یادداشت|حلقه ذکر و ماتم در محرم؛ روایت آیین ثبتشده حسن و حسینخوانی
این آیین همهساله از هفتم محرم تا روز عاشورا در شهرستانهای گالیکش، مینودشت و برخی روستاهای اطراف از جمله فارسیان، پاسنگ و القجر برگزار میشود و در هر منطقه با رنگ و بوی بومی خاص همان ناحیه ادامه مییابد. حضور پرشور مردم در مساجد، تکایا و میدانهای محلی نشان میدهد که این آیین همچنان یکی از عناصر زنده فرهنگ عاشورایی در شرق گلستان است.
در اجرای آیین «حسن و حسینخوانی»، عزاداران بهصورت حلقهوار به دور یک «علم» یا نماد آیینی گرد هم میآیند. شرکتکنندگان با گرفتن کمر یکدیگر، همزمان با سینهزنی، اشعار و ذکرهای آیینی را به صورت پاسخ و تکرار اجرا میکنند.
در این ساختار هماهنگ، یک نفر به عنوان پیشخوان اشعاری را با مضامین «حسن»، «حسین»، «علی» یا «حیدر» آغاز میکند و جمعیت با ریتمی واحد پاسخ میدهند. این تکرار منظم و آهنگین، فضایی معنوی و همزمان حماسی ایجاد میکند که در آن ذکر نام اهل بیت(ع) محور اصلی مراسم است.
در بخشهایی از مراسم نیز اشعار حزنانگیز درباره واقعه کربلا خوانده میشود و عزاداران با ذکر «یا حسین» به آن پاسخ میدهند؛ لحظاتی که اوج همنوایی عاطفی و معنوی در آیین محسوب میشود.
این آیین سرشار از نمادهای فرهنگی و مذهبی است. «علم» در مرکز حلقه عزاداران، نماد پرچمداری حضرت ابوالفضل العباس(ع) و نشانه پایداری در مسیر حق است. حلقه انسانی شکلگرفته پیرامون آن نیز نمادی از وحدت، انسجام و همبستگی اجتماعی میان اقوام و طوایف مختلف منطقه محسوب میشود.
همچنین حرکت دایرهوار عزاداران، در خوانش فرهنگی این آیین، یادآور محاصره اهل بیت امام حسین(ع) در کربلا و در عین حال نماد حمایت جمعی از آرمانهای عاشورایی است.
یکی از ویژگیهای برجسته آیین حسن و حسینخوانی، مشارکت گسترده مردم در برگزاری آن است. در روستاها و شهرهای محل اجرا، اهالی هر محله بهصورت خودجوش در آمادهسازی، پذیرایی و برگزاری مراسم نقش دارند.
زنان نیز سهم مهمی در این آیین ایفا میکنند؛ از تهیه نذورات و پذیرایی با غذاهای سنتی گرفته تا بستن دستمال نذر به علم، به نیت برآورده شدن حاجات. این مشارکت فراگیر، آیین را از یک مراسم صرفاً مذهبی به یک رویداد اجتماعی-فرهنگی تبدیل کرده است.
در برخی مناطق مانند فارسیان، این آیین در طول دهه اول محرم بهصورت نوبتی در مساجد مختلف برگزار میشود و در روز عاشورا با پیوستن هیئتها به یکدیگر، شکلی گستردهتر و منسجمتر به خود میگیرد.
همچنین در روز تاسوعا و عاشورا، آیین با برنامههای نذری همچون پخت غذاهای سنتی از جمله شله یا حلیم همراه میشود؛ سنتی که نشاندهنده پیوند عمیق میان سوگواری مذهبی و فرهنگ غذایی مردم منطقه است.
آیین حسن و حسینخوانی تنها یک مراسم سوگواری نیست، بلکه بخشی از میراث فرهنگی زنده مردم گلستان است؛ میراثی که در آن تاریخ، مذهب، موسیقی آیینی، حرکت جمعی و هویت محلی در هم تنیده شدهاند.
این آیین در طول زمان، با وجود تغییرات اجتماعی و فرهنگی، همچنان اصالت خود را حفظ کرده و با ویژگیهای بومی هر منطقه سازگار شده است. همین پویایی، آن را به یکی از نمونههای مهم میراث ناملموس کشور تبدیل کرده است.
آیین «حسن و حسینخوانی» جلوهای روشن از فرهنگ عاشورایی در شمال ایران است؛ آیینی که در آن سوگ، وحدت، ایمان و هویت جمعی در قالبی منسجم و مردمی تجلی مییابد.
این مراسم نشان میدهد که چگونه یک آیین مذهبی میتواند در گذر زمان به یک سرمایه فرهنگی تبدیل شود؛ سرمایهای که نهتنها گذشته را زنده نگه میدارد، بلکه پیوندی میان نسلها و حافظه تاریخی یک جامعه ایجاد میکند.