نقاط ضعف در نگهداری آزادراهها؛ تمرکز بر ساخت و نادیده گرفتن کیفیت
نگاهی به وضعیت توسعه آزادراهها در ایران
خدایار خاشع، فعال بخش خصوصی و معاون ساخت و توسعه آزادراهها، در همایش بینالمللی فرصتهای سرمایهگذاری و تأمین مالی راهگذرهای ریلی، بر لزوم بازنگری در رویکرد توسعه زیرساختها، بهویژه آزادراهها، تأکید کرد. وی با اشاره به سابقه ۶۰ ساله ایران در احداث آزادراه، که با افتتاح آزادراه تهران–کرج در سال ۱۳۴۵ آغاز شد، بیان کرد که در آن دوره تا سال ۱۳۶۵، حدود ۵۰۰ کیلومتر آزادراه با بودجه دولتی احداث شد.
پس از جنگ تحمیلی و با این دیدگاه که آزادراه یک کالای لوکس تلقی میشد، ساخت این مسیرها صرفاً به مشارکت بخش غیردولتی سپرده شد و قانون مشارکت در سال ۱۳۷۱ تدوین گردید. خاشع افزود: در سه دهه اخیر، ۲۷۰۰ کیلومتر آزادراه با مدل مشارکتی و ۵۰۰ کیلومتر با بودجه دولتی احداث شده است.
شبکه جادهای شریان اصلی حملونقل
خاشع تأکید کرد که از مجموع حدود ۲۰۰ هزار کیلومتر راه آسفالته کشور، تنها ۳۲۰۰ کیلومتر به آزادراه اختصاص دارد، اما این بخش شریان حیاتی جابهجایی بار و مسافر کشور است. به گفته وی، بیش از ۹۰ درصد حملونقل کشور از طریق شبکه جادهای انجام میشود و آزادراهها نُه برابر نسبت به ریل بار و مسافر جابهجا میکنند.
وی در ادامه با اشاره به رتبهبندیهای جهانی، خاطرنشان ساخت که جایگاه ایران در کیفیت و کارایی زیرساختها بر اساس مجمع جهانی اقتصاد، رتبه ۷۷ جهان را دارد؛ این در حالی است که ایران از نظر وسعت هفدهمین کشور جهان است. خاشع علت این فاصله را تمرکز بیش از حد بر طول مسیرهای ساختهشده و غفلت از کیفیت، نگهداری و کارایی دانست. به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس دادههای منتشرشده در ایسنا، بسیاری از پروژهها بدون تکمیل شبکه اجرایی شدهاند که این امر موجب شده پروژههایی مانند آزادراه تهران–کرج، با وجود ترافیک سنگین، از کارایی لازم برخوردار نباشند.
چالشهای مالی و پیشنهادات سیاستی
معاون ساخت و توسعه آزادراهها، با اشاره به برنامههای توسعه ۱۰ هزار و ۵۰۰ کیلومتر آزادراه جدید، توان فنی کشور برای اجرای طرحها را تأیید کرد و رتبه چهارم ایران در تربیت مهندس را یادآور شد. اما حلقه مفقوده را نظام تصمیمگیری و انتخاب پروژههای اقتصادی دانست. وی پیشنهاد داد که طرحها باید مبتنی بر نیاز ملی و توجیه اقتصادی باشند تا بار بر دوش مردم و اقتصاد کشور تحمیل نشود.
خاشع اظهار داشت که با وجود ظرفیتهای قانونی موجود، بخش عمدهای از آنها اجرایی نشده است. وی ابراز امیدواری کرد که با بهرهگیری از همین قوانین، بتوان در ده سال آینده سالانه ۳۰۰ کیلومتر آزادراه جدید ساخت و همزمان ۳۰۰۰ کیلومتر آزادراه موجود را بهسازی و نگهداری کرد. طبق مطالعات جهانی، سالانه باید بین ۲ تا ۶ درصد ارزش روز آزادراهها صرف نگهداری شود که در ایران این رقم حدود سه درصد برآورد میشود.
در خصوص عوارض، وی اذعان داشت که مردم با سطح درآمد فعلی قادر به پرداخت عوارض واقعی نیستند و نرخها باید متناسب با توان اقتصادی تعیین گردند. خاشع پیشنهاد داد که سهم عوارض در ساخت پروژهها به حدود ۷۰ درصد محدود شده و ۳۰ درصد باقیمانده از محل صرفهجویی سوخت و مولدسازی تأمین شود. در پایان تأکید شد که اصلاح چرخه انتخاب پروژهها بر اساس منطق اقتصادی، نه فشارهای سیاسی و منطقهای، برای دستیابی به کارایی ضروری است.