تشدید رقابت ژئوپلیتیکی در دریای کاسپین؛ صفبندیهای جدید در برابر نفوذ ترکیه
به گزارش بخش بینالملل وبانگاه بر اساس دادههای منتشرشده در خبرگزاری مهر، دریای کاسپین به طور فزایندهای به نقطه کانونی مهمی در رقابت ژئوپلیتیکی نوظهور در منطقه قفقاز و آسیای مرکزی مبدل شده است. رزمایشهای نظامی مشترک روسیه و ایران، در کنار مانورهای مشابه کشورهای منطقه، نشاندهنده تبدیل سریع این پهنه آبی به شبکهای از رقابتهای استراتژیک و صفبندیهای امنیتی در حال تحول است.
در میان کشورهای ساحلی دریای کاسپین، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان نقشهای برجستهای را در شکلدهی به چشمانداز استراتژیک آن بر عهده گرفتهاند. تلاشهای این کشورها مورد حمایت ترکیه قرار دارد که گسترش نفوذ دریایی آنها را تسهیل میکند. درگیری روسیه در جنگ اوکراین، ظرفیت مسکو را برای اعمال تسلط بر دریای کاسپین و استفاده مؤثر از آن به عنوان بخشی از کریدور حمل و نقل بینالمللی شمال-جنوب، به طور قابل توجهی تضعیف کرده است. این وضعیت، ایران را ملزم به تشدید تحرک اقتصادی و نظامی خود در این دریا میسازد، منطقهای که مورد طمع ناتو و اسرائیل برای تسهیل دسترسی به آسیای مرکزی و مقابله با ایران و روسیه قرار دارد.
دریای کاسپین که در دوران شوروی سابق عمدتاً یک دریاچه روسی تلقی میشد، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، شاهد تلاش مسکو برای حفظ تعادل قدرت موجود بود. توافق سال ۲۰۱۸ بین پنج کشور ساحلی دریای کاسپین در مورد تعیین مرزهای آن، حضور نظامی بازیگران غیرساحلی در این دریا را منتفی کرد، هرچند در برخی موارد اختلافاتی باقی ماند.
تحولات ژئوپلیتیکی سال ۲۰۲۰، به ویژه پیروزی جمهوری آذربایجان در جنگ بر سر قرهباغ با حمایت نظامی ترکیه، گامی مهم در تغییر توازن قدرت منطقه بود. پس از این جنگ، کشورهای ساحلی دریای کاسپین نیروی دریایی خود را گسترش دادند و ترکیه همچنان به حمایت از نیازهای جمهوری آذربایجان در زمینه تسلیحات مدرن ادامه میدهد.
در طول پنج سال گذشته، ترکیه گسترش نفوذ نیروی دریایی قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان را در دریای کاسپین تسهیل کرده است. این کشورها، به همراه قرقیزستان و ازبکستان، اعضای سازمان کشورهای ترک تحت حمایت ترکیه هستند. از طریق این چارچوب، ترکیه نقش رهبری تلاشهای آمریکا و ناتو را در جهت کاهش نفوذ روسیه در ساختار نظامی این کشورها بر عهده گرفته است.
همکاریهای ترکیه با قزاقستان و ترکمنستان در زمینههای ساخت سکوهای فراساحلی، تولید کشتیهای جنگی، و انتقال انرژی، نشاندهنده تغییرات گستردهتر در عرصه ژئوپلیتیک منطقه است. استفاده از پهپادهای ترکیهای در نیروهای مسلح ترکمنستان و توافقات انرژی بین دو کشور، منافع استراتژیک مشترک آنها را برجسته میکند.
رزمایش مشترک نظامی «وحدت۲۰۲۴» در قزاقستان، اولین رزمایش از این نوع بدون مشارکت روسیه بود که نیروهای مسلح جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان در آن شرکت کردند. متعاقباً، رزمایشهای مشترک نظامی «نسیم کاسپین» توسط جمهوری آذربایجان و قزاقستان و سپس رزمایشهای دریایی مشترک روسیه و ایران با شعار «با هم برای یک دریای کاسپین امن و مطمئن» برگزار شد.
این تحولات، نشاندهنده تلاش برای تغییر توازن قدرت در این منطقه است. قابلیتهای دریایی کشورهای ساحلی دریای کاسپین در سالهای اخیر گسترش یافته و هژمونی دیرینه روسیه در این منطقه را به چالش کشیدهاند. همکاری امنیتی بین سه کشور ساحلی با حمایت ترکیه، به ویژه در غیاب مشارکت روسیه، نشاندهنده یک تغییر اساسی ژئوپلیتیکی در منطقه کاسپین است.
رقابت ژئوپلیتیکی منطقهای احتمالاً پس از تصمیم ایران برای از سرگیری عملیات حفاری در دریای کاسپین پس از یک وقفه ۳۰ ساله، تشدید خواهد شد. این تحول میتواند باعث رقابت تازه میان ایران با سه کشور ساحلی دیگر شود که در حال حاضر عمیقاً درگیر استخراج نفت و گاز فراساحلی در دریای کاسپین هستند.
ترکیه نقش محوری در نظامیسازی مداوم دریای کاسپین ایفا میکند. این کشور با تقویت قابلیتهای دفاعی کشورهای ساحلی، به ویژه قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان، توانایی مسکو در شکلدهی به توسعه نظامی این کشورها را بیشتر به چالش میکشد. در همین حال، روسیه هزینههای ژئوپلیتیکی قابل توجهی را برای حمله به اوکراین متحمل میشود و نفوذ آن در منطقه به طور پیوسته کاهش یافته است.
ایران در تلاش است تا از کریدور حمل و نقل بینالمللی شمال-جنوب استفاده کند و مسیرهای تجاری جایگزین به سمت کشورهای اتحادیه اروپا را نیز دنبال نماید. در مقابل، بندر باکوی آذربایجان با حمایت ترکیه و غرب به عنوان یک مرکز مهم در کریدور میانی شرق به غرب یا ترانس کاسپین عمل میکند و روسیه را دور میزند.
این امر مستقیماً با منافع روسیه و ایران در تضاد است و پتانسیل افزایش تنشها یا حتی رویارویی بین کشورهای تحت حمایت ترکیه و اتحاد روسیه-ایران بر سر کنترل منابع انرژی دریای کاسپین وجود دارد. ایران و روسیه به وضوح با ایده خطرات زیست محیطی شدید مخالفت کردهاند.
برای ایران، راهکارهای مؤثری در مواجهه با این چالشها متصور است: تقویت نقشآفرینی اقتصادی و ترانزیتی از طریق تکمیل کریدور شمال–جنوب و دیپلماسی انرژی منعطف؛ دیپلماسی فعال منطقهای شامل ائتلافسازی نرم با روسیه و قزاقستان و کاهش تنش با جمهوری آذربایجان؛ و بازدارندگی و حضور دریایی متوازن با نوسازی ناوگان کشتیرانی و تقویت پدافند ساحلی. سرمایهگذاری در مناطق آزاد و استفاده از دیپلماسی علمی–فناورانه دریایی نیز به عنوان ابزارهای مکمل مطرح هستند.
رویکرد کمهزینهتر و پایدارتر برای ایران، ترکیبی از تقویت کریدورهای اقتصادی، ایجاد وابستگی متقابل تجاری، ائتلافسازی ساحلی و بازدارندگی دفاعی متوازن است. هرچه وزن اقتصادی و ترانزیتی ایران در دریای کاسپین افزایش یابد، توان نفوذ بازیگران بیرونی محدودتر خواهد شد.