ایران هم استوایی شد؛ کشت میوه لوکس جهانی در «بلوچستان»
امروز نام بلوچستان دیگر تنها با خرما و محصولات سنتی کشاورزی گره نخورده است. موز، انبه، گواوا، چیکو، پاپایا، کنار گرمسیری و اکنون آناناس، بخشی از سبد متنوع محصولات کشاورزی این منطقه را تشکیل میدهند؛ محصولاتی که نه تنها ارزش اقتصادی بالایی دارند، بلکه میتوانند آینده کشاورزی جنوب شرق کشور را متحول کنند.
کارشناسان معتقدند اگر در دهه گذشته موز نماد کشاورزی نوین جنوب بلوچستان بود، در سالهای پیش رو آناناس میتواند به نماد جدید توسعه باغداری گرمسیری ایران تبدیل شود.
چابهار تنها اقلیم واقعی استوایی ایران
وقتی از میوههای استوایی سخن گفته میشود، ذهن بسیاری از مردم به کشورهای جنوب شرق آسیا، آمریکای لاتین یا مناطق استوایی آفریقا میرود. اما واقعیت این است که در ایران نیز منطقهای وجود دارد که از نظر شرایط دمایی، رطوبت و طول فصل رشد، شباهت قابل توجهی به بسیاری از این مناطق دارد.
سواحل مکران و به ویژه شهرستان چابهار به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و تاثیرپذیری از جریانهای اقیانوسی، معتدلترین آبوهوای کشور را دارند. همین ویژگی موجب شده بسیاری از گونههای گرمسیری که در سایر نقاط ایران امکان تولید اقتصادی ندارند، در این منطقه قابلیت کشت پیدا کنند.
این مزیت طبیعی طی سالهای اخیر زمینه اجرای طرحهای تحقیقاتی گستردهای را در حوزه میوههای گرمسیری فراهم کرده است؛ طرحهایی که اکنون نتایج آنها در حال نمایان شدن است.
آناناس ایرانی؛ از یک ایده تحقیقاتی تا تولید میوه
یکی از مهمترین دستاوردهای اخیر در حوزه کشاورزی بلوچستان، موفقیت پژوهشگران در بومیسازی دانش فنی تولید آناناس است؛ محصولی که سالها به طور کامل از خارج کشور تامین میشد.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی بلوچستان در گفتوگو با خبرنگار تسنیم اعلام کرده است که نهالهای آناناس تولید شده به روش کشت بافت اکنون به مرحله گلدهی و میوهدهی رسیدهاند و دانش فنی تولید این محصول به طور کامل در استان بومیسازی شده است.
خالد میری میگوید این موفقیت حاصل بیش از پنج سال پژوهش، آزمایشهای میدانی و همکاری مشترک میان مرکز تحقیقات کشاورزی بلوچستان، مؤسسه تحقیقات باغبانی کشور و وزارت جهاد کشاورزی است.
این دستاورد از آن جهت اهمیت دارد که کشور را یک گام به خودکفایی در تولید یکی از پرمصرفترین میوههای گرمسیری جهان نزدیک میکند.
از نهالهای هندی تا فناوری ایرانی
داستان تولید آناناس در بلوچستان از چند سال قبل آغاز شد؛ زمانی که نخستین نهالهای آناناس از هندوستان وارد کشور شد و در ایستگاههای تحقیقاتی چابهار و باهوکلات مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج این مطالعات نشان داد که شرایط اقلیمی منطقه سازگاری بسیار مطلوبی با این گیاه دارد. پس از موفقیت مرحله سازگاری، محققان وارد فاز مهمتری شدند؛ تولید داخلی نهال با استفاده از فناوری کشت بافت.
امروز نه تنها تولید میوه آناناس در چابهار محقق شده، بلکه دانش تولید نهال نیز در داخل کشور به دست آمده است؛ موضوعی که وابستگی به واردات را به شکل چشمگیری کاهش میدهد. موفقیت آناناس تنها بخشی از ظرفیت بزرگ جنوب بلوچستان است. این منطقه در حال حاضر بزرگترین تولیدکننده موز کشور محسوب میشود و سهم عمدهای از موز تولید داخل در شهرستانهای چابهار، دشتیاری، زرآباد، کنارک و مناطق ساحلی مکران تولید میشود.
علاوه بر موز، کشت انبه، گواوا، چیکو، پاپایا، کنار پیوندی و انواع میوههای نیمهاستوایی نیز در سالهای اخیر توسعه یافته است. تولید گسترده نهالهای این محصولات در مراکز تخصصی استان نشان میدهد کشاورزی بلوچستان در حال حرکت به سمت تنوعبخشی و توسعه باغات گرمسیری است. کارشناسان معتقدند کمتر منطقهای در کشور چنین تنوعی از محصولات گرمسیری را در اختیار دارد.
چرا آناناس اهمیت راهبردی دارد؟
شاید در نگاه نخست آناناس تنها یک میوه لوکس به نظر برسد، اما از دیدگاه اقتصادی موضوع بسیار فراتر از این است. سالانه حجم قابل توجهی آناناس وارد کشور میشود و بخش بزرگی از نیاز بازار از طریق واردات تامین میشود. تولید داخلی این محصول میتواند علاوه بر کاهش خروج ارز، زمینه شکلگیری کسبوکارهای جدید در حوزه کشاورزی، بستهبندی، فرآوری و صنایع غذایی را فراهم کند.
به گفته خالد میری، تولید آناناس در سایبانهای ساده و کمهزینه امکانپذیر است و نسبت به بسیاری از محصولات گلخانهای، هزینه تولید پایینتر و ریسک کمتری دارد. همین موضوع جذابیت اقتصادی این محصول را برای سرمایهگذاران افزایش میدهد.
فرصتهای تازه برای اشتغال در سواحل مکران
یکی از مهمترین مزیتهای توسعه میوههای استوایی، ظرفیت بالای اشتغالزایی آنهاست. هر هکتار باغ گرمسیری علاوه بر ایجاد اشتغال مستقیم در مراحل کاشت، داشت و برداشت، در بخشهای جانبی مانند بستهبندی، حملونقل، سردخانه، فرآوری و صادرات نیز فرصتهای شغلی متعددی ایجاد میکند.
در شرایطی که توسعه اقتصادی سواحل مکران به یکی از اولویتهای ملی تبدیل شده، گسترش باغداری گرمسیری میتواند به یکی از پیشرانهای اصلی اشتغال در جنوب استان تبدیل شود.
کارشناسان بر این باورند که آینده کشاورزی بلوچستان صرفاً در افزایش سطح زیر کشت نیست؛ بلکه در ایجاد زنجیره کامل ارزش نهفته است؛ زنجیرهای که از تولید نهال آغاز میشود و تا صادرات محصول نهایی ادامه مییابد.
از کشاورزی سنتی تا کشاورزی دانشبنیان
نکته مهم در موفقیت اخیر تولید آناناس، نقش دانش و فناوری در تحقق آن است. کشت بافت، تولید نهالهای سالم، آزمایشهای سازگاری، مدیریت تغذیه و انتخاب بستر مناسب، همگی نشان میدهد کشاورزی آینده بلوچستان دیگر صرفاً متکی بر تجربه سنتی نیست و به سمت کشاورزی دانشبنیان حرکت میکند. این تحول میتواند الگوی موفقی برای توسعه سایر محصولات گرمسیری نیز باشد؛ محصولاتی که در صورت حمایت مناسب، قابلیت رقابت با نمونههای وارداتی را خواهند داشت.
اگر تا چند سال پیش بلوچستان بیشتر با ظرفیتهای بندری، شیلاتی و ترانزیتی شناخته میشد، امروز کشاورزی گرمسیری نیز به یکی از مزیتهای راهبردی این منطقه تبدیل شده است. ترکیب اقلیم منحصربهفرد، دسترسی به آبهای آزاد، وجود مراکز تحقیقاتی تخصصی، تجربه موفق در تولید موز و انبه و اکنون دستیابی به فناوری تولید آناناس، تصویری متفاوت از آینده جنوب استان ترسیم میکند.
موفقیت تولید آناناس ایرانی در چابهار صرفاً تولید یک میوه جدید نیست؛ بلکه اثبات این واقعیت است که بلوچستان میتواند به «بهشت میوههای استوایی ایران» تبدیل شود؛ منطقهای که نه تنها نیاز داخلی کشور را تأمین میکند، بلکه در آینده ظرفیت حضور در بازارهای صادراتی منطقه را نیز خواهد داشت.
شاید سالها پیش تصور برداشت آناناس از خاک ایران یک رؤیا به نظر میرسید، اما امروز نخستین میوههای تولیدشده در چابهار نشان میدهد این رؤیا به واقعیت نزدیک شده و فصل تازهای در کشاورزی جنوب شرق کشور آغاز شده است.