سبک تربیتی فرزندان از منظر امام سجاد(ع)

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از قم، امام سجاد (ع) در رساله جامع حقوقی خود، که سند پرافتخار و گران‌سنگ معارف ناب شیعی است، به بیان حقوق مختلفی که بر عهده فرد مسلمان است، می‌پردازد. آن بزرگوار، حقوق فرزندان و خردسالان را در کانون توجه خویش قرار داده و والدین را با مسئولیت خطیرشان آشنا می‌سازد.

حساسیت و ظرافت موضوع، امام سجاد (ع) را بر آن داشت تا در منشور حقوقی‌اش دو بخش را با عناوین «حق الولد» و «حق الصغیر» به حقوق فرزندان و خردسالان اختصاص دهد. این آموزه‌ها راهنمای تربیتی والدین بوده و شیوه‌های مطمئن و ره‌توشه‌های تربیتی ماندگار را فراروی آنان قرار می‌دهد.

این نوشتار بر آن است تا ضمن نقل متن کلام نورانی امام (ع) در دو بخش «حق الولد» و «حق الصغیر»، در حد توان به توضیح و تبیین آن بپردازد.

بخش اول: حق فرزند

متن روایت

«وَ أَمَّا حَقُّ وَلَدِکَ فَتَعْلَمُ أَنَّهُ مِنْکَ وَ مُضَافٌ إِلَیْکَ فِی عَاجِلِ الدُّنْیَا بِخَیْرِهِ وَ شَرِّهِ، وَ أَنَّکَ مَسْئُولٌ عَمَّا وَلِیتَهُ مِنْ حُسْنِ الْأَدَبِ وَ الدَّلَالَةِ عَلَى رَبِّهِ وَ الْمُعُونَةِ لَهُ عَلَى طَاعَتِهِ فِیکَ وَ فِی نَفْسِهِ، فَمُثَابٌ عَلَى ذَلِکَ وَ مُعَاقَبٌ. فَافْعَلْ فِی أَمْرِهِ عَمَلَ الْمُتَزَیِّنِ بِحُسْنِ أَثَرِهِ عَلَیْهِ فِی عَاجِلِ الدُّنْیَا، الْمُعْذِرِ إِلَى رَبِّهِ فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ بِحُسْنِ الْقِیَامِ عَلَیْهِ وَ الْأَخْذِ مِنْهُ. وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ.»

نکات تربیتی روایت

1. فرزند، پاره‌تن انسان

«فَتَعْلَمُ أَنَّهُ مِنْکَ…»

امام سجاد (ع) در این بخش، فرزند را جزئی از وجود انسان و پاره‌تن او می‌خواند. این حقیقت، مسئولیت سنگین والدین و لزوم عنایت پیوسته به تربیت و رشد فرزندان را یادآوری می‌کند.

2. فرزندان مایه افتخار یا ذلت والدین

«… وَ مُضَافٌ إِلَیْکَ فِی عَاجِلِ الدُّنْیَا بِخَیْرِهِ وَ شَرِّهِ»

کودکان پاک و معصومند و سرزمین وجودشان آماده پذیرش هر بذری است. والدین می‌توانند باغبانانی دلسوز باشند و وجود فرزندان را بارور سازند، یا با بی‌توجهی، مایه خواری و بدنامی خود شوند. ثمره تلخ و شیرین تربیت، سرانجام به والدین می‌رسد.

3. مسئولیت والدین

«وَ أَنَّکَ مَسْئُولٌ عَمَّا وَلِیتَهُ…»

فرزندان ودیعه‌های الهی و از بزرگترین نعمت‌های پروردگارند. شکر این نعمت، در انجام درست وظیفه سنگین تربیت است.

4. محورهای مسئولیت

والدین در سه محور مسئولیت دارند:

1.ادب نیکو (من حسن الأدب)

2. خداشناسی (والدلالة على ربه)

3. اطاعت از خداوند (والمعونة له على طاعته)

مسئولیت والدین تنها تأمین معیشت نیست، بلکه تأمین سلامت اخلاقی، اعتقادی و عملی فرزندان در اولویت است.

5. شیوه ایفای مسئولیت

«فِیکَ وَ فِی نَفْسِهِ»

«فیک» به الگوی عملی والدین و «فی نفسه» به تلاش خود فرزند اشاره دارد. شیوه الگویی از مؤثرترین روش‌های تربیتی است که ائمه (ع) همواره به کار می‌بستند.

6. پاداش و کیفر مسئولیت

«فَمُثَابٌ عَلَى ذَلِکَ وَ مُعَاقَبٌ»

اگر والدین مسئولیت خود را به درستی انجام دهند، سزاوار پاداش الهی هستند و در صورت کوتاهی، کیفر در انتظارشان خواهد بود.

7. نمایاندن آثار اعمال نیک به فرزند

«فَافْعَلْ فِی أَمْرِهِ عَمَلَ الْمُتَزَیِّنِ بِحُسْنِ أَثَرِهِ عَلَیْهِ…»

بزرگ جلوه دادن کار نیک فرزند و نشان دادن اثرات مثبت آن، نوعی تشویق معنوی است که انگیزه او را برای انجام کارهای بزرگ‌تر تقویت می‌کند.

8. نظارت بر رفتار فرزند

«بِحُسْنِ الْقِیَامِ عَلَیْهِ»

بی‌تفاوتی و غفلت از رشد و هدایت فرزند، آثاری جبران‌ناپذیر دارد. در عصر حاضر که زمینه‌های انحراف فراهم‌تر است، نظارت و مراقبت از فرزندان ضرورتی مضاعف یافته است.

9. بهره‌گیری از استعدادهای فرزند در تربیت

«وَالْأَخْذِ مِنْهُ»

هر فرد از توانایی‌های ویژه‌ای برخوردار است که باید در پرتو توجه والدین و مربیان شناسایی و شکوفا شود.

10. استمداد از پروردگار در تربیت

«وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ»

تربیت امری ظریف و پیچیده است و همراه با تلاش پیوسته، باید از یاری خداوند متعال طلب کمک کرد.

بخش دوم: حق خردسال

متن روایت

«وَ أَمَّا حَقُّ الصَّغِیرِ فَرَحْمَتُهُ وَ تَثْقِیفُهُ وَ تَعْلِیمُهُ وَ الْعَفْوُ عَنْهُ وَ السَّتْرُ عَلَیْهِ وَ الرِّفْقُ بِهِ وَ الْمُعُونَةُ لَهُ وَ السَّتْرُ عَلَى جَرَائِرِ حَدَاثَتِهِ، فَإِنَّهُ سَبَبٌ لِلتَّوْبَةِ، وَ الْمُدَارَاةُ لَهُ وَ تَرْکُ مُمَاحَکَتِهِ، فَإِنَّهُ أَدْنَى لِرُشْدِهِ.»

نکات تربیتی روایت

1. مهربانی

«فَرَحْمَتُهُ»

روان لطیف کودک جز با مهربانی سازگار نیست. امام سجاد (ع) این حق را نخستین حق کودک برمی‌شمارد، چرا که پیش از تعلیم و تربیت، کودک باید محبت و عطوفت را تجربه کند.

2. تربیت کودک

«وَ تَثْقِیفُهُ»

اساسی‌ترین حق کودک، تربیت اخلاقی و معنوی اوست. زندگی انسان مسلمان در پرتو تربیت اسلامی معنا می‌یابد.

3. تعلیم و آموزش کودک

«وَ تَعْلِیمُهُ»

سوادآموزی و فراگیری دانش از حقوق مهم فرزند است. دانش، کلید حل مشکلات و دستیابی به سعادت مادی و معنوی است.

4. عفو

«وَ الْعَفْوُ عَنْهُ»

زمینه خطا در کودکان بسیار است. والدین باید بپذیرند که کودکان انسان‌های کوچکی هستند و انتظار بزرگی از آنان داشتن خطاست.

5. خطاپوشی و تغافل

«وَ السَّتْرُ عَلَیْهِ… وَ السَّتْرُ عَلَى جَرَائِرِ حَدَاثَتِهِ، فَإِنَّهُ سَبَبٌ لِلتَّوْبَةِ»

تغافل از اصول مهم تربیتی است. پوشاندن لغزش‌های دوران کودکی، زمینه بازگشت و پرهیز از خطا را فراهم می‌کند.

6. رفق و ملاطفت با کودک

«وَ الرِّفْقُ بِهِ»

روحیه لطیف کودک با اندک تندی آزرده می‌شود. والدین باید با صبر و حوصله با فرزندان رفتار کنند.

7. کودکان فقرای درگاه بزرگسالان

«وَ الْمُعُونَةُ لَهُ»

کودکان در همه ابعاد نیازمند حمایت والدین هستند. آنان بدون کمک بزرگترها قادر به رشد و ادامه حیات نیستند.

8. مدارا با کودک

«وَ الْمُدَارَاةُ لَهُ»

والدین باید رفتارهای ناسنجیده کودکان را با بردباری تحمل کنند، چرا که آنان در مسیر رشد و تکامل هستند.

9. ترک لجاجت با کودک

«وَ تَرْکُ مُمَاحَکَتِهِ، فَإِنَّهُ أَدْنَى لِرُشْدِهِ»

در برابر لجاجت کودکان، بزرگترها باید از مخاصمه بپرهیزند. این روش برای رشد و هدایت آنان مناسب‌تر است.

آموزه‌های امام سجاد (ع) در رساله حقوق، نقشه‌ای جامع و دقیق برای تربیت فرزندان ارائه می‌دهد. این تعالیم نه‌تنها حقوق کودکان را به والدین یادآوری می‌کند، بلکه شیوه‌های عملی و اخلاقی برای تحقق این حقوق را نیز آموزش می‌دهد. التزام به این دستورات نورانی، ضامن تربیت نسلی صالح، آگاه و متعهد خواهد بود.

نویسنده: علی همت بناری پژوهشگر حوزه معارف اسلامی