تغییر کاربری خانههای تاریخی؛احیا یا تخریب هویت؟
خانههای تاریخی ایران، از بافتهای خشتی کویر تا عمارتهای قاجاری در شهرهای بزرگ، بخشی جداییناپذیر از حافظه جمعی و هویت شهری به شمار میروند. بناهایی همچون خانه بروجردیها در کاشان، خانه طباطباییها و خانه قوام، نمونههایی شاخص از معماری مسکونی دورههای گذشته هستند که نه تنها از منظر هنری و فنی، بلکه از حیث سبک زندگی، نظام اجتماعی و اقلیمی نیز واجد اهمیتاند.
این خانهها با حیاط مرکزی، بادگیرها، تالارها و تزئینات گچبری و آیینهکاری، روایتگر نوعی زیستبوم فرهنگیاند که طی دههها و سدهها شکل گرفته است.با این حال، تغییر الگوهای سکونت، مهاجرت به شهرهای بزرگ و افزایش هزینههای نگهداری باعث شده بسیاری از این خانهها کارکرد اصلی خود را از دست بدهند. در چنین شرایطی، تغییر کاربری به اقامتگاه سنتی یا بوتیکهتل، برای برخی مالکان تنها گزینه اقتصادی ممکن به نظر میرسد. موافقان این روند معتقدند که حضور گردشگران و درآمد حاصل از اقامت، منابع مالی لازم برای مرمت و نگهداری بنا را فراهم میکند و از رهاشدگی و تخریب تدریجی آن جلوگیری به عمل میآورد.
تجربه برخی شهرها نشان میدهد که احیای خانههای تاریخی و تبدیل آنها به اقامتگاه، به رونق بافتهای قدیمی و بازگشت حیات اجتماعی به محلههای فراموششده انجامیده است.در مقابل، منتقدان بر این باورند که بسیاری از این تغییر کاربریها بدون نظارت دقیق تخصصی انجام میشود و مداخلات غیرکارشناسی، به حذف یا تغییر عناصر اصیل معماری میانجامد. نصب تأسیسات جدید، ایجاد سرویسهای بهداشتی متعدد، تغییر در تقسیمبندی فضاها و استفاده از مصالح نامتناسب، گاه چنان گسترده است که از بنای تاریخی تنها پوستهای باقی میماند. در چنین وضعیتی، بنا هرچند ظاهری سنتی دارد، اما کارکرد و هویت اصلی خود را از دست داده و به کالایی برای مصرف گردشگری بدل شده است.از منظر حقوقی، سیاستگذاری در حوزه میراث فرهنگی بر عهده نهادهایی مانند وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است که مسئولیت ثبت، حفاظت و نظارت بر مرمت بناهای تاریخی را بر عهده دارند. هرچند در سالهای اخیر دستورالعملهایی برای مرمت و تغییر کاربری بناهای ثبتشده تدوین شده، اما چالش اصلی در اجرای دقیق این ضوابط و نظارت مستمر بر پروژههاست.
کارشناسان میراث فرهنگی تأکید دارند که اصل «قابلیت بازگشتپذیری» مداخلات، حفظ اصالت مصالح و پرهیز از دخل و تصرفهای گسترده باید در اولویت قرار گیرد.از سوی دیگر، نباید از نقش جوامع محلی در این فرآیند غافل شد. خانه تاریخی صرفاً یک شیء معماری نیست. بخشی از بافت اجتماعی و فرهنگی محله است. اگر تغییر کاربری صرفاً با هدف جذب گردشگر و افزایش سود انجام شود و ساکنان بومی را به حاشیه براند، نتیجه آن گسست اجتماعی و تضعیف هویت محلی خواهد بود. در مقابل، مشارکت ساکنان، استفاده از نیروهای بومی و حفظ کارکردهای فرهنگی بنا میتواند به تعادل میان توسعه گردشگری و صیانت از میراث بیانجامد.تجربه شهرهایی مانند کاشان، یزد و شیراز نشان میدهد که امکان جمع میان احیا و حفظ هویت وجود دارد، مشروط بر آنکه نگاه صرفاً اقتصادی جای خود را به رویکردی فرهنگی و تخصصمحور بدهد. تبدیل خانه تاریخی به اقامتگاه، اگر با مطالعات دقیق تاریخی، معماری و اجتماعی همراه باشد، میتواند فرصتی برای معرفی بهتر میراث ایرانی به نسل جدید و گردشگران داخلی و خارجی فراهم کند. اما در غیاب نظارت مؤثر و تعهد حرفهای، همین فرآیند میتواند به تدریج اصالت فضاها را مخدوش کرده و چهرهای مصنوعی و نمایشی از گذشته ارائه دهد.
در نهایت، پاسخ به پرسش «احیا یا تخریب هویت» نه در اصل تغییر کاربری، بلکه در شیوه اجرا و چارچوبهای نظارتی آن نهفته است. خانههای تاریخی سرمایههای غیرقابل تکرار فرهنگیاند و هر تصمیم درباره آنها باید با در نظر گرفتن منافع بلندمدت جامعه و هویت شهری اتخاذ شود. گردشگری پایدار زمانی محقق خواهد شد که میان حفظ اصالت، نیازهای اقتصادی و حقوق نسلهای آینده توازن برقرار شود. توازنی که تحقق آن مستلزم عزم جدی سیاستگذاران، کارشناسان و فعالان این حوزه است.
یادداشت از حمیده عبدالهی ، فعال رسانه