پژوهش جدید: بررسی نقش دوگانه اینستاگرام در ارتقاء و به خطر انداختن سلامت کاربران

شبکه‌های اجتماعی در دو دهه اخیر از محیط‌های صرفاً سرگرم‌کننده به بسترهای خدمات‌محور تبدیل شده‌اند و کاربران بخش مهمی از نیازهای روزمره خود، از جمله کسب اطلاعات سلامت و بهداشت، را از این مسیر دنبال می‌کنند. دسترسی آسان، سرعت انتشار بالا و امکان تعامل مستقیم، اینستاگرام را به محلی جذاب برای انتقال اطلاعات پزشکی، آگاهی از بیماری‌ها و سبک زندگی سالم تبدیل کرده است، که این امر بررسی علمی این روند را ضروری می‌سازد.

در کنار این ظرفیت‌ها، نگرانی‌هایی جدی درباره پیامدهای سلامت‌محور این فضاها وجود دارد. فقدان نظارت کافی بر محتوای منتشرشده، احتمال ترویج اطلاعات نادرست یا اغراق‌آمیز و تشویق به خوددرمانی، از چالش‌های اصلی مطرح‌شده توسط متخصصان سلامت است. با وجود آنکه در شرایطی مانند همه‌گیری‌ها، این فضا می‌تواند نقش مهمی در آگاهی‌بخشی داشته باشد، اما همزمان محلی برای گسترش شایعات و داده‌های غلط نیز محسوب می‌شود. به همین دلیل، شناخت دقیق نقش مثبت و منفی شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اینستاگرام، در حوزه سلامت، اهمیتی حیاتی یافته است.

یوسف خجیر، دانشیار ارتباطات دانشگاه بین‌المللی سوره تهران، در پژوهشی با تمرکز بر سلامت در بستر شبکه‌های اجتماعی، به بررسی تأثیر اینستاگرام بر دریافت و تفسیر اطلاعات سلامت پرداخته است. هدف این تحقیق، ترسیم تصویری واقع‌بینانه از جایگاه اینستاگرام در نظام سلامت و نحوه استفاده کاربران از آن با اتکا به دانش خبرگان بوده است.

داده‌های این پژوهش از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۰ نفر از نخبگان دانشگاهی ارتباطات سلامت و متخصصان پزشکی جمع‌آوری شد. معیار اصلی برای انتخاب مشارکت‌کنندگان، سابقه علمی و حرفه‌ای آن‌ها بود؛ به‌طوری‌که اساتید دانشگاه با بیش از ده سال تجربه تدریس یا پژوهش در رسانه‌های نوین و پزشکانی که به‌طور حرفه‌ای از اینستاگرام استفاده می‌کردند، در مطالعه حضور داشتند. داده‌های استخراج‌شده از مصاحبه‌ها سپس با روش کدگذاری تحلیل شدند تا مضامین اصلی مشخص شوند.

نتایج تحقیق نشان می‌دهد اینستاگرام می‌تواند در ارتقاء سلامت کاربران نقش مثبتی ایفا کند. افزایش آگاهی عمومی درباره بیماری‌ها، دسترسی سریع به مطالب پزشکی، آشنایی با عوارض و فواید داروها و امکان ارتباط آنلاین بین پزشک و بیمار، از کارکردهای مثبت این پلتفرم برشمرده شده‌اند. بخش قابل توجهی از مشارکت‌کنندگان اظهار داشتند که این فضا به کاربران کمک می‌کند تا اطلاعات کاربردی اولیه درباره سلامت جسم و روان خود کسب کرده و تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند.

در مقابل، نتایج پژوهش حاکی از پیامدهای منفی متعددی است. اعتیاد به استفاده از اینستاگرام، انتشار اخبار جعلی، ترویج خوددرمانی و کاهش مراجعات حضوری به پزشک، اعتماد بیش‌ازحد به محتوای صفحات سلامت و بروز مشکلات روحی و روانی، از جمله این پیامدهای منفی هستند. مشارکت‌کنندگان هشدار دادند که نبود نظارت کافی می‌تواند به بی‌اعتمادی نسبت به نظام سلامت و حتی شکل‌گیری بازار سیاه مجازی در حوزه درمان منجر شود.

در این مطالعه تأکید شد که جذابیت بصری، دسترسی همیشگی و قابلیت تعامل مستقیم، دلایل اصلی گرایش کاربران به اینستاگرام برای پیگیری مسائل سلامت هستند. کاربران می‌توانند با هزینه اندک، اطلاعات متنوعی درباره پیشگیری، درمان و مراقبت‌های پزشکی به دست آورند و این ویژگی‌ها اینستاگرام را به ابزاری مهم در تصمیم‌گیری‌های سلامت‌محور تبدیل کرده است.

با این حال، پژوهش مذکور نشان داد که مرجع‌سازی اینستاگرام در حوزه سلامت، نیازمند اعتمادسازی، شفافیت اطلاعات و نظارت سازمانی است. حضور متخصصان واقعی و جذابیت محتوایی از عوامل کلیدی برای تبدیل این شبکه به منبعی قابل اتکا برای سلامت عمومی عنوان شده است. به گفته خجیر، استفاده آگاهانه و مدیریت‌شده از این بستر می‌تواند کارکردهای مثبت آن را تقویت کرده و از بحران‌های سلامت ناشی از اطلاعات غلط جلوگیری نماید.

این نتایج علمی‌پژوهشی در فصلنامه «مطالعات رسانه‌های نوین»، وابسته به دانشگاه علامه طباطبائی و انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، منتشر شده است. به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس داده‌های منتشرشده در ایسنا، این مطالعه بر اهمیت نقش شبکه‌های اجتماعی در سلامت جامعه تأکید دارد.