ضعف سواد رسانهای؛ فرصتساز نفوذ دشمن در فضای مجازی
اهمیت این موضوع زمانی دوچندان میشود که دشمنان انقلاب اسلامی، با شناخت دقیق از ظرفیتهای این فضا، آن را بهعنوان یکی از اصلیترین ابزارهای نفوذ، عملیات روانی و ایجاد ناآرامی انتخاب کردهاند. در جریان اغتشاشات اخیر، نمونههای متعددی از تولید و انتشار محتوای تحریککننده، روایتسازیهای دروغین و عملیات سازمانیافته رسانهای مشاهده شد؛ محتواهایی که عمدتاً در قالب پیامهای کوتاه، ویدئوهای هیجانی و پستهای تحریفشده منتشر و با هدف تبدیل مطالبات صنفی و اقتصادی به ناآرامی و خشونت طراحی شده بودند.
در این میان، نوجوانان و جوانان بهعنوان فعالترین کاربران فضای مجازی، بیش از دیگر اقشار جامعه در معرض این جریانهای رسانهای قرار گرفتند. ضعف سواد رسانهای، نبود مهارت تحلیل محتوا و ناآگاهی از اهداف پشت پرده این پیامها باعث شد برخی از آنان، بدون شناخت کافی از پیامدهای فردی، اجتماعی و قانونی اقدامات خود، وارد میدانی شوند که طراحی و هدایت آن در اختیار دشمن بود. با این حال، این وضعیت صرفاً نتیجه فعالیت دشمن نیست؛ بلکه ضعف ساختاری در آموزش و نهادینهسازی سواد رسانهای و همچنین کمتوجهی برخی خانوادهها به نوع و کیفیت حضور فرزندانشان در فضای مجازی، این بستر را به محیطی مستعد برای سوءاستفاده دشمن تبدیل کرده است.
در همین راستا، خبرنگار خبرگزاری تسنیم برای بررسی ابعاد این پدیده و راهکارهای مقابله با آن، به سراغ سرهنگ هادی حسنزاده شهابی، معاون اجتماعی فرماندهی انتظامی شرق استان تهران رفته است. مشروح این گفتوگوی به شرح زیراست:
تسنیم: نقش فضای مجازی در هدایت و سازماندهی اغتشاشات اخیر را چگونه ارزیابی میکنید؟
فضای مجازی در اغتشاشات اخیر نقشی محوری، اثرگذار و تعیینکننده داشت. دشمنان انقلاب اسلامی با برنامهریزی قبلی و شناخت دقیق از ذائقه رسانهای مخاطبان، تلاش کردند هدایت افکار عمومی را از طریق شبکههای اجتماعی به دست بگیرند. تولید محتوای هدفمند، روایتسازیهای جهتدار، ایجاد هیجان کاذب و انتشار گسترده شایعات، از مهمترین ابزارهای آنها در این مسیر بود. نکته قابل توجه این است که دشمن در فضای مجازی، دیگر نیازی به حضور فیزیکی یا هزینههای سنگین ندارد.
با استفاده از چند بستر رسانهای، اکانتهای سازمانیافته و ابزارهای نرمافزاری، میتواند با کمترین هزینه، بیشترین اثرگذاری را داشته باشد. در شرایطی که جامعه با برخی مشکلات اقتصادی یا اجتماعی مواجه است، این فضا مستعد تأثیرپذیری سریع از موجهای هیجانی میشود و دشمن دقیقاً از همین نقاط ضعف استفاده میکند.
تسنیم: در جریان اغتشاشات اخیر، چه روشهایی از سوی دشمن برای جذب نوجوانان و جوانان مشاهده شد؟ تمرکز اصلی دشمن بر هیجانسازی و خارج کردن مخاطب از فضای عقلانی بود.
محتواها بهگونهای طراحی میشد که احساس خشم، اضطرار یا مظلومنمایی را در کوتاهترین زمان ممکن القا کند. نوجوانی که هنوز به بلوغ فکری و تحلیلی نرسیده، در مواجهه با چنین محتواهایی بهسرعت تحت تأثیر قرار میگیرد و بدون سنجش پیامدها وارد میدان میشود. روش دیگر، القای حس قهرمان بودن و تأثیرگذاری فردی بود. دشمن تلاش میکرد نوجوان را بهعنوان فردی شجاع، اثرگذار و عامل تغییر معرفی کند. این تصویرسازی در ذهن نوجوانی که در مرحله شکلگیری هویت اجتماعی قرار دارد، بسیار جذاب است. در واقع دشمن با یک بازی روانی و رسانهای، نوجوان را وارد مسیری میکند که تصور میکند در حال ایفای یک نقش مثبت است، در حالی که عملاً به ابزاری برای تحقق اهداف دشمن تبدیل میشود.
تسنیم: ضعف سواد رسانهای در جامعه تا چه اندازه در نفوذ دشمن مؤثر بوده است؟
ضعف سواد رسانهای یکی از مهمترین و اساسیترین حلقههای نفوذ دشمن به شمار میرود. زمانی که فرد توانایی تشخیص صحت و سقم یک خبر، منبع پیام یا هدف پشت یک محتوا را نداشته باشد، بهراحتی در دام شایعات و روایتهای تحریفشده گرفتار میشود. دشمن دقیقاً از همین نقطه وارد عمل میشود. سواد رسانهای یعنی توانایی تحلیل پیام، شناخت تکنیکهای اقناع، درک اهداف پنهان و آگاهی از شیوههای عملیات روانی است.
وقتی این مهارتها در جامعه نهادینه نشده باشد، دشمن میتواند با کمترین هزینه، ذهن مخاطب را به سمت یک تصویر غلط و احساسی سوق دهد. در اغتشاشات اخیر، این ضعف باعث شد برخی نوجوانان و جوانان، بدون شناخت دقیق از پشتپردهها، خود را لیدر یا کنشگر اجتماعی تصور کنند و وارد مسیری شوند که عواقب آن به خودشان و جامعه آسیب زد.
تسنیم: چرا نوجوانان بیش از سایر اقشار جامعه هدف عملیات رسانهای دشمن قرار میگیرند؟
نوجوانان به دلیل ویژگیهای روانشناختی و اجتماعی، از جمله هیجانپذیری، نیاز به دیدهشدن و شکلگیری هویت، آسیبپذیرتر هستند. دشمن این ویژگیها را بهخوبی میشناسد و دقیقاً بر همین نقاط تمرکز میکند. شبکههای اجتماعی برای نوجوانان فضایی فراهم میکند که احساس قدرت، تأثیرگذاری و مقبولیت اجتماعی را تجربه کنند. از سوی دیگر، نوجوانان معمولاً شناخت عمیقی از پیامدهای اجتماعی و قانونی رفتارهای خود ندارند و تصمیمات آنها بیشتر تحت تأثیر هیجان و گروهگرایی است.دشمن با روایتسازیهای جذاب و احساسی، نوجوان را وارد یک بازی خطرناک میکند که خروج از آن، هزینههای جدی برای فرد و جامعه به همراه دارد.
تسنیم: نقش خانوادهها را در پیشگیری از این آسیبها چگونه ارزیابی میکنید؟
خانوادهها مهمترین و نخستین خط دفاعی در برابر نفوذ دشمن هستند. اگر خانواده نسبت به فضای مجازی، محتواهای آن و روابط فرزندانش آگاهی نداشته باشد، نوجوان عملاً در فضایی رها و بدون مرز قرار میگیرد. متأسفانه در برخی موارد، والدین اطلاع دقیقی از نوع محتوا یا ارتباطات فرزندانشان در فضای مجازی ندارند. نظارت خانواده نباید بهمعنای محدودیت سختگیرانه باشد؛ بلکه باید مبتنی بر گفتوگو، اعتماد و آموزش باشد.
زمانی که خانواده سواد رسانهای لازم را داشته باشد و بتواند ارتباط مؤثر با فرزند برقرار کند، بخش زیادی از آسیبها بهصورت طبیعی کنترل میشود و نوجوان در برابر پیامهای انحرافی مقاومتر خواهد شد.
تسنیم: رسانههای رسمی در این میدان چه وظیفهای بر عهده دارند؟
رسانههای رسمی باید حضوری فعال، بهروز و هوشمندانه در فضای مجازی داشته باشند. خلأ محتوای جذاب، دقیق و بهموقع باعث میشود مخاطب به سمت روایتهای دشمن سوق پیدا کند. این رسانهها باید همزمان با اطلاعرسانی صحیح، به تولید محتوای کوتاه، قابل فهم و قابل انتشار در شبکههای اجتماعی توجه ویژه داشته باشند.اگر روایت درست با زبان مناسب و در زمان مناسب ارائه نشود، دشمن روایت خود را غالب میکند. بنابراین رسانههای رسمی نقش کلیدی در آگاهیبخشی، مقابله با شایعات و افزایش سواد رسانهای جامعه دارند.
تمایز اعتراض مشروع و اغتشاش مجرمانه/ ضرورتی حقوقی
تسنیم: ابزارهای کنترلی خانوادهها در فضای مجازی را چقدر مؤثر میدانید؟
ابزارهای کنترلی وجود دارد، اما بهتنهایی کافی نیست. بسیاری از خانوادهها حتی از وجود این ابزارها یا نحوه استفاده صحیح از آنها اطلاع ندارند. از سوی دیگر، برخی نوجوانان با روشهای مختلف این محدودیتها را دور میزنند. بنابراین ابزار باید در کنار آموزش، آگاهی و ارتباط مؤثر خانوادگی قرار بگیرد. بدون فرهنگسازی و آموزش، هیچ ابزار فنی بهتنهایی نمیتواند کارآمد باشد. آگاهی والدین شرط اصلی موفقیت این ابزارهاست.
تسنیم: آیا نهادهای آموزشی در حوزه سواد رسانهای دچار کمکاری بودهاند؟
بله، در این حوزه با ضعف جدی مواجه هستیم. آموزش سواد رسانهای باید از مدارس آغاز شود، اما هنوز بهصورت نظاممند و منسجم دنبال نمیشود. دانشآموزان باید با روشهای تحلیل محتوا، شناخت شایعه و تکنیکهای عملیات روانی آشنا شوند. در شرایطی که دشمن با تمام ظرفیت وارد میدان شده، این خلأ آموزشی بهسرعت خود را نشان میدهد. سواد رسانهای باید بهعنوان یک ضرورت آموزشی جدی تلقی شود.
تسنیم: در نهایت، آخرین پیشنهاد و راهکار شما برای جلوگیری از تکرار این آسیبها چیست؟
بهنظر من، سواد رسانهای باید به یک پروژه ملی و مستمر تبدیل شود، نه یک برنامه مقطعی. این آموزش باید از مدارس آغاز شود، خانوادهها را دربر بگیرد و در سطح جامعه از طریق رسانهها تقویت شود. همچنین ایجاد یک سامانه منسجم برای رصد محتوای مخرب و همکاری جدی دستگاههای مسئول ضروری است.
مهمتر از همه، خانوادهها باید بدانند که گفتوگو، آگاهی و همراهی با نوجوانان، مؤثرترین راه برای جلوگیری از نفوذ دشمن است. اگر این سه ضلع خانواده، آموزش و رسانه بهدرستی کنار هم قرار بگیرند، میتوان بخش زیادی از تهدیدهای فضای مجازی را به فرصت تبدیل کرد.