۸۴ درصد صادرات دانشبنیان در اختیار ۳۶ شرکت؛ امارات و چین در صدر بازارهای صادراتی
به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس دادههای منتشرشده در ایسنا، بررسی روند درآمد شرکتهای دانشبنیان طی سالهای اخیر از بزرگتر شدن چشمگیر اکوسیستم نوآوری کشور حکایت دارد؛ بهگونهای که مجموع درآمد این شرکتها از سال ۱۳۹۶ تاکنون ۴۷ برابر شده است. این رشد ترکیبی از افزایش تعداد شرکتها، گسترش فعالیت شرکتهای بزرگتر و همچنین اثر تورم در سالهای اخیر بوده است.
با تعدیل اثر تورم و بررسی میانگین درآمد شرکتها، تصویر دقیقتری از کیفیت رشد به دست میآید. دادهها نشان میدهد رشد واقعی سرانه درآمد شرکتهای دانشبنیان در پنج سال اخیر حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است. با این حال، تمرکز درآمد در میان تعداد محدودی از شرکتها همچنان بالاست؛ بهطوری که ۷۴ درصد از کل درآمد به ۳۴۱ شرکت (معادل ۴.۳ درصد کل شرکتها) اختصاص دارد و ۸۵ درصد فروش محصولات دانشبنیان نیز در اختیار کمتر از پنج درصد شرکتهاست.
در حوزه صادرات نیز اگرچه ارزش صادرات از ۲۹۶ میلیون دلار در سال ۱۳۹۹ به ۲.۶۹۰ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳ رسیده، اما سهم صادرات از کل درآمد دانشبنیانها حدود ۱۰ درصد است و بخش عمده صادرات در اختیار تعداد محدودی از شرکتهای بزرگ قرار دارد. همزمان، واردات ۴.۴ میلیارد دلاری نشان میدهد وابستگی به تأمین مواد اولیه و تجهیزات خارجی همچنان پابرجاست.
این دادهها تصویری دوگانه از اقتصاد دانشبنیان ارائه میکند: از یکسو افزایش چشمگیر حجم مالی و رشد شرکتهای پیشرو و از سوی دیگر تمرکز درآمد، سهم پایین بسیاری از شرکتها در فروش واقعی و محدود بودن نقش صادرات در ترکیب درآمدی.
درآمدزایی دانشبنیان
روند رشد درآمد شرکتهای دانشبنیان نشان میدهد که از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ درآمد این شرکتها ۴۷ برابر شده است. این رشد مرتبط با عواملی همچون افزایش تعداد و درآمد شرکتها و همچنین تورم سالانه است. با توجه به روند فعلی، انتظار میرود درآمد عملیاتی شرکتهای دانشبنیان در پایان سال ۱۴۰۴ تا حدود ۲۵۰۰ هزار میلیارد تومان افزایش یابد.
با هدف بررسی میزان رشد واقعی درآمد شرکتهای دانشبنیان، اثر افزایش تورم در روندها تعدیل شده است. همچنین به منظور بررسی دقیقتر، لازم است تا اثر افزایش سالانه تعداد شرکتهای دانشبنیان نیز در روندها تعدیل شود. به همین خاطر از نمودار میانگین درآمد شرکتها استفاده شده تا سرانه درآمد شرکتهای دانشبنیان در سالهای مختلف محاسبه شود.
نمودار روند سرانه درآمد شرکتها نشان میدهد که میزان رشد واقعی این شرکتها در ۵ سال اخیر ۵۰ درصد افزایش یافته است. بخش قابل توجهی از شرکتهای دانشبنیان در بازه زمانی ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ تأسیس شدهاند و بیشتر آنها نوپا هستند که این موضوع شاخص کلی را به میزان قابل توجهی تعدیل کرده است. از طرفی احراز صلاحیت تعدادی از شرکتهای بزرگ طی سالهای اخیر نیز بر افزایش سرانه درآمد شرکتها اثرگذار بوده است.
مطابق جدول، در ۵ سال اخیر میزان درآمد شرکتهای فناور ۸ برابر و درآمد نوپاها و نوآورها نیز ۱۰ برابر شده است. همچنین هسته اصلی رشد درآمد شرکتهای دانشبنیان، به شرکتهای نوآور مربوط میشود و سهم فروش این شرکتها طی این سالها از ۷۵ درصد به ۸۰ درصد افزایش پیدا کرده است. در مقابل، سهم فروش شرکتهای فناور نیز به همین میزان کاهش یافته است.
بررسی رشد درآمد شرکتهای دانشبنیان به تفکیک نوع دانشبنیان
بررسی روند درآمد شرکتهای دانشبنیان و فناور کشور در بازه زمانی ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد اکوسیستم نوآوری ایران از منظر ارقام اسمی با جهشی کمسابقه روبهرو بوده است. مجموع درآمد شرکتهای «نوآور»، «فناور» و «نوپا» طی این پنج سال چندین برابر شده و بهویژه در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ شتاب بیشتری گرفته است.
در این میان، شرکتهای «نوآور» همچنان بازیگران اصلی اقتصاد دانشبنیان محسوب میشوند و سهمی بین ۷۶ تا ۸۰ درصد از کل درآمد را در اختیار دارند. درآمد این گروه از حدود ۱۴۰ هزار میلیارد تومان در سال ۱۳۹۹ به بیش از ۱.۳۸۹ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ رشدی که در ظاهر بیانگر گسترش قابل توجه فعالیتهای مبتنی بر فناوری پیشرفته در کشور است.
شرکتهای «فناور» نیز در همین بازه زمانی رشد چندبرابری را تجربه کردهاند و درآمد آنها از حدود ۳۸ هزار میلیارد تومان به بیش از ۳۵۸ هزار میلیارد تومان افزایش یافته است. با این حال سهم این گروه از کل درآمد اکوسیستم در محدوده ۱۷ تا ۲۱ درصد باقی مانده و تغییر ساختاری محسوسی در ترکیب درآمدی ایجاد نشده است.
در مقابل، اگرچه تعداد شرکتهای «نوپا» در این سالها روند افزایشی داشته و از بیش از ۳۳۰۰ شرکت در سال ۱۳۹۹ به بیش از ۶۲۰۰ شرکت در سال ۱۴۰۳ رسیده، اما سهم درآمدی این گروه همچنان در محدوده ۲ تا ۳ درصد باقی مانده است. این شکاف میان «تعداد» و «سهم اقتصادی» نشان میدهد فرآیند تبدیل ایدههای نوپا به بازیگران درآمدزا و مقیاسپذیر هنوز با چالشهای جدی مواجه است.
با وجود جهش چشمگیر ارقام درآمدی، باید توجه داشت که این دادهها بر مبنای قیمتهای جاری و اسمی ارائه شدهاند. در شرایطی که اقتصاد ایران در سالهای اخیر با تورم بالا مواجه بوده، بخشی از این افزایش میتواند ناشی از رشد سطح عمومی قیمتها باشد و نه الزاماً افزایش بهرهوری، عمق فناوری یا توسعه بازار. از این رو، برای ارزیابی دقیقتر وضعیت اکوسیستم نوآوری، لازم است رشد درآمدها با شاخصهای مکملی همچون ارزش افزوده واقعی، سهم صادرات فناوری، سودآوری خالص، اشتغال تخصصی و میزان سرمایهگذاری خطرپذیر مقایسه شود. بدون این شاخصها، قضاوت درباره کیفیت رشد ممکن است گمراهکننده باشد.
دادههای درآمدی سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد اکوسیستم نوآوری ایران از نظر حجم مالی بزرگتر شده و گردش مالی آن افزایش یافته است. با این حال، ساختار درآمدی آن تغییر بنیادین نکرده و تمرکز درآمد همچنان در اختیار شرکتهای نوآور باقی مانده است.
از سوی دیگر تحلیلها حکایت از آن دارد که حدود ۷۴ درصد از درآمد شرکتهای دانشبنیان مربوط به ۳۴۱ شرکت (۴.۳درصد شرکتها) است.
در نمودار زیر شرکتهای دانشبنیان بر اساس بازه درآمدی دستهبندی شدهاند و سهم هر دسته از مجموع درآمد دانشبنیان مورد مقایسه قرار گرفته است. بر این اساس، از میان ۲۳ شرکت دانشبنیان که درآمدی بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان دارند، صرفاً یکی از آنها فناور است. همچنین در بین شرکتهای در بازه درآمدی بین ۱۰۰ تا ۱۰ هزار میلیارد تومان، تنها ۳۳ درصد از درآمد مربوط به شرکتهای فناور است. از طرف دیگر، نیمی از شرکتها درآمدی کمتر از ۷ میلیارد تومان داشتهاند. برای افزایش سهم شرکتهای دانشبنیان در تولید ناخالص داخلی، یکی از راهبردهای مؤثر تمرکز بر شرکتهای پیشران به عنوان موتور محرک رشد اقتصاد دانشبنیان است.
اجرای طرح حمایتی «غزال دانشبنیان» توسط معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری با هدف رتبهبندی شرکتهای دانشبنیان مبتنی بر سرعت رشد درآمد و اشتغالزایی نیز در همین راستا بوده است.
حدود ۸۵ درصد از درآمد حاصل از فروش محصولات دانشبنیان به ۴۷۸ شرکت (معادل ۴.۷ درصد از شرکتها) مربوط میشود که از این میزان، ۲۸۷ شرکت فناور هستند. تحلیل دادهها حاکی از آن است که ۶۲ درصد از شرکتها عملاً فروش قابل توجهی از محصولات دانشبنیان خود ندارند. هرچند آمار بالای شرکتهای بدون درآمد دانشبنیان ممکن است ناشی از فقدان اطلاعات دقیق از میزان فروش دانشبنیان شرکتهای نوپا باشد. با توجه به اینکه فروش محصولات دانشبنیان، اساس توسعه اقتصاد دانشبنیان است، باید رویکردی جامعتر در ارزیابی و حمایت از این شرکتها اتخاذ شود تا بتوان به اهداف اقتصاد دانشبنیان دست یافت.
در جدول زیر شرکتهای دانشبنیان بر اساس تغییر وضعیت درآمدی متناسب با نرخ تورم دستهبندی شدهاند. بر این اساس، رشد درآمدی ۲۳ درصد از شرکتهای دانشبنیان همپای تورم بوده و ۳۰ درصد از شرکتهای دانشبنیان رشد درآمدی بیشتری از تورم داشتهاند. ۱۶۹۱ شرکت، میزان درآمد عملیاتی خود را بیش از دو برابر افزایش دادهاند که از این تعداد شرکت، ۱۱۶۰ شرکت به صورت نوپا تأیید شدهاند. از طرفی ۱۳۸۳ شرکت مطابق با آخرین اظهارنامه خود، درآمد عملیاتی نداشتهاند که عمدتاً نوپا بودهاند. بررسی وضعیت طبقهبندی رشد درآمدی شرکتها به برنامهریزی بهتر در خصوص نحوه حمایت از شرکتها در راستای توسعه اقتصاد دانشبنیان کمک شایانی میکند.
بررسی طبقهبندی شرکتهای دانشبنیان بر اساس درآمد عملیاتی در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد از مجموع ۹۶۶۱ شرکت فعال، بخش قابل توجهی رشد بالاتر از نرخ تورم را تجربه کردهاند؛ بهطوری که بیش از ۱۲۰۰ شرکت افزایش درآمدی فراتر از تورم و حدود ۱۶۰۰ شرکت رشدی بیش از دو برابر تورم داشتهاند. این گروهها سهم مهمی از درآمد ۱۷۶۰ هزار میلیارد تومانی اکوسیستم را به خود اختصاص دادهاند و موتور اصلی رشد مالی سال جاری محسوب میشوند.
در مقابل، حدود ۲۲۰۰ شرکت تنها همپای تورم رشد کردهاند و نزدیک به ۹۰۰ شرکت نیز رشدی کمتر از تورم داشتهاند. همچنین بیش از ۱۳۰۰ شرکت با کاهش درآمد و حدود ۱۳۰۰ شرکت بدون درآمد عملیاتی ثبت شدهاند؛ آماری که نشان میدهد رشد اکوسیستم بهصورت یکنواخت توزیع نشده و بخشی از شرکتها همچنان در مرحله تثبیت یا رکود قرار دارند.
بهطور کلی، دادههای سال ۱۴۰۳ حاکی از بزرگتر شدن حجم مالی اکوسیستم دانشبنیان است، اما تمرکز درآمد در بخشی از شرکتهای بزرگتر و تداوم سهم پایین برخی شرکتها نشان میدهد چالش مقیاسپذیری و اتصال پایدار به بازار همچنان یکی از مسائل اصلی این حوزه باقی مانده است.
روند صادرات شرکتهای دانشبنیان
صادرات شرکتهای دانشبنیان در ۴ سال اخیر از ۲۹۶ میلیون دلار به ۲۶۹۰ میلیون دلار رسیده است. بخش عمدهای از این رشد مربوط به دانشبنیان شدن برخی شرکتهای بزرگ صادراتی در سال ۱۴۰۲ بوده است و کاهش نرخ رشد صادرات در سال ۱۴۰۳ گویای این مسئله است.
از طرف دیگر، میزان واردات شرکتهای دانشبنیان ۴۴۳۶ میلیون دلار بوده است که نشاندهنده بهبود تراز تجاری دانشبنیان است. این آمار، مربوط به ۱۵۱۳ شرکت واردکننده و ۴۸۹ شرکت صادرکننده است و سایر شرکتها فعالیت گمرکی نداشتهاند. تخمین صادرات محصولات دانشبنیان بر اساس شاخص پیچیدگی محصول رقمی معادل ۵۴۴ میلیون دلار (۲۱ درصد از کل صادرات) را در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد.
سهم صادرات از درآمد شرکتهای دانشبنیان در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۰ درصد بوده است.
در سال ۱۴۰۳ مجموع تجارت خارجی شرکتهای دانشبنیان به حدود ۷.۱۷۶ میلیون دلار رسیده که نسبت به ۱۳۹۹ (حدود ۱.۹۷۹ میلیون دلار) رشد قابل توجهی دارد. از نظر وزنی نیز حجم مبادلات از حدود ۸۵۸ هزار تن در ۱۳۹۹ به بیش از ۴.۷ میلیون تن در ۱۴۰۳ افزایش یافته است. در ظاهر، این اعداد نشاندهنده گسترش تعاملات بینالمللی هستند، اما مسئله اصلی در ترکیب صادرات و واردات است.
ارزش صادرات از ۲۹۶ میلیون دلار در ۱۳۹۹ به حدود ۲.۶۹۰ میلیون دلار در ۱۴۰۳ رسیده است. تعداد شرکتهای صادرکننده نیز از ۲۷۲ به ۴۸۹ شرکت افزایش یافته است. این روند نشان میدهد دامنه صادرات گستردهتر شده و شرکتهای بیشتری وارد بازار خارجی شدهاند.
با این حال، باید توجه داشت که وزن صادرات در ۱۴۰۳ حدود ۳.۵ میلیون تن ثبت شده که نسبت ارزش به وزن، تصویر کالاهای با فناوری متوسط یا پایین را تقویت میکند. اگر صادرات واقعاً دانشبنیانِ با ارزش افزوده بالا باشد، معمولاً نسبت ارزش به وزن باید بالاتر باشد. این نکته نیازمند بررسی دقیقتر ترکیب کالاهاست.
در مقابل، واردات از نظر ارزشی از ۱.۶۳۳ میلیون دلار در ۱۳۹۹ به حدود ۴.۴۸۶ میلیون دلار در ۱۴۰۳ رسیده است. تعداد شرکتهای واردکننده نیز به بیش از ۱,۴۰۰ شرکت رسیده است. نکته مهم این است که در تمام این سالها، تراز تجاری منفی باقی مانده است؛ یعنی ارزش واردات از صادرات بیشتر بوده. در ۱۴۰۳ نیز فاصله میان واردات و صادرات قابل توجه است. این وضعیت نشان میدهد بخش مهمی از فعالیت شرکتهای دانشبنیان همچنان وابسته به تأمین مواد اولیه، تجهیزات یا فناوری از خارج است.
آمار جامع صادرات شرکتهای دانشبنیان از سال ۱۴۰۰
در نمودار زیر شرکتهای دانشبنیان با توجه به سابقه صادراتی مورد بررسی قرار گرفتهاند. مقایسه وضعیت شرکتها از رشد ۷ درصدی در میزان صادرات آنها در سال ۱۴۰۳ حکایت دارد که با توجه به سهم بالای شرکتهای با افزایش صادرات میتوان آن را به رشد واقعی صادرات این شرکتها نسبت داد.
از طرفی ۶۵ شرکت دانشبنیان نیز برای نخستین بار تجربه صادرات پیدا کردهاند. تدوین برنامههای حمایتی از شرکتهای صادرات اولی و همچنین رفع موانع شرکتهایی که میزان صادرات آنها کاسته شده است، میتواند در افزایش سهم صادرات دانشبنیان در کشور راهگشا باشد.
تحلیل آمار صادراتی نشان میدهد که ۸۴ درصد از مجموع صادرات دانشبنیان توسط ۳۶ شرکت با صادرات بالای ۱۰ میلیون دلار انجام میشود. این در حالی است که بیشتر شرکتهای صادراتی (حدود ۷۰ درصد) مجموع سهمی ۳ درصدی از صادرات دانشبنیان دارند. این آمارها صرفاً بر اساس اطلاعات رسمی گمرکی بوده و شامل صادرات و واردات غیر رسمی یا با واسطه و نیز صادرات خدماتمحور نمیشود.
در بخش واردات ۶۷ درصد از کل واردات دانشبنیان توسط ۱۱۹ شرکت صورت میگیرد. در مقابل، بخش عمدهای از سهم ۶ درصدی از کل واردات دانشبنیان دارند. بخش قابل توجهی از واردات ۵.۴ میلیارد دلاری شرکتهای دانشبنیان به عنوان مواد اولیه در زنجیره ارزش تولید محصولات نهایی کاربرد داشته و علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، موجب جلوگیری از واردات محصول نهایی و کاهش ارزبری نیز شده است. هرچند بررسی سهم دقیق این موضوع نیاز به مطالعه بیشتر دارد.
کشورهای مقصد صادراتی
با توجه به دادههای جدول، حدود ۸۰ درصد از تجارت خارجی شرکتهای دانشبنیان با کشورهای آسیایی انجام میشود که بیش از نیمی از آن با امارات متحده عربی و چین است. با توجه به شرایط تحریمی، به نظر میرسد بخش عمدهای از تجارت با امارات شامل صادرات مجدد محصولاتی از مبادی دیگر و واردات مجدد به مقاصد کشورهای غیر آسیایی است.
همچنین عمده صادرات به چین نیز مربوط به دو شرکت بزرگ صادراتی در حوزه مواد شیمیایی است.