15 خرداد؛ از فریاد اعتراض تا مکتب ماندگار امام خمینی(ره)
پانزدهم خرداد سال 1342 نقطه عطفی در مبارزات ملت ایران علیه رژیم پهلوی بود؛ روزی که مردم در حمایت از مرجعیت دینی و در اعتراض به بازداشت امام خمینی(ره) به خیابانها آمدند و با سرکوبی خونین مواجه شدند. بسیاری از مورخان این واقعه را سرآغاز نهضتی میدانند که 15 سال بعد به پیروزی انقلاب اسلامی انجامید.
در سوی دیگر، چهاردهم خرداد 1368 یادآور ضایعهای بزرگ برای ملت ایران است؛ روزی که امام خمینی(ره) پس از سالها رهبری نهضت اسلامی و هدایت کشور در دوران دشوار انقلاب و دفاع مقدس، چشم از جهان فروبست و میلیونها نفر را در غمی بزرگ فرو برد.
امام خمینی(ره) نه تنها رهبر یک انقلاب سیاسی، بلکه بنیانگذار گفتمانی بود که بر استقلال، آزادی، مردمسالاری دینی و مقابله با سلطهطلبی خارجی تأکید داشت. تأثیر اندیشههای ایشان همچنان در عرصههای مختلف سیاسی، فرهنگی و اجتماعی کشور قابل مشاهده است.
هر سال با فرارسیدن این ایام، جامعه ایران فرصتی دوباره برای بازخوانی ریشههای انقلاب اسلامی، آرمانهای امام راحل و نقش مردم در شکلگیری یکی از مهمترین تحولات قرن بیستم پیدا میکند.
مرور این دو مناسبت تاریخی تنها یادآوری گذشته نیست، بلکه بازخوانی مسیر طیشده و ارزیابی میزان تحقق آرمانهایی است که برای آن هزاران نفر جان خود را فدا کردند.
امام خمینی(ره)؛ از حوزه علمیه تا رهبری یک انقلاب
حضرت امام خمینی(ره) با نام سید روحالله موسوی خمینی در اول مهرماه سال 1281 هجری شمسی در شهر خمین متولد شد. ایشان پس از طی تحصیلات علوم دینی در حوزههای علمیه اراک و قم، به یکی از برجستهترین فقها و استادان حوزه تبدیل شد.
امام خمینی(ره) علاوه بر جایگاه علمی، از دهه 1340 به چهرهای اثرگذار در عرصه مبارزه سیاسی علیه رژیم پهلوی تبدیل شد. مخالفت صریح ایشان با لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی، انقلاب سفید و وابستگی حکومت به آمریکا موجب شد به مهمترین رهبر جریان مبارزاتی کشور تبدیل شود.
آغاز نهضت اسلامی
سخنرانی تاریخی امام خمینی(ره) در خرداد 1342 علیه سیاستهای رژیم پهلوی و حمایتهای آمریکا از حکومت شاه، موج گستردهای از اعتراضات مردمی را به دنبال داشت.
بازداشت ایشان در سحرگاه 15 خرداد 1342 جرقه خیزش گسترده مردم در تهران، قم، ورامین و بسیاری از شهرهای دیگر کشور را زد؛ قیامی که به شدت سرکوب شد اما به نقطه آغاز نهضت اسلامی تبدیل شد.
تبعید و تداوم مبارزه
رژیم پهلوی پس از آزادی موقت امام، در سال 1343 ایشان را به دلیل مخالفت با قانون کاپیتولاسیون به ترکیه تبعید کرد.
امام خمینی(ره) پس از مدتی به عراق و شهر نجف اشرف منتقل شد و بیش از یک دهه مبارزات خود را از آنجا ادامه داد. پیامها، اعلامیهها و رهنمودهای ایشان در سراسر کشور منتشر میشد و مبارزات مردمی را هدایت میکرد.
در سال 1357 نیز پس از فشارهای سیاسی رژیم بعث عراق، امام به فرانسه رفت و از نوفللوشاتو رهبری نهضت را تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه داد.
بازگشت تاریخی به ایران
12 بهمن 1357 یکی از ماندگارترین روزهای تاریخ ایران رقم خورد. امام خمینی(ره) پس از 15 سال تبعید به کشور بازگشت و مورد استقبال میلیونها ایرانی قرار گرفت.
تنها 10 روز بعد، در 22 بهمن 1357، انقلاب اسلامی ایران به پیروزی رسید و نظام جمهوری اسلامی ایران شکل گرفت.
15 خرداد؛ قیامی که تاریخ را تغییر داد
بسیاری از پژوهشگران، قیام 15 خرداد را نقطه آغاز انقلاب اسلامی میدانند. این قیام برخلاف بسیاری از حرکتهای سیاسی آن دوران، از متن جامعه و با محوریت باورهای دینی شکل گرفت.
پس از دستگیری امام خمینی(ره)، مردم در شهرهای مختلف به خیابانها آمدند. تظاهرات گسترده مردمی با واکنش شدید نیروهای نظامی رژیم مواجه شد و صدها نفر به شهادت رسیدند.
هرچند قیام 15 خرداد در ظاهر سرکوب شد، اما پیامدهای آن برای رژیم پهلوی بسیار سنگین بود. از آن پس مشروعیت حکومت در میان بخش بزرگی از مردم به شدت کاهش یافت و مبارزات مردمی وارد مرحلهای تازه شد.
نقش مردم در نهضت اسلامی
یکی از مهمترین ویژگیهای قیام 15 خرداد، حضور گسترده اقشار مختلف مردم بود. بازاریان، روحانیون، کشاورزان، دانشجویان و اقشار مختلف جامعه در این حرکت نقشآفرینی کردند.
همین پیوند میان رهبری دینی و مشارکت مردمی بعدها به مهمترین عامل موفقیت انقلاب اسلامی تبدیل شد؛ الگویی که در پیروزی انقلاب سال 1357 نیز تکرار شد.
رحلت امام خمینی(ره)؛ وداع تاریخی یک ملت
شامگاه 13 خرداد 1368 خبر ارتحال امام خمینی(ره) منتشر شد و موجی از اندوه سراسر کشور را فرا گرفت.
مراسم تشییع پیکر بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران یکی از بزرگترین اجتماعات انسانی تاریخ معاصر محسوب میشود. میلیونها نفر از نقاط مختلف کشور برای وداع با رهبر خود در تهران حضور یافتند.
رحلت امام خمینی(ره) اگرچه ضایعهای بزرگ برای ملت ایران بود، اما ساختارهای سیاسی و قانونی جمهوری اسلامی توانستند فرآیند انتقال رهبری را با آرامش و ثبات مدیریت کنند و مسیر انقلاب ادامه یابد.
میراث ماندگار امام خمینی(ره)
استقلال سیاسی، مقابله با سلطهپذیری، اتکا به مردم، مردمسالاری دینی، حمایت از مستضعفان و تأکید بر وحدت اسلامی از مهمترین محورهای فکری امام خمینی(ره) به شمار میرود.
امروز پس از گذشت دههها از پیروزی انقلاب اسلامی، بسیاری از چالشها و فرصتهای کشور همچنان با آرمانها و دیدگاههای بنیانگذار جمهوری اسلامی سنجیده میشود.
نسلهای جدید نیز برای شناخت دقیقتر تاریخ انقلاب نیازمند بازخوانی مستند زندگی، اندیشهها و مبارزات امام خمینی(ره) و همچنین بررسی دقیق وقایع سرنوشتسازی همچون قیام 15 خرداد هستند.
دو فصل بههمپیوسته از تاریخ معاصر ایران
چهاردهم و پانزدهم خرداد تنها دو مناسبت تاریخی نیستند؛ بلکه دو فصل بههمپیوسته از تاریخ معاصر ایران محسوب میشوند. قیام 15 خرداد جرقه نهضتی بود که به پیروزی انقلاب اسلامی انجامید و رحلت امام خمینی(ره) آغاز دورهای جدید در مسیر تداوم آن انقلاب شد.
امروز مهمترین راه بزرگداشت امام راحل و شهدای 15 خرداد، بازخوانی صادقانه آرمانهای آنان و تلاش برای تحقق مطالباتی همچون عدالت، خدمت به مردم، مبارزه با فساد، حفظ استقلال کشور و تقویت سرمایه اجتماعی نظام است.
حفظ یاد و نام امام خمینی(ره) زمانی معنا پیدا میکند که آرمانهای ایشان در حوزههای مختلف مدیریتی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بهصورت عملی دنبال شود و مسئولان کشور خود را بیش از گذشته در برابر مطالبات مردم پاسخگو بدانند.