کشت الگویی سیبزمینی برای مدیریت کمآبی در بسطام آغاز شد
سالانه حدود 380 تا 385 میلیون تن سیبزمینی در بیش از 140 کشور جهان تولید میشود و متوسط عملکرد آن در دنیا نزدیک به 20 تن در هکتار گزارش شده است؛ عددی که در صورت مدیریت صحیح آب، خاک و تغذیه میتواند به بیش از 100 تن در هکتار نیز برسد.
در چنین شرایطی که ایران با تنش شدید آبی و تغییرات اقلیمی روبهرو است، انتخاب محصولی که با سطح زیرکشت محدودتر، تولید بیشتری در واحد سطح داشته باشد، برای مناطقی مانند بسطام به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است.
جایگاه سیبزمینی در کشاورزی ایران و ضرورت بازنگری در الگوهای کشت
سیبزمینی از دوره قاجار وارد کشاورزی ایران شده و در دهههای اخیر به یکی از محصولات مهم زراعی کشور، بهویژه در نواحی سردسیر و معتدل، تبدیل شده است.
طبق گزارشهای رسمی، ایران همواره در میان تولیدکنندگان اصلی سیبزمینی در منطقه قرار داشته و استانهایی چون همدان، اردبیل، اصفهان و خراسان رضوی از قطبهای اصلی تولید بهشمار میروند.
با این حال، استمرار خشکسالی، افت سطح آبهای زیرزمینی و کاهش حقابه کشاورزی سبب شده الگوی سنتی کشت با چالش جدی مواجه شود.
در چنین شرایطی، حرکت به سمت محصولاتی که هم پتانسیل بالا در عملکرد دارند و هم امکان مدیریت دقیقتر مصرف آب را فراهم میکنند، از جمله سیبزمینی زودرس و خارج از فصل، برای مناطقی مانند شاهرود و بخش بسطام اهمیتی دوچندان یافته است.
بسطام در تقاطع تنش آبی و نیاز به برداشت اقتصادیتر از هر هکتار
بخش بسطام در شهرستان شاهرود با وجود اقلیم خاص و تنوع محصولات باغی و زراعی، در سالهای اخیر با محدودیت جدی منابع آبی روبهرو شده است.
کاهش بارشها، افزایش دما و رشد سطح زیرکشت برخی محصولات پرآببر، فشار مضاعفی بر سفرههای زیرزمینی این منطقه وارد کرده است.
از سوی دیگر، اقتصاد بخش بزرگی از بهرهبرداران بسطام به کشاورزی وابسته است و هر تصمیم در حوزه تغییر الگوی کشت، مستقیماً معیشت خانوارها را تحت تأثیر قرار میدهد. به همین دلیل، جهاد کشاورزی این منطقه تلاش دارد محصولی را در کانون برنامههای اصلاح الگوی کشت قرار دهد که هم از نظر اقتصادی برای کشاورز جذاب باشد و هم از نظر مصرف آب، قابلکنترل و قابل ارتقا از طریق فناوریهای نوین باشد؛ سیبزمینی، بهویژه در قالب کشت خارج از فصل و با ارقام زودرس، یکی از جدیترین گزینهها در این معادله است.
کشت خارج از فصل و استفاده هوشمندانه از بارشهای زمستانی
یکی از محورهای اصلی تغییر الگوی کشت در بسطام، حرکت به سمت کشت زمستانه و خارج از فصل سیبزمینی است؛ رویکردی که در بسیاری از مناطق گرمتر جهان نیز برای کاهش فشار بر منابع آبی و استفاده حداکثری از بارشهای فصلی دنبال میشود.
بر اساس دادههای علمی موجود، سیبزمینی در محدوده دمای روزانه حدود 18 تا 29 درجه و شبانه 13 تا 18 درجه سانتیگراد بهترین عملکرد را دارد و در صورت تأمین رطوبت کافی در خاک، میتواند در دوره زمانی نسبتاً کوتاه، تولید بالایی داشته باشد.
انتقال بخشی از کشت به فصل زمستان، علاوه بر بهرهگیری از بارشها و کاهش تبخیر، امکان توزیع بهتر مصرف آب در طول سال زراعی را فراهم میکند و از تمرکز فشار آبی در ماههای گرم سال میکاهد؛ موضوعی که برای منطقهای مانند بسطام با سفرههای زیرزمینی تحت فشار، اهمیتی راهبردی دارد.
ارقام زودرس و آبیاری تیپ؛ دو بال افزایش بهرهوری آب در بسطام
تجربههای جهانی و مطالعات کارشناسی نشان میدهد که انتخاب رقم مناسب و استفاده از سیستمهای نوین آبیاری، دو عامل کلیدی در کاهش مصرف آب و افزایش راندمان تولید سیبزمینی هستند.
ارقامی مانند جیلی، کلمبا، بامبا، سانته، فونتانه و اگریا که در سالهای اخیر در مزارع کشور مورد استفاده قرار گرفتهاند، بهعنوان ارقام پرمحصول و در عین حال زودرس شناخته میشوند و با مدیریت صحیح میتوانند دوره حضور گیاه در مزرعه و در نتیجه طول دوره آبیاری را کاهش دهند.
از سوی دیگر، جایگزینی شیوههای سنتی آبیاری با سامانههای نوین نظیر آبیاری نواری ، امکان رساندن آب دقیقاً به ناحیه ریشه و کاهش تلفات تبخیر و نفوذ عمقی را فراهم میکند.
ترکیب این دو عامل، یعنی رقم زودرس و آبیاری تیپ، در طرحهای الگویی در بسطام، بهعنوان ابزار اصلی برای افزایش بهرهوری آب در واحد سطح مورد توجه قرار گرفته است.
محمدحسن غریب، مدیر جهاد کشاورزی شاهرود در گفتوگوبا خبرنگار تسنیم، با اشاره به برنامههای جدید بخش کشاورزی این منطقه، اظهار کرد: با توجه به شرایط خشکسالی و محدودیت منابع آبی، تغییر الگوی کشت در دستور کار قرار گرفته تا مدیریت مصرف آب در اراضی کشاورزی به شکل بهینهتری انجام شود.
وی با بیان اینکه یکی از محورهای این برنامه، اجرای کشت خارج از فصل سیبزمینی در منطقه بسطام است، افزود: در این طرح تلاش شده با استفاده از ارقام زودرس و همچنین بهرهگیری از سامانههای نوین آبیاری تیپ، بهرهوری مصرف آب در مزارع افزایش یابد و تولید نیز از پایداری بیشتری برخوردار شود.
مدیر جهاد کشاورزی شاهرود با اشاره به وضعیت سطح زیر کشت این محصول در بسطام عنوان کرد: به طور میانگین سالانه بین 200 تا 300 هکتار از اراضی این منطقه به کشت سیبزمینی اختصاص دارد و در سال زراعی جاری نیز کشت این محصول در سطح یک هکتار به صورت الگویی اجرا شده است.
غریب درباره ارقام مورد استفاده در این طرح بیان کرد: در اجرای کشت الگویی از ارقام متنوع و باکیفیتی شامل جیلی، کلمبا، بامبا، سانته، فونتانه و اگریا استفاده شده تا عملکرد آنها در شرایط اقلیمی منطقه مورد بررسی دقیق قرار گیرد.
وی ادامه داد: پس از بررسی نتایج و ارزیابی میزان سازگاری این ارقام با شرایط آبوهوایی بسطام، در صورت دستیابی به عملکرد مطلوب، توسعه این الگوی کشت در سطح گستردهتری میان کشاورزان و بهرهبرداران منطقه دنبال خواهد شد.
مدیر جهاد کشاورزی شاهرود با اشاره به راهبردهای جدید برای مدیریت منابع آبی خاطرنشان کرد: یکی از رویکردهای مورد توجه، انتقال بخشی از کشت سیبزمینی به فصل زمستان است تا از بارشهای فصلی برای تأمین بخشی از نیاز آبی استفاده شود و میزان تبخیر نیز کاهش یابد.
غریب تأکید کرد: با اجرای این برنامه، راندمان مصرف آب در واحد سطح افزایش مییابد و در عین حال شرایط پایدارتری برای تولید محصول در منطقه فراهم میشود.
وی در پایان یادآور شد: تمرکز بر ارقام زودرس باعث میشود دوره حضور گیاه در زمین کوتاهتر شود و این موضوع علاوه بر کاهش مصرف آب، ریسکهای تولید را نیز برای کشاورزان کاهش داده و امنیت تولید را تقویت میکند.
یکی از مهمترین دلایلی که سیاستگذاران بخش کشاورزی در سالهای اخیر به سمت اصلاح الگوی کشت حرکت کردهاند، تشدید بحران آب در بسیاری از مناطق کشور است.
بر اساس گزارشهای رسمی وزارت نیرو، بیش از 90 درصد منابع آب تجدیدپذیر ایران در بخش کشاورزی مصرف میشود و همزمان افت سطح آبهای زیرزمینی در بسیاری از دشتهای کشور به مرحله هشدار رسیده است.
در چنین شرایطی، افزایش بهرهوری آب در واحد سطح و انتخاب محصولات سازگار با اقلیم، به یکی از محورهای اصلی برنامههای توسعه کشاورزی تبدیل شده است؛ موضوعی که اجرای کشت الگویی سیبزمینی در منطقه بسطام را نیز در همین چارچوب باید ارزیابی کرد.
از سوی دیگر، سیبزمینی بهعنوان یکی از محصولات مهم سبد غذایی جهان شناخته میشود. آمارهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) نشان میدهد تولید جهانی این محصول سالانه بیش از 380 میلیون تن است و این محصول پس از گندم و برنج در ردیف سومین غذای پرمصرف جهان قرار دارد.
این ویژگی باعث شده بسیاری از کشورها برای تقویت امنیت غذایی خود به توسعه کشت سیبزمینی توجه ویژه داشته باشند، زیرا این محصول در مقایسه با بسیاری از محصولات زراعی، توان تولید قابل توجهی در واحد سطح دارد.
در ایران نیز سیبزمینی جایگاه قابلتوجهی در تولیدات کشاورزی دارد و در سالهای مختلف، تولید آن بین پنج تا شش میلیون تن در نوسان بوده است.
علاوه بر تأمین مصرف داخلی، بخشی از تولید کشور نیز به بازارهای منطقهای صادر میشود.
با این حال، کارشناسان بخش کشاورزی معتقدند آینده تولید این محصول در ایران بیش از هر چیز به مدیریت منابع آب، انتخاب رقمهای سازگار با اقلیم و استفاده از روشهای نوین آبیاری وابسته است.
بحران آب و ضرورت بازنگری جدی در الگوی کشت
یکی از رویکردهای مورد توجه در سالهای اخیر، توسعه کشت خارج از فصل و استفاده از ارقام زودرس است.
بررسیهای علمی نشان میدهد دوره رشد بسیاری از ارقام سیبزمینی در شرایط مناسب بین 120 تا 130 روز است و با انتخاب ارقام زودرس میتوان این دوره را کوتاهتر کرد.
کوتاه شدن زمان حضور گیاه در مزرعه به معنای کاهش تعداد نوبتهای آبیاری و در نتیجه مدیریت بهتر مصرف آب خواهد بود؛ موضوعی که در مناطق کمآب اهمیت ویژهای دارد.
در کنار انتخاب رقم مناسب، توسعه سامانههای نوین آبیاری نیز نقش تعیینکنندهای در موفقیت چنین طرحهایی دارد.
استفاده از آبیاری نواری یا تیپ که در بسیاری از کشورهای پیشرو در تولید سیبزمینی بهکار گرفته میشود، میتواند مصرف آب را بهطور قابلتوجهی کاهش دهد و در عین حال راندمان جذب آب و کود توسط گیاه را افزایش دهد.
تجربههای داخلی نیز نشان داده است که استفاده از این روشها در مقایسه با آبیاری سنتی میتواند تا حد زیادی از هدررفت آب جلوگیری کند.
در فضای کارشناسی و حتی در شبکههای اجتماعی مرتبط با کشاورزی نیز طی سالهای اخیر بحث اصلاح الگوی کشت و جایگزینی محصولات سازگار با کمآبی به یکی از موضوعات پرتکرار تبدیل شده است.
بسیاری از کارشناسان معتقدند بدون تغییر در الگوی تولید و حرکت به سمت کشتهای هدفمند، مدیریت بحران آب در بخش کشاورزی امکانپذیر نخواهد بود.
از این منظر، اجرای طرحهای الگویی در مناطق مختلف کشور میتواند بهعنوان آزمایشگاهی عملی برای سنجش موفقیت این سیاستها عمل کند.
بسطام؛ آزمایشگاه تغییر الگوی کشت در مناطق کمآب
در مجموع، تجربه کشت الگویی سیبزمینی در بسطام را میتوان گامی در مسیر سازگاری کشاورزی با شرایط اقلیمی جدید دانست.
اگر نتایج این طرح از نظر عملکرد محصول، میزان مصرف آب و سودآوری اقتصادی برای کشاورزان قابل قبول باشد، امکان توسعه آن در سطح وسیعتر وجود خواهد داشت.
چنین رویکردی میتواند علاوه بر کمک به حفظ منابع آب، به تثبیت تولید محصولات اساسی و تقویت امنیت غذایی کشور نیز کمک کند؛ هدفی که امروز به یکی از اولویتهای اصلی سیاستگذاری در بخش کشاورزی ایران تبدیل شده است.
علیرضا رحیمیان