چگونه حرکت گامبهگام رویدادهای رضوی به سمت بینالمللی شدن می رود؟
بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا(ع) به عنوان متولی برگزاری این رویدادها، در سال جاری اجرای 50 برنامه و جشنواره فرهنگی و هنری را در دستور کار خود قرار داده است. از جشنوارههای شعر و داستان گرفته تا سینما، تئاتر، هنرهای تجسمی، خوشنویسی، عکاسی و فعالیتهای فضای مجازی، همگی بخشی از گستره فعالیتهایی هستند که با هدف ترویج فرهنگ رضوی دنبال میشوند.
در حاشیه آیین اختتامیه جشنواره شعر کودک و نوجوان رضوی در همدان، با فرشید فلاح لالهزاری، مدیرعامل بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا(ع)، درباره وضعیت جشنوارههای رضوی، جایگاه شعر کودک و نوجوان، روند کشف استعدادهای جدید، آسیبشناسی شعر رضوی و برنامههای بنیاد برای بینالمللیسازی این رویدادها گفتوگو کردیم. متن کامل گفتوگو در ادامه آمده است:
تسنیم: جشنواره شعر کودک و نوجوان رضوی چه جایگاهی در میان رویدادهای بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا(ع) دارد؟
فلاح لالهزاری: اگر بخواهیم درباره اهمیت این جشنواره صحبت کنیم باید به سه مؤلفه اصلی آن توجه داشته باشیم؛ نخست شعر، دوم کودک و نوجوان و سوم معارف و فرهنگ رضوی. هر سه این حوزهها از مهمترین اولویتهای فرهنگی کشور محسوب میشوند و پیوند خوردن آنها در قالب یک رویداد تخصصی، اهمیت جشنواره را دوچندان میکند. در بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا(ع) تلاش کردهایم رویدادهایی را طراحی کنیم که علاوه بر تولید آثار فرهنگی، به تربیت نسل آینده نیز کمک کنند. جشنواره شعر کودک و نوجوان رضوی دقیقاً در همین مسیر حرکت میکند و میتواند زمینه آشنایی عمیقتر نسل جدید با معارف اهلبیت(ع) و فرهنگ رضوی را فراهم سازد.
تسنیم: چرا توجه به گروه سنی کودک و نوجوان در برنامههای بنیاد از اهمیت ویژهای برخوردار است؟
فلاح لالهزاری: امروز تقریباً همه کارشناسان علوم تربیتی و فرهنگی بر این باورند که مهمترین دوره شکلگیری شخصیت انسان، دوران کودکی و نوجوانی است. بخش مهمی از باورها، ارزشها، علایق و نگرشهای افراد در همین سالها شکل میگیرد و در آینده نیز تأثیر خود را حفظ میکند. به همین دلیل هر اندازه بتوانیم محصولات فرهنگی فاخر، جذاب و اثرگذار را در اختیار کودکان و نوجوانان قرار دهیم، در واقع در آینده فرهنگی کشور سرمایهگذاری کردهایم. علاقهمند کردن کودکان به مطالعه، تقویت ارتباط آنان با کتاب و آشنایی با معارف دینی و رضوی از اهداف اصلی این جشنواره است.
تسنیم: شعر چه ظرفیتی برای انتقال مفاهیم فرهنگی و دینی به کودکان و نوجوانان دارد؟
فلاح لالهزاری: شعر در فرهنگ ایرانی جایگاهی ویژه و ریشهدار دارد. بخش مهمی از حکمتها، آموزههای اخلاقی و اندیشههای بزرگان فرهنگ و تمدن ایران اسلامی از طریق شعر به نسلهای مختلف منتقل شده است. به همین دلیل شعر را میتوان یکی از مؤثرترین ابزارهای انتقال مفاهیم دانست. از سوی دیگر، کودکان با کلام آهنگین و موزون ارتباط عمیقتری برقرار میکنند. شعر به آنها کمک میکند تخیل خود را گسترش دهند، رؤیا بسازند و جهان پیرامون خود را بهتر درک کنند. به همین دلیل معتقدیم شعر میتواند بستری مناسب برای انتقال مفاهیم معنوی، اخلاقی و فرهنگی به نسل جدید باشد.
تسنیم: یکی از نکات مطرحشده درباره این جشنواره، رویکرد محصولمحور آن است، این رویکرد چگونه دنبال میشود؟
فلاح لالهزاری: ما معتقد نیستیم که یک جشنواره صرفاً باید به برگزاری چند برنامه و اهدای جوایز محدود شود. جشنواره زمانی موفق است که خروجی ماندگار و قابل استفاده برای جامعه فرهنگی کشور داشته باشد. بر همین اساس، انتشار آثار برگزیده یکی از اهداف جدی ماست. پیشبینی کردهایم که حداقل یک تا دو عنوان کتاب از میان آثار منتخب جشنواره تدوین و منتشر شود. همچنین آثار برگزیده در سامانهها و بانکهای اطلاعاتی بنیاد ثبت و در اختیار پژوهشگران، شاعران و علاقهمندان قرار خواهد گرفت تا بتوانند از این ظرفیت استفاده کنند.
تسنیم: استان همدان چه ویژگیهایی داشت که میزبانی جشنواره شعر کودک و نوجوان رضوی به این استان سپرده شد؟
فلاح لالهزاری: همدان در سالهای اخیر توجه ویژهای به حوزه کودک و نوجوان داشته و تلاش کرده است جایگاه خود را به عنوان یکی از مراکز مهم فعالیتهای فرهنگی این حوزه تثبیت کند. این ظرفیت موجب شد بخشی از رویدادهای تخصصی مرتبط با کودک و نوجوان به این استان واگذار شود. از سوی دیگر، پیشینه فرهنگی و ادبی همدان نیز بسیار ارزشمند است. این استان در طول تاریخ چهرههای برجستهای در حوزه شعر، ادبیات و فرهنگ پرورش داده و همچنان از ظرفیتهای قابل توجهی در این زمینه برخوردار است.
تسنیم: حضور چهرههایی مانند استاد مصطفی رحماندوست در این جشنواره چه اهمیتی دارد؟
فلاح لالهزاری: حضور و تکریم استاد مصطفی رحماندوست یکی از نقاط برجسته این دوره از جشنواره بود. ایشان از مهمترین چهرههای ادبیات کودک و نوجوان کشور به شمار میروند و آثارشان برای چند نسل از کودکان ایرانی خاطرهساز بوده است. تجلیل از چنین شخصیتهایی صرفاً یک برنامه تشریفاتی نیست، بلکه نوعی انتقال تجربه، الگوسازی فرهنگی و پاسداشت سرمایههای انسانی کشور محسوب میشود. ما معتقدیم تکریم پیشکسوتان یکی از مهمترین وظایف نهادهای فرهنگی است و در تمامی رویدادهای بنیاد این رویکرد را دنبال میکنیم.
تسنیم: برخی معتقدند در جشنوارههای ادبی معمولاً نام برگزیدگان تکرار میشود و فرصت کمتری برای ظهور استعدادهای جدید وجود دارد. پاسخ شما به این نقد چیست؟
فلاح لالهزاری: این دغدغه را میپذیریم و آن را موضوعی قابل تأمل میدانیم. طبیعی است که همه علاقهمند باشند هر سال شاهد ظهور چهرههای جدید و استعدادهای تازه در عرصه فرهنگ و هنر باشند. به همین دلیل تلاش کردهایم با اتخاذ سیاستهای مختلف، زمینه حضور نسل جوان را تقویت کنیم. در برخی جشنوارهها محدودیتهای سنی در نظر گرفته شده و در برخی دیگر نیز سازوکارهایی برای شناسایی استعدادهای نو طراحی شده است تا فرصت بیشتری برای دیده شدن جوانان فراهم شود.
تسنیم: بنیاد برای ارتقای کیفیت جشنوارههای رضوی چه اقداماتی انجام داده است؟
فلاح لالهزاری: یکی از مهمترین اقدامات ما استفاده از دبیران تخصصی در هر حوزه بوده است. تلاش کردهایم مسئولیت علمی و محتوایی جشنوارهها را به افراد صاحبنظر، باتجربه و شناختهشده هر رشته واگذار کنیم تا کیفیت رویدادها افزایش یابد. علاوه بر این، شوراهای سیاستگذاری و شوراهای مشورتی متشکل از نخبگان فرهنگی و هنری تشکیل شدهاند. بازبینی فراخوانها، انتخاب داوران، تعیین محورهای جشنواره و همچنین برنامهریزی برای تولید و انتشار محصولات فرهنگی از جمله اقداماتی است که با مشارکت این شوراها انجام میشود و نقش مهمی در ارتقای کیفی جشنوارهها داشته است.تسنیم: با وجود سابقه طولانی شعر در ایران، چرا همچنان در حوزه شعر کودک و نوجوان با کمبود چهرههای تخصصی مواجه هستیم؟
فلاح لالهزاری: شاید در نگاه نخست تصور شود سرودن شعر برای کودکان و نوجوانان سادهتر از شعر بزرگسال است، اما واقعیت دقیقاً برعکس است. شاعر کودک و نوجوان باید در عین برخورداری از تواناییهای ادبی، زبان، ذهن و دنیای مخاطب خود را نیز به خوبی بشناسد و بتواند با او ارتباط مؤثر برقرار کند. همین ویژگی موجب شده تعداد شاعران موفق و حرفهای این حوزه نسبت به دیگر شاخههای شعر محدود باشد. یکی از اهداف اصلی جشنواره شعر کودک و نوجوان رضوی نیز شناسایی، حمایت و معرفی استعدادهای تازهای است که بتوانند در آینده جریان شعر کودک و نوجوان کشور را تقویت کنند.
تسنیم: جشنوارههای رضوی چه تأثیری بر رشد ادبیات آیینی و شعر رضوی در کشور داشتهاند؟
فلاح لالهزاری: اگر نگاهی به نزدیک به دو دهه برگزاری جشنوارههای رضوی داشته باشیم، متوجه خواهیم شد که حجم تولید آثار مرتبط با سیره و فرهنگ امام رضا(ع) رشد چشمگیری داشته است. در قالب جشنوارههای مختلف رضوی، رویدادهای متعددی در حوزه شعر فارسی، شعر کودک و نوجوان، شعر ترکی و شعر عربی برگزار شده که هر یک به تولید آثار جدید منجر شدهاند. امروز میتوان گفت مجموعه آثار تولیدشده در این رویدادها چندین برابر حجم آثاری است که پیش از شکلگیری این جریان در اختیار داشتیم. البته افزایش کمّی به تنهایی کافی نیست، اما در کنار آن آثار ارزشمند و ماندگاری نیز خلق شدهاند که جایگاه ویژهای در ادبیات آیینی معاصر پیدا کردهاند.
تسنیم: مهمترین دستاورد جشنوارههای شعر رضوی را چه میدانید؟
فلاح لالهزاری: مهمترین دستاورد این جشنوارهها ایجاد یک جریان مستمر تولید محتوا در حوزه فرهنگ و معارف رضوی است. امروز بسیاری از اشعاری که در محافل فرهنگی، مذهبی و ادبی کشور شنیده میشوند، محصول همین رویدادها هستند. در سفرها و برنامههای مختلف فرهنگی بارها شاهد بودهام که اشعار تولیدشده در جشنوارههای رضوی توسط مردم زمزمه میشود و در حافظه جمعی جامعه باقی مانده است. این موضوع نشان میدهد که جشنوارهها توانستهاند از سطح یک رویداد مقطعی فراتر بروند و به جریانسازی فرهنگی دست پیدا کنند.
تسنیم: با وجود این دستاوردها، شعر رضوی امروز با چه آسیبهایی مواجه است؟
فلاح لالهزاری: یکی از مهمترین نکاتی که در بیانیه هیئت داوران جشنواره نیز مورد تأکید قرار گرفت، توجه بیش از حد برخی آثار به نمادها و عناصر پیرامونی زیارت است. در بسیاری از اشعار، موضوعاتی مانند گنبد، گلدسته، کبوتران حرم، سقاخانه و فضاهای پیرامونی بیش از خود شخصیت و سیره امام رضا(ع) مورد توجه قرار گرفتهاند. البته این نمادها بخشی از فرهنگ زیارت هستند و ارزش خود را دارند، اما آنچه بیش از هر چیز نیازمند توجه است، پرداختن به معارف، آموزهها، سیره اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی امام رضا(ع) است. شعر رضوی باید بتواند مخاطب را با اندیشه و سبک زندگی آن حضرت آشنا کند.
تسنیم: برای عبور از این آسیب و حرکت به سمت عمقبخشی به شعر رضوی چه راهکاری وجود دارد؟
فلاح لالهزاری: معتقدم باید بیش از گذشته به فرمایشات، رفتارها و آموزههای اهلبیت(ع) توجه کنیم. اگر قرار است از فرهنگ رضوی در هنر سخن بگوییم، لازم است این مفاهیم در متن آثار نمود پیدا کند. برای نمونه، آموزههایی همچون مهربانی، مدارا، کرامت انسانی، گفتوگو، خدمت به مردم و احترام به دیگران که در سیره امام رضا(ع) جایگاه ویژهای دارند، ظرفیتهای گستردهای برای تولید آثار هنری و ادبی در اختیار هنرمندان قرار میدهند. هر اندازه آثار به این حوزهها نزدیکتر شوند، تأثیرگذاری فرهنگی آنها نیز بیشتر خواهد شد.
تسنیم: بنیاد برای انتخاب داوران و عوامل تخصصی جشنوارهها چه سازوکاری در نظر گرفته است؟
فلاح لالهزاری: ما میان بخش اجرایی و بخش تخصصی جشنوارهها تفکیک قائل هستیم. مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان میزبان مسئولیت اجرایی را برعهده دارد و در کنار آن دبیر تخصصی جشنواره نیز فعالیتهای علمی و محتوایی را هدایت میکند. در انتخاب داوران نیز علاوه بر تخصص و تعهد، معیارهایی مانند نوآوری، بهرهگیری از ظرفیت نسل جدید، استفاده از برگزیدگان ادوار گذشته و جلوگیری از شکلگیری انحصار مورد توجه قرار میگیرد. پیشنهادها در شورای مشورتی بنیاد بررسی میشود و پس از ارزیابیهای لازم به جمعبندی نهایی میرسیم.
تسنیم: نقش بانوان در جشنوارههای رضوی را چگونه ارزیابی میکنید؟
فلاح لالهزاری: آمارها نشان میدهد بانوان حضوری بسیار گسترده و اثرگذار در جشنوارههای رضوی دارند. در بسیاری از بخشها تعداد شرکتکنندگان خانم از آقایان بیشتر است و در میان برگزیدگان نیز سهم بانوان قابل توجه است. بنابراین تصور کمرنگ بودن حضور بانوان با واقعیت موجود همخوانی ندارد. بانوان شاعر، نویسنده و هنرمند در بخشهای مختلف جشنوارههای رضوی نقشآفرینی جدی دارند و آثار ارزشمند آنان در بسیاری از دورهها مورد توجه داوران قرار گرفته است.
تسنیم: بنیاد چه برنامهای برای بینالمللی شدن جشنوارههای رضوی دارد؟
فلاح لالهزاری: بینالمللی شدن یک جشنواره صرفاً به معنای تغییر عنوان آن نیست. این موضوع نیازمند فراهم شدن مجموعهای از زیرساختها، ارتباطات فرهنگی، تعاملات بینالمللی و برنامهریزیهای بلندمدت است. در حال حاضر برخی از رویدادهای ما دارای رویکرد فراملی هستند و ارتباطاتی با شاعران و هنرمندان کشورهای دیگر شکل گرفته است، اما هنوز تا برگزاری یک جشنواره کاملاً بینالمللی فاصله داریم. با این حال، توسعه تعاملات فرهنگی با کشورهای منطقه و جهان اسلام یکی از راهبردهای جدی بنیاد محسوب میشود.
تسنیم: آیا همه رشتههای هنری امکان حضور در رویدادهای رضوی را دارند؟
فلاح لالهزاری: امروز با اطمینان میتوان گفت تقریباً هیچ رشته هنری مرتبط با فرهنگ و هنر وجود ندارد که در جشنوارههای امام رضا(ع) مورد توجه قرار نگرفته باشد. در حال حاضر هنرمندان در حوزههای سینما، تئاتر، نمایشنامهنویسی، داستان، شعر، خوشنویسی، هنرهای تجسمی، عکاسی، فضای مجازی و بسیاری از رشتههای دیگر در این رویدادها حضور دارند. این گستردگی نشان میدهد که جشنوارههای رضوی صرفاً محدود به یک حوزه خاص نیستند، بلکه تلاش میکنند همه ظرفیتهای هنری کشور را در خدمت ترویج فرهنگ و معارف رضوی قرار دهند.
تسنیم: چشمانداز بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا(ع) برای سالهای آینده چیست؟
فلاح لالهزاری: راهبرد اصلی ما توسعه کمی و کیفی رویدادهای رضوی و حرکت تدریجی به سمت بینالمللی شدن آنهاست. امیدواریم بتوانیم ضمن ارتقای سطح کیفی جشنوارهها، دامنه مخاطبان فرهنگ رضوی را نیز گسترش دهیم و زمینه حضور هنرمندان بیشتری را از داخل و خارج کشور فراهم کنیم. آرمان ما این است که فرهنگ ارادت به امام رضا(ع) محدود به مرزهای جغرافیایی نباشد و هرچه بیشتر در سطح منطقه و جهان معرفی شود. در این مسیر از تمامی ظرفیتهای فرهنگی، هنری و رسانهای کشور بهره خواهیم گرفت.
تسنیم: در پایان آیا نکتهای باقی مانده است؟
فلاح لالهزاری: انتظار ما این است که همه دستگاهها و نهادهای فرهنگی کشور در ترویج فرهنگ رضوی نقشآفرینی کنند. موضوع امام رضا(ع) متعلق به یک سازمان یا نهاد خاص نیست و همه ما در قبال معرفی معارف و سیره آن حضرت مسئولیت داریم. خوشبختانه امروز ظرفیتهای ارزشمندی در حوزه فرهنگ و هنر کشور وجود دارد و اگر این ظرفیتها در کنار یکدیگر قرار گیرند، میتوان گامهای مؤثرتری در مسیر ترویج فرهنگ اهلبیت(ع) و معارف رضوی برداشت.
مصاحبه از: سمیرا گمار و حاجیقربان قنبریخرم