ارزیابی عملکرد شرکت‌های دانش‌بنیان؛ سهم ۲.۸۲ درصدی از تولید ناخالص داخلی و فاصله تا اهداف برنامه هفتم

زیست‌بوم فناوری کشور پس از تصویب قانون حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، به یکی از محورهای اصلی توسعه اقتصادی تبدیل شده است؛ مسیری که اکنون با حضور هزاران شرکت فعال و سهم‌گیری در بازار سرمایه قابل سنجش است. با این حال، سنجش میزان تأثیرگذاری واقعی این بنگاه‌ها بر اقتصاد ملی، ارزش افزوده و اشتغال، نیازمند تحلیل دقیق داده‌های عملکردی است. در پایان سال ۱۴۰۳، ارزیابی‌های رسمی از عملکرد این شرکت‌ها، تصویری دقیق‌تر از وزن اقتصاد دانش‌بنیان در ساختار کلان کشور ارائه داد که چالش‌هایی در مقیاس اثرگذاری و تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه را نمایان می‌کند. به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس داده‌های منتشرشده در ایسنا، این ارزیابی‌ها از سوی یکی از شرکت‌های دانش‌بنیان صورت پذیرفته است.

جایگاه شرکت‌های بورسی دانش‌بنیان در سال ۱۴۰۳

بر اساس نتایج به دست آمده، شرکت‌های دانش‌بنیان حدود ۱۳ درصد از شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار را تشکیل می‌دهند، اما ارزش بازار آن‌ها تنها ۵ درصد از کل ارزش بازار بورس را شامل می‌شود. در انتهای سال ۱۴۰۳، تعداد شرکت‌های بورسی دانش‌بنیان به ۱۱۷ شرکت رسید که رشد ۷ درصدی را نسبت به دوره قبل نشان می‌دهد. این شرکت‌ها در مجموع دارای ۵۵۹۲۴۸ میلیارد تومان ارزش بازار بودند. همچنین، مجموع وام‌های فعال این شرکت‌ها حدود ۷۱۱۰۱ میلیارد تومان بوده است، در حالی که کل وام‌های فعال شرکت‌های بورسی ۸۸۱۳۷۱ میلیارد تومان ثبت شده است. در بخش ضمانت‌نامه‌ها، ۳۹۸۱۱ میلیارد تومان از مجموع ۲۶۷۹۰۸ میلیارد تومان مربوط به شرکت‌های دانش‌بنیان بوده است.

مجموع درآمد عملیاتی شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در بورس اوراق بهادار حدود ۳۶۰ همت بوده که بخش عمده آن به شرکت‌های فعال در حوزه‌های مواد شیمیایی و پلیمری و نرم‌افزار اختصاص دارد. نکته حائز اهمیت این است که تنها حدود ۱۳ درصد از درآمد این شرکت‌ها ناشی از محصولات دانش‌بنیان آن‌ها بوده است. حدود ۶۴ درصد از این شرکت‌ها پس از تصویب قانون حمایت و شکل‌گیری کارگروه ارزیابی در سال ۹۲ تأسیس شده‌اند و با وجود کسب ۱۸.۵ درصد (معادل ۳۰۶ هزار میلیارد تومان) از کل درآمد، هنوز نقش محوری در اقتصاد دانش‌بنیان ندارند.

سهم دانش‌بنیان‌ها از تولید ناخالص داخلی

بر اساس اظهارنامه‌های مالیاتی، درآمد کل شرکت‌های دانش‌بنیان در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۷۶۱ هزار میلیارد تومان (معادل ۲۵ میلیارد دلار) رسید که نسبت به سال ۱۴۰۲ رشد ۴۲ درصدی را تجربه کرد، هرچند رشد واقعی آن تقریباً هم‌پای نرخ تورم بوده است. از این میزان درآمد، حدود ۱۴۱۹ هزار میلیارد تومان مربوط به محصولات غیردانش‌بنیان بوده است.

در همین سال، تولید ناخالص داخلی (با احتساب نفت) ۲۰۸۰۳ هزار میلیارد تومان برآورد شد. با در نظر گرفتن سهم ۳۳ درصدی ارزش افزوده از درآمد شرکت‌ها، سهم ارزش افزوده درآمد شرکت‌های دانش‌بنیان حدود ۸.۲ درصد و سهم فروش محصولات دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی حدود ۰.۵۵ درصد تخمین زده می‌شود. مطابق با داده‌های تجمیع‌شده، سهم کلی شرکت‌های دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی کشور ۲.۸۲ درصد محاسبه شده است. با هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم توسعه مبنی بر تحقق سهم ۷ درصدی محصولات با فناوری بالا از تولید ناخالص داخلی، فاصله قابل توجهی تا رسیدن به معیار مطلوب وجود دارد.

جدول زیر خلاصه‌ای از شاخص‌های کلیدی این بخش در مقایسه با اقتصاد کلان را نشان می‌دهد:

تولید ناخالص داخلی با نفت	۲۰۸۰۳ هزار میلیارد تومان
درآمد شرکت‌های دانش‌بنیان	۱۷۶۱ هزار میلیارد تومان
درآمد محصولات دانش‌بنیان	۳۴۲ هزار میلیارد تومان
سهم شرکت‌های دانش‌بنیان از GDP	۲.۸۲ درصد
سهم محصولات دانش‌بنیان از GDP	۰.۵۵ درصد

بررسی شاخص‌های دیگر حاکی از آن است که شرکت‌های دانش‌بنیان سهم ۴ درصدی از اشتغال کشور و ۲.۷ درصدی از وام‌های بانکی را به خود اختصاص داده‌اند. علاوه بر این، بررسی ظرفیت نفوذ فناوری در رشته‌های مختلف اقتصادی نشان می‌دهد که مجموع سهم محصولات و خدمات با فناوری پیشرفته از هزینه‌کرد فناوری در رشته فعالیت‌های مختلف حدود ۱۰ درصد تخمین زده می‌شود، که سهم شرکت‌های دانش‌بنیان از این اکتساب حدود ۴۰ درصد است. کارشناسان معتقدند با توجه به ساختار فعلی بخش‌های اقتصادی، رسیدن به سهم ۷ درصدی محصولات دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی در برنامه هفتم توسعه واقع‌بینانه نیست و تمرکز بر ارزش افزوده ایده‌ها و نوآوری‌ها می‌تواند شاخص بهتری برای ارزیابی نقش واقعی این شرکت‌ها باشد.