تنها اقیانوسپیمای ایران با چالش بودجه؛ برداشت نمونه تاریخی از اعماق ۲۲۰۰ متری دریای عمان
اقیانوسها در دوران کنونی به عرصههایی حیاتی برای رقابتهای علمی، اقتصادی و راهبردی تبدیل شدهاند. کشف منابع انرژی و مواد معدنی، پایش تغییرات اقلیمی و مدیریت بحرانهای زیستمحیطی، همگی نیازمند زیرساختهای پژوهشی دریایی قدرتمند هستند. کشتیهای تحقیقاتی اقیانوسپیما به عنوان آزمایشگاههای شناور، نقش ستون فقرات این قدرت علمی را ایفا میکنند.
در حالی که قدرتهای دریایی جهان با ناوگانهای پیشرفته، آبهای آزاد را رصد میکنند، ایران تنها یک کشتی تخصصی اقیانوسشناسی در اختیار دارد؛ شناوری که وظیفه پایش محیطزیست دریایی، مطالعات ژئوفیزیکی، بررسی ذخایر بستر دریا و آموزش پژوهشگران را بر عهده دارد. با این حال، این زیرساخت با چالشهای متعددی از جمله محدودیتهای بودجهای و استهلاک تجهیزات روبروست.
تککشتی تحقیقاتی ایران، «کاوشگر خلیج فارس»، متعلق به پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی است و در خلیج فارس، دریای عمان و آبهای جنوبی کشور فعالیت میکند. این شناور که از بهمن ۱۳۹۶ به پژوهشگاه تحویل داده شده، قادر به اندازهگیری پارامترهای محیطی و نمونهبرداری از رسوبات بستر دریا است. این کشتی برای نخستین بار در کشور، با استفاده از تجهیز «پیستونکورر» طراحی و ساخته شده توسط پژوهشگران داخلی، موفق به برداشت نمونه رسوب از عمق حدود ۲۲۰۰ متری دریای عمان شده است. این دستاورد برای مطالعات زمینشناسی دریایی و بازسازی تاریخچه اقلیمی اهمیت بسزایی دارد.
این کشتی دارای بیش از ۱۰۰ سامانه شامل تجهیزات مکانیکی، الکتریکی و سامانههای اندازهگیری است. عملیات نمونهبرداری از ستون آب و بستر در ایستگاههای مشخص انجام شده و دادهها در «مرکز ملی دادههای اقیانوسی» ذخیره و منتشر میشوند. با این حال، برخی تجهیزات پیشرفته مانند ROV (ربات زیرسطحی) به طور کامل در اختیار این شناور نیست یا نیازمند ارتقاء است.
چالشهای بودجه و نگهداری
هزینه نگهداری سالانه این کشتی با توجه به تعداد سامانههای فنی و استهلاک تجهیزات، رقمی در حدود دهها میلیارد تومان برآورد میشود که بخش عمده آن از بودجه جاری پژوهشگاه تأمین میگردد. این موضوع فشار مالی قابلتوجهی را به پژوهشگاه وارد کرده است، بهویژه با توجه به اینکه بسیاری از تجهیزات اندازهگیری متعلق به اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی هستند و نیاز به نوسازی دارند. معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی، سعید نجفی، بیان داشته که برای فعال نگهداشتن کشتی در سال آینده، مکاتباتی برای اختصاص بودجه انجام شده، اما این افزایش بودجه نیز به طور کامل کفاف هزینههای نگهداری را نمیدهد. انتظار میرود با توجه به جایگاه این کشتی به عنوان تنها اقیانوسپیمای تخصصی کشور، نگاه ویژهای به آن شود و ردیف بودجهای مستقل و پایدار برای نگهداری آن اختصاص یابد.
لزوم ارتقاء فناوری
برای گسترش تحقیقات دریایی و همگام شدن با استانداردهای جهانی، افزودن تجهیزات پیشرفتهتری مانند ROV (ربات زیرسطحی) به کشتی ضروری است. این رباتها امکان فیلمبرداری، نمونهبرداری و انجام عملیات پیچیده در اعماق دریا را فراهم میکنند. همچنین، نیاز به بازسازی یا جایگزینی تجهیزات تحقیقاتی فرسوده، که بسیاری از آنها مربوط به اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی هستند، احساس میشود. از دستاوردهای فنی دیگر پژوهشگاه، طراحی و ساخت دستگاه «اتوپایلوت» برای این شناور است که وظیفه نگه داشتن کشتی در مسیر ثابت را بر عهده دارد.
این شناور برای پایش منطقهای و مأموریتهای تحقیقاتی پایه، ظرفیت مهمی ایجاد کرده و از نظر نماد علمی و عملیاتی ارزشمند است. اما در مقیاس جهانی، کشورهایی که در علم اقیانوس پیشرو هستند، چندین کشتی با مأموریتهای تخصصی، زیردریاییهای اعماق و سامانههای خودران دارند.
به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس دادههای منتشرشده در ایسنا،