوشیدن آب خودداری نمود. این وفاداری، او را به نماد مرید و مطیع محض تبدیل کرده است.
در گفتار معصومان(ع)
1. امام هادی(ع): در زیارتنامه، ایشان را با اوصاف مواسات، ایثار، فداکاری و تلاش برای آبرسانی ستوده است.
2. امام علی(ع): «به زودی در قیامت، چشمم به وسیله تو روشن میشود.»
3. امام حسین(ع): «برادرم! جانم به قربانت!»
4. امام سجاد(ع): «ای ماه بنیهاشم! بعد از تو، خاک بر سر دنیا!»
5. امام صادق(ع): «گواهی میدهم که تو با بصیرت و آگاهی رفتی.»
6. امام زمان(عج): در کرامتی فرمودند: «هنگام توسل به حضرت عباس بگویید: یا اباالغوث ادرکنی».
در روز عاشورا، هنگامی که تشنگی بر اهل حرم شدت گرفت، امام حسین(ع) حضرت عباس(ع) را برای آوردن آب فرستاد. ایشان با شجاعت به سمت فرات رفت و با وجود محاصره دشمن، مشک آب را پر کرد. در راه بازگشت، با حمله دشمن مواجه شد و پس از نبردی جانانه، هر دو دستش قطع گردید و با عمودی آهنین به شهادت رسید.
امام حسین(ع) پس از شهادت او فرمود: «اکنون پشت من شکست.»
حضرت عباس(ع) الگوی وفاداری، ایثار، شجاعت و عبودیت است. زندگی و شهادت او درسهایی جاودان برای جویندگان راه حق بهجای گذاشته است.
باشد که با توسل به این عبد صالح و بابالحوائج، رضای خدا و شفاعت آخرت را به دست آوریم.
نویسنده: مهدی سلطانی، پژوهشگر حوزه معارف اسلامی