انگشت اشارهی کمآبی به سمت کشاورزی پرآببر خراسان شمالی
این استان که بخش مهمی از اقتصاد و معیشت آن به زمین، آب و تولیدات کشاورزی گره خورده، امروز با واقعیتی روبهروست که دیگر نمیتوان آن را صرفاً خشکسالی مقطعی نامید. آنچه در حال رخ دادن است، نشانههای یک بحران ساختاری در رابطه میان آب و کشاورزی است؛ بحرانی که بیش از هر چیز، وابستگی شدید و تاریخی این بخش به منابع آبی رو به زوال را آشکار کرده است.
بحران خاموش در دشتهای خراسان شمالی
بررسی وضعیت منابع آب در خراسان شمالی نشان میدهد کاهش بارندگی، تغییر الگوی نزولات جوی، افزایش دما و تداوم برداشت از سفرههای زیرزمینی، شرایطی را رقم زده که بسیاری از دشتهای استان در وضعیت تنش آبی قرار گرفتهاند. آمارهای رسمی حکایت از افت محسوس سطح آبهای زیرزمینی دارند؛ افتی که نهتنها هزینه تأمین آب را افزایش داده، بلکه آینده کشاورزی سنتی استان را نیز با ابهام جدی مواجه کرده است.
در این میان، کشاورزی همچنان بزرگترین مصرفکننده آب باقی مانده و بخش عمدهای از منابع محدود موجود صرف تولید محصولاتی میشود که بازده اقتصادی آنها با میزان مصرف آب همخوانی ندارد. یکی از کشاورزان منطقه مانه میگوید: هر سال آب کمتر میشود، اما ما مجبوریم همان کشتهای قدیمی را ادامه بدهیم؛ چون راه دیگری بلد نیستیم و حمایتی هم برای تغییر وجود ندارد.
کشاورزی پرمصرف در اقلیمی کمآب
واقعیت این است که الگوی غالب کشاورزی در خراسان شمالی هنوز متکی بر شیوههایی است که برای اقلیمهای پرآب طراحی شدهاند. آبیاری سطحی، انتخاب محصولات پرآببر و نگاه کوتاهمدت به تولید، باعث شده فشار اصلی بحران آب بر دوش منابع زیرزمینی بیفتد. چاهها هر سال عمیقتر میشوند، اما محصول نهایی لزوماً سودآورتر یا پایدارتر نیست.
این روند، علاوه بر تهدید منابع آب، پیامدهای اجتماعی و اقتصادی نیز به دنبال دارد؛ از افزایش هزینه تولید برای کشاورزان گرفته تا مهاجرت تدریجی از روستاهایی که دیگر توان تأمین آب پایدار را ندارند. یکی از ساکنان روستاهای اطراف شیروان میگوید: وقتی آب نیست، نه کشاورزی میماند و نه انگیزهای برای ماندن جوانها؛ روستا آرامآرام خالی میشود.
افت شدید آبدهی رودخانهها؛ زنگ خطر جدی
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسانشمالی در گفتوگویی با رسانهها با اشاره به وضعیت نگرانکننده منابع آب سطحی استان، اظهار کرد: بر اساس نتایج آماربرداری سراسری مرحله سوم منابع آب، میزان برداشت از منابع آب سطحی استان سالانه حدود 465 میلیون مترمکعب است که نزدیک به 47 درصد از کل آب استحصالشده استان را شامل میشود.
سید عقیل مرتضوی افزود: بررسی آمار 26 ایستگاه هیدرومتری رودخانههای استان نشان میدهد بیش از 50 درصد دبی رودخانهها کاهش یافته است؛ بهگونهای که در حوزه آبریز اترک، سرشاخه رودخانه قلجق شیروان با 85 درصد کاهش، رودخانه قتلیش در بالادست سد شیریندره با 82 درصد کاهش، رودخانه آغمزار در خروجی استان با 93 درصد کاهش و رودخانه قلعهسفید در بالادست سد بیدواز اسفراین با 76 درصد کاهش نسبت به دوره بلندمدت مواجه شدهاند.
مرتضوی ادامه داد: این کاهش محسوس آبدهی، علاوه بر کاهش آورد رودخانهها، مشکلات جدی در تأمین آب شرب شهرهای بزرگ و آب کشاورزی اراضی پاییندست ایجاد کرده است. به گفته وی، کاهش بیش از 50 درصدی نزولات جوی در سال آبی گذشته و تأثیر مستقیم آن بر چشمهها و قنوات، موجب افزایش برداشت از منابع آب سطحی شده است.
مسئله فقط کمبود آب نیست
اما آنچه کمتر در گزارشها و خبرهای رسمی به آن پرداخته شده، این نکته است که بحران آب در خراسان شمالی صرفاً نتیجه کمبود طبیعی منابع نیست، بلکه حاصل نوعی ناهمخوانی میان کشاورزی و واقعیتهای اقلیمی استان است. به بیان دیگر، مسئله فقط این نیست که آب کم شده، بلکه این است که کشاورزی استان هنوز خود را با این کمبود تطبیق نداده است.
در چنین شرایطی، ادامه مسیر فعلی نهتنها مشکل را حل نمیکند، بلکه هزینههای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی را افزایش میدهد. کشاورزی در خراسان شمالی ناچار است خود را با منطق کمآبی بازتعریف کند؛ بازتعریفی که بیش از آنکه به معنای کاهش تولید باشد، به معنای تغییر نوع تولید، روش تولید و هدفگذاری اقتصادی است.
تغییر الگوی کشت؛ راهی ناگزیر
تجربه استانها و مناطق مشابه نشان داده حرکت به سمت محصولات کمآببر، گیاهان دارویی، کشتهای دیم اصلاحشده و باغهای سازگار با اقلیم خشک میتواند هم مصرف آب را کاهش دهد و هم درآمد کشاورزان را تثبیت یا حتی افزایش دهد.
در کنار تغییر الگوی کشت، مسئله مدیریت آب نیز نیازمند بازنگری جدی است. مدیریت منابع آب در کشاورزی نمیتواند صرفاً از بالا و بر اساس بخشنامهها انجام شود. مشارکت مستقیم کشاورزان در تصمیمگیری، پایش مصرف و توزیع عادلانه آب، یکی از حلقههای مفقوده سیاستگذاری در این حوزه است.
فناوری، آموزش و کشاورزی حفاظتی
فناوری نیز میتواند نقش تعیینکنندهای در عبور از این بحران ایفا کند، به شرط آنکه بهصورت هدفمند و متناسب با توان اقتصادی کشاورزان به کار گرفته شود. توسعه آبیاریهای نوین، استفاده از دادههای اقلیمی و کشاورزی دقیق، زمانی مؤثر خواهد بود که با آموزش عملی و پشتیبانی مستمر همراه شود.
از سوی دیگر، تقویت کشاورزی حفاظتی، حفظ پوشش خاک، تناوب کشت و کاهش شخم، راهکارهایی کمهزینه اما پایدار برای کاهش مصرف آب هستند؛ راهکارهایی که بهجای تأمین آب بیشتر، بر استفاده هوشمندانهتر از آب موجود تمرکز دارند.
سیدمجتبی علویمقدم نیز در این باره اظهار کرد: تأمین آب بخش کشاورزی در سال زراعی 1405-1404 با اولویت باغها، گیاهان دارویی و کشتهای پاییزه برنامهریزی شده و کشاورزان باید با رعایت کمآبیاری و استفاده از ارقام متحمل به خشکی، از بروز خسارت جلوگیری کنند.
تصمیم امروز، آینده فردا
برای مسئولان استان، پیام این وضعیت روشن است: بحران آب در خراسان شمالی با اقدامات مقطعی و پروژههای کوتاهمدت حل نخواهد شد. آنچه نیاز است، برنامهای جامع و بلندمدت است که آب، کشاورزی، اقتصاد محلی و معیشت روستایی را بهصورت یک بسته واحد ببیند.
خراسان شمالی هنوز فرصت دارد مسیر متفاوتی را انتخاب کند؛ مسیری که در آن کشاورزی نه دشمن منابع آب، بلکه همپیمان آن باشد. آینده کشاورزی استان بیش از آنکه به میزان بارش سال آینده وابسته باشد، به تصمیمهایی بستگی دارد که امروز درباره آب گرفته میشود؛ تصمیمهایی که اگر واقعبینانه، دادهمحور و متناسب با اقلیم باشند، میتوانند بحران را به فرصتی برای بازسازی پایدار تبدیل کنند.