ضعف گفتوگو با نسل جدید به افزایش آسیبهای اجتماعی دامن میزند؟
در دنیای امروز، تحولات سریع اجتماعی، تغییر سبک زندگی، گسترش فضای مجازی، دگرگونی نظامهای ارزشی، افزایش فشارهای اقتصادی و کاهش برخی از پیوندهای سنتی اجتماعی، سبب شده است که توجه به سلامت روان و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی بیش از گذشته اهمیت پیدا کند. در چنین شرایطی، شناخت عوامل زمینهساز و راهکارهای مقابله با آسیبهایی همچون خودکشی، به یکی از اولویتهای مهم نهادهای اجتماعی و فرهنگی تبدیل شده است.
کارشناسان حوزه آسیبهای اجتماعی معتقدند که هیچ عامل واحدی به تنهایی نمیتواند علت بروز خودکشی باشد. معمولاً مجموعهای از شرایط و متغیرها در کنار یکدیگر زمینه شکلگیری بحران را فراهم میکنند. مشکلات اقتصادی، احساس ناامیدی نسبت به آینده، ضعف حمایتهای اجتماعی، تنشهای خانوادگی، بحران هویت، انزوای اجتماعی و برخی اختلالات روانشناختی از جمله عواملی هستند که میتوانند در افزایش آسیبپذیری افراد نقش داشته باشند.
در این میان، خانواده به عنوان نخستین و مهمترین نهاد اجتماعی، نقشی تعیینکننده در ایجاد احساس امنیت، تعلق و امید در افراد دارد. هر اندازه پیوندهای خانوادگی مستحکمتر باشد و گفتوگو میان اعضای خانواده جریان داشته باشد، احتمال بروز بسیاری از آسیبهای اجتماعی کاهش مییابد. در مقابل، گسست ارتباطی، احساس تنهایی و کاهش حمایتهای عاطفی میتواند زمینهساز بروز مشکلات جدیتری شود.
از سوی دیگر، متخصصان علوم اجتماعی بر این باورند که سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، امید به آینده، فرصتهای شغلی و احساس مشارکت در جامعه از مهمترین عوامل محافظتکننده در برابر آسیبهای اجتماعی هستند. جوانی که نسبت به آینده خود امیدوار است، امکان اشتغال، تشکیل خانواده و ایفای نقش اجتماعی را پیش روی خود میبیند، در برابر بحرانها از تابآوری بیشتری برخوردار خواهد بود.
نقش رسانهها نیز در این میان بسیار حائز اهمیت است. رسانهها علاوه بر رسالت اطلاعرسانی، وظیفه آگاهیبخشی، فرهنگسازی و تقویت امید اجتماعی را بر عهده دارند. کارشناسان بارها تأکید کردهاند که نحوه پرداخت رسانهای به موضوع خودکشی باید مبتنی بر اصول حرفهای و استانداردهای علمی باشد؛ زیرا انتشار غیراصولی اخبار مرتبط با این پدیده میتواند آثار ناخواستهای بر افکار عمومی و افراد آسیبپذیر بر جای بگذارد.
همچنین صاحبنظران حوزه اجتماعی معتقدند مقابله با آسیبهای اجتماعی تنها وظیفه یک نهاد یا دستگاه خاص نیست. کاهش این آسیبها نیازمند همکاری گسترده میان دولت، نهادهای فرهنگی، رسانهها، مراکز علمی، سازمانهای مردمنهاد، خانوادهها و بخش خصوصی است. هر یک از این بخشها میتوانند در تقویت امید اجتماعی، ارتقای آگاهی عمومی و ایجاد بسترهای مناسب برای رشد و شکوفایی افراد نقش مؤثری ایفا کنند.
در همین راستا، خبرنگار حوزه اجتماعی تسنیم در همدان در گفتوگویی تفصیلی با حسین رضایی، معاون اجتماعی سازمان فرهنگی شهرداری همدان، مدرس دانشگاه، جامعهشناس و روانشناس، به بررسی ابعاد مختلف پدیده خودکشی، عوامل مؤثر بر شکلگیری آن، نقش نهادهای مسئول، اهمیت پیوندهای اجتماعی و راهکارهای پیشگیری از این آسیب پرداخته است. رضایی در این گفتوگو با تأکید بر ارزش ذاتی جان انسان، بر ضرورت تقویت امید اجتماعی، گفتوگوی مؤثر با نسل جوان و همکاری همه دستگاههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی برای کاهش آسیبهای اجتماعی تأکید میکند.
مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
تسنیم: چرا پدیده خودکشی از منظر اجتماعی و انسانی دارای اهمیت ویژهای است؟
رضایی: اهمیت پدیده خودکشی از آن جهت است که با جان یک انسان مواجه هستیم. فارغ از هر نگاه اخلاقی، دینی، عرفی یا انسانی، جان انسان ارزشمندترین سرمایهای است که در اختیار بشر قرار دارد و همه نظامهای ارزشی و اخلاقی بر حفظ آن تأکید دارند. وقتی درباره خودکشی صحبت میکنیم، صرفاً از مرگ یک فرد سخن نمیگوییم. در واقع با رخدادی مواجه هستیم که میتواند پیامدهای گستردهای بر خانواده، بستگان، دوستان و حتی فضای روانی جامعه بر جای بگذارد. خانواده فرد درگیر سوگ، آسیبهای روانی و فشارهای اجتماعی میشود و جامعه نیز بخشی از احساس امنیت روانی خود را از دست میدهد. از سوی دیگر، هر مورد خودکشی میتواند آثار عمیقی بر افکار عمومی داشته باشد. افزایش نگرانیهای اجتماعی، شکلگیری احساس ناامیدی و تأثیرگذاری بر ذهن افراد آسیبپذیر از جمله تبعاتی است که اهمیت پرداختن علمی و مسئولانه به این موضوع را دوچندان میکند.
تسنیم: برخی معتقدند انتشار اخبار خودکشی میتواند پیامدهای منفی داشته باشد. نظر شما چیست؟
رضایی: در بسیاری از کشورها و بر اساس توصیههای علمی و حرفهای، انتشار جزئیات مرتبط با خودکشی با محدودیتهایی همراه است. دلیل این امر آن است که بازتاب گسترده و غیراصولی این اخبار میتواند بر افراد آسیبپذیر تأثیر منفی بگذارد. متأسفانه گاهی مشاهده میشود برخی رسانهها یا صفحات مجازی برای جلب مخاطب، اخبار مرتبط با خودکشی را با جزئیات فراوان منتشر میکنند. این شیوه اطلاعرسانی نه تنها کمکی به آگاهیبخشی نمیکند، بلکه از منظر اخلاق رسانهای و اصول علمی نیز قابل دفاع نیست. رسانهها باید ضمن اطلاعرسانی مسئولانه، از بازنشر جزئیات غیرضروری پرهیز کنند و در عوض به آموزش عمومی، معرفی راهکارهای پیشگیری و ترویج امید اجتماعی بپردازند. نقش رسانه در این حوزه بیش از هر چیز، نقش پیشگیرانه و آگاهیبخش است.
تسنیم: چه نهادهایی مسئولیت مستقیمتری در حوزه پیشگیری از خودکشی دارند؟
رضایی: مجموعهای از دستگاهها در این حوزه مسئولیت دارند. دانشگاههای علوم پزشکی، سازمان بهزیستی، مجموعههای اجتماعی و فرهنگی و … از جمله نهادهایی هستند که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم در زمینه پیشگیری و مداخله فعالیت میکنند. این دستگاهها ضمن در اختیار داشتن دادههای تخصصی، برنامههای آموزشی و مداخلاتی مختلفی را نیز اجرا میکنند. به عنوان نمونه، دانشگاههای علوم پزشکی و سازمان بهزیستی به صورت مستمر دورههای آموزشی مرتبط با مداخله در بحران و پیشگیری از خودکشی را برای متخصصان برگزار میکنند. آنچه اهمیت بیشتری دارد، ارتقای دانش تخصصی، تربیت نیروهای کارآمد و توسعه برنامههای علمی پیشگیرانه است. به اعتقاد من، کیفیت مداخلات و توانمندی کارشناسان بسیار مهمتر از صرف دسترسی به آمار و اطلاعات خام است.
تسنیم: چه عواملی میتواند احتمال بروز خودکشی را افزایش دهد؟
رضایی: خودکشی پدیدهای چندعلتی است و عوامل متعددی در بروز آن نقش دارند. بحرانهای اقتصادی، تنشهای اجتماعی، جنگها، مشکلات خانوادگی، احساس بیپناهی و ناامیدی نسبت به آینده از جمله عواملی هستند که میتوانند زمینهساز افزایش آسیبپذیری افراد شوند. در شرایطی که فشارهای اجتماعی و اقتصادی افزایش پیدا میکند، برخی افراد توان سازگاری کمتری با شرایط دارند و ممکن است در معرض آسیب بیشتری قرار گیرند. البته نباید تصور کرد که یک عامل به تنهایی باعث بروز این پدیده میشود؛ بلکه معمولاً مجموعهای از عوامل در کنار یکدیگر زمینهساز بروز بحران میشوند. به همین دلیل، مقابله با خودکشی نیازمند توجه همزمان به ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و روانی است و نمیتوان تنها با تمرکز بر یک حوزه به نتیجه مطلوب رسید.
تسنیم: از منظر جامعهشناسی چه دستهبندیهایی برای خودکشی وجود دارد؟
رضایی: در ادبیات جامعهشناسی، خودکشی به انواع مختلفی از جمله خودخواهانه، دیگرخواهانه و آنومیک تقسیم میشود. خودکشی خودخواهانه معمولاً زمانی رخ میدهد که فرد پیوندهای اجتماعی و خانوادگی خود را ضعیف میبیند و احساس تنهایی و بیپناهی بر او غلبه میکند. در این شرایط، فرد تصور میکند راهی برای برونرفت از مشکلات پیش روی خود ندارد. نوع آنومیک یا ناشی از بیهنجاری اجتماعی نیز بیشتر در شرایطی مشاهده میشود که فرد دچار بحران هویت، سردرگمی ارزشی و ضعف تعلق اجتماعی شده باشد. این وضعیت در برخی نوجوانان و جوانان که هنوز پیوندهای اجتماعی پایدار در زندگی آنان شکل نگرفته، بیشتر مشاهده میشود.
تسنیم: مهمترین عوامل بازدارنده در برابر این آسیب اجتماعی چیست؟
رضایی: مهمترین عامل بازدارنده، وجود پیوندهای اجتماعی قوی است. خانواده، اشتغال، امید به آینده، احساس تعلق به جامعه، جایگاه اجتماعی مناسب و برخورداری از حمایتهای عاطفی نقش مهمی در کاهش احتمال بروز این آسیب دارند. همچنین باورهای دینی و اعتقادی در بسیاری از جوامع به عنوان یکی از مهمترین عوامل محافظتکننده شناخته میشوند. هرچه افراد احساس معنا، امید و مسئولیت بیشتری نسبت به زندگی خود داشته باشند، احتمال بروز رفتارهای پرخطر کاهش مییابد. در کنار این موارد، تقویت سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی نیز میتواند به افزایش تابآوری افراد در برابر بحرانها کمک کند.
تسنیم: برای کاهش این آسیب در میان نسل جوان چه اقداماتی باید انجام شود؟
رضایی: مهمترین مسئله این است که نسل جوان شنیده شود. باید زبان، دغدغهها و نیازهای آنان را شناخت و با آنها وارد گفتوگوی واقعی شد. جوانان زمانی احساس تعلق میکنند که مورد احترام قرار بگیرند و نقش مؤثری در جامعه داشته باشند. رسانهها، خانوادهها، مدارس، دانشگاهها، نهادهای فرهنگی و متخصصان علوم انسانی همگی در این زمینه مسئولیت دارند. باید از نگاههای تحکمآمیز فاصله گرفت و به سمت گفتوگوی سازنده و همدلانه حرکت کرد. از سوی دیگر، امیدآفرینی اجتماعی اهمیت فراوانی دارد. اشتغال، مسکن، امکان تشکیل خانواده و چشمانداز روشن برای آینده، از مهمترین عوامل تقویتکننده احساس تعلق و امید در میان جوانان است.
تسنیم: نقش دولت و بخش خصوصی در این زمینه چیست؟
رضایی: بخش مهمی از راهکارهای پیشگیری در حوزه اقتصادی قرار میگیرد. ایجاد فرصتهای شغلی، بهبود وضعیت معیشت، حمایت از جوانان و فراهم کردن زمینههای رشد و پیشرفت، وظیفهای است که دولت و بخش خصوصی باید به صورت مشترک دنبال کنند. در کنار اقدامات فرهنگی و اجتماعی، توسعه اقتصادی و ایجاد امید به آینده میتواند نقش بسیار مهمی در کاهش بسیاری از آسیبهای اجتماعی از جمله خودکشی داشته باشد.
تسنیم: جمعبندی شما از این موضوع چیست؟
رضایی: خودکشی یک مسئله جهانی است و هیچ جامعهای از آن مصون نیست. با این حال، حتی یک مورد خودکشی نیز برای جامعه تلخ و نگرانکننده است و نباید نسبت به آن بیتفاوت بود. برای مقابله مؤثر با این آسیب اجتماعی باید همه نهادها، از خانواده و رسانه گرفته تا دولت، دانشگاهها، متخصصان و بخش خصوصی، نقش خود را به درستی ایفا کنند. پیشگیری از خودکشی نیازمند افزایش امید اجتماعی، تقویت پیوندهای انسانی، توسعه حمایتهای روانی و اجتماعی و توجه جدی به مسائل اقتصادی و فرهنگی جامعه است.