جغرافیا؛ درسی مهم و اساسی اما نیازمند بازنگری
کتاب جغرافیا، با هدف توسعه و افزایش عمیق مفاهیم دانش علوم مکانی، افزایش سواد زیست محیطی دانشآموزان در مدرسه تدریس میشود و این درس به دانشآموزان کمک میکند تا شناخت بهتری از پراکندگی منابع، مکانها، مردم و جوامع، اقوام و فرهنگها، اقتصاد و سیاستهای مختلف و اثر دو سویه آنها داشته باشند.
پرداختن به منافع ملی، تقویت هویت ایرانی – اسلامی و ایجاد چالشهای جذاب برای برانگیختن انگیزه دانشآموزان، باید در نگارش کتابهای جغرافیا، در اولویت قرار گیرد که علاوه بر انتقال دانش، حس تعلق و مسئولیتپذیری را در دانشآموزان تقویت کنند.
کتاب جغرافیا با هدف برآورده کردن نیازهای امروز و فردای دانشآموزان تدوین شده است اما بسیاری از محتوا نه تنها پاسخگوی این نیاز نیست، بلکه در برخی موارد، از سن و سطح درک دانشآموز نیز فراتر رفته یا به مباحثی عمومی و روزنامهوار پرداختهاند که تناسبی با اهداف یک درس تخصصی ندارد.
ایجاد جذابیت و انگیزه، یکی از ارکان اساسی آموزش پویا است، اما بخشهای متعددی از کتاب درسی جغرافیا پایه دوازدهم، هیچ جذابیتی برای دانشآموزان ایجاد نمیکنند و یادگیری را به فعالیتی خستهکننده و صرفاً برای کسب نمره تبدیل کرده است.
یکی از نقدهای وارد بر کتاب جغرافیای پایه دوازدهم، عدم برخورداری از نظم، پیوستگی و قلم واحد در نگارش است و فصلهای مختلف کتاب، چنان از یکدیگر گسسته به نظر میرسند که ناهمگونی لحن و سبک نگارش به روشنی پیدا است که درک مفاهیم را برای دانشآموز دشوار ساخته و از انتقال یکپارچه دانش جغرافیایی باز میدارد.
محتوای فصل دوم کتاب پایه دوازدهم، با موضوع مدیریت شهر و روستا، گویی برای مدیران شهری نوشته شده است و فقدان چالش و جذابیت، ارائه اطلاعات عمومی و سطح مطالب غیرحرفهای، دور از نیازهای واقعی دانشآموز است و منجر به خستگی دانشآموز و معلم میشود.
فصل اول کتاب با موضوع جغرافیای سکونتگاهها، از ابتدا تا انتها دچار پراکندهگویی است و بدون یک چارچوب منسجم، هدف نهایی این فصل را مبهم میسازد و مثالهایی مانند هاملت، دهی که کلیسا ندارد، نه تنها هویت ملی و اسلامی ایرانی را تقویت نمیکند، بلکه دور از فضای فرهنگی و جغرافیایی ایران است.
مهارتهای جغرافیایی بیان شده در کتاب، هیچ ارتباط مؤثری با متن اصلی ندارند و به صورت منفرد و بدون هدف مطرح شدهاند که این این اقدام تنها نامی از مهارتها را ارائه کرده و هدف اصلی آموزش مهارت را به خوبی دنبال نکرده است.
مباحث امنیتی، ژئوپلیتیک، حمل و نقل و کریدورها در رأس تحولات جهان امروز قرار دارد و علم جغرافیا میتواند نقش ایران در اقتصاد جهانی، رقابتهای اقتصادی بین کشورها را تحلیل و پاسخگویی به نیازهای روز ملی و بینالمللی را تبیین کند اما با آمارهای خستهکننده و موضوع کماهمیت، فرصت انتقال مفاهیم کلیدی و بیان منافع ملی از دست رفته است.
فصل سوم کتاب جغرافیای پایه دوازدهم، با پرداختن به تاریخچه و شیوههای حمل و نقل، دانشآموز را به مطالعه تاریخ سوق میدهد و از مباحثی کلیدی مانند موقعیت ایران در چهاراه جهان و کریدورهای حمل و نقل، قدرت ژئوپلیتیکی ایران و جایگاه آن در کلان تئوریهای مطرح بین المللی، ظرفیتها و پتانسیلهای حمل و نقل کشور غافل مانده است.
دانش جغرافیا کمک میکند تا دانشآموزان، شهروندانی آگاه شوند و تصمیمهای آگاهانهتر در همه جنبههای زندگی و در استفاده از منابع ملی و حفظ پایدار منابع و محیط زیست داشته باشند و در آینده مدیرانی مؤثر و آگاه برای کشور خود باشند.
اگر آموزش جغرافیا به خوبی طراحی و تدریس شود، در فرصت طلایی سن شش تا 18 سالگی به دانشآموزان کمک خواهد کرد تا از قابلیتهای کشورها و فرهنگهای ایران و جهان مطلع شوند و جایگاه خود را در جهان و تحولات حال و آینده بهتر درک کنند.
آغاز تحول آموزش ابتدایی با برنامه درسی مدرسهمحور
هویت ملی، یک ارزش مستمر است که ساختن آن نیازمند سه نهاد خانه، مدرسه و جامعه است اما مدرسه نقش اساسی دارد و درک این موضوع در قالب درس جغرافیا، دانشآموزان را به عنوان شهروندانی آگاه برای آینده پرورش میدهد.
یاداشت از: امیرفخرآبادی، مدیرگروه جغرافیای مدیریت آموزش و پرورش شهرستان کاشان