سیمای فرهنگی و دیوانی خاندان علامه بهابادی یزدی در نجف
ملامحمود خود نیز عهدهدار منصب خازن الحضره الشریفه العلویه، یعنی خازن یا کلیددار آستان مقدس علوی، بوده است. این منصب در ساختار اداری و خدماتی حرم امیرالمؤمنین علیهالسلام جایگاهی مهم داشت و معمولاً به افرادی سپرده میشد که از وثاقت، اعتبار اجتماعی و جایگاه خانوادگی برخوردار بودند. برخی گزارشها افزون بر منصب خازنیه، از نقش او در ادارهٔ امور نجف نیز یاد کردهاند و او را در مقطعی از متولیان یا حاکمان نجف دانستهاند؛ چنانکه نقل شده است هنگام انتقال پیکر محمدشاه قاجار به نجف، وی از مسئولان اثرگذار در شهر و آستان بوده است.
در منابع ادبی و رجالی، از ملا محمود با عنوان ادیب و شاعر یاد شده است. این تعبیر نشان میدهد که او افزون بر جایگاه اجتماعی و خدمتی خود در آستان علوی، در محیط فرهنگی نجف نیز حضوری شناختهشده داشته و در سرودن شعر عربی مهارت داشته است. مهمترین نمونهٔ شعری منسوب به او، قصیدهای بلند در مدح پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآله است که شمار ابیات آن حدود یکصد بیت گزارش شده است.
این قصیده در مجموعهای خطی که نزد خاندان آلکُبّه در بغداد بوده، ثبت شده و تاریخ کتابت آن مجموعه سال 1204 هجری قمری ذکر شده است. در آغاز نقل این قصیده، از او با تعبیرهایی ستایشآمیز مانند «الأدیب الکامل» یاد شده است. همین گزارش نشان میدهد که ملامحمود در اواخر قرن دوازدهم هجری شناختهشده بوده و شعر او در محافل ادبی و نسخههای خطی آن دوره تداول داشته است.
همچنین در برخی منابع از ملامحمدطاهر و ملاحسین به عنوان فرزندان او یاد شده است. این نکته نشان میدهد که خاندان او پس از وی نیز در فضای علمی، اجتماعی و خدمتی نجف حضور داشتهاند.
قصیدهٔ نبوی ملا محمود
در مجموعهٔ یادشده، بخشی از قصیدهٔ نبوی ملا محمود چنین نقل شده است:
ما على الرکب الحجازی إذا ماحملت عنی نواجیه السلاما
ما الخلیون کأبناء الهوىملکوا بل هلکوا فیه غراما
لا یزالون مع الأحباب فیسکره العیش وما ذاقوا مداما
إن جیران الغضا شبّوه فیقلب صب حیث ما ساروا أقاما
آه وأشوقی ومن لی أن ترىذلک الحی عیونی والخیاما
هذه الدار فسلها منشدابیت من قد مات قبلی مستهاما
أین سکانک لا أین لهمأحجازا یمموها أم شآما
مضمون و جایگاه ادبی قصیده
این ابیات در فضای مدایح نبوی و ادبیات شوق زیارت قرار میگیرند. شاعر با خطاب به کاروان حجاز، از آن میخواهد که سلام او را به محبوب برساند. در اینجا «کاروان حجاز» تنها یک تصویر جغرافیایی نیست، بلکه نشانهای از حرکت به سوی سرزمین وحی، مدینه، حرم نبوی و فضای قدسی زیارت است.
مضمون اصلی شعر بر محور شوق دیدار، محبت پیامبر، فراق، دلتنگی و آرزوی رسیدن به دیار محبوب میگردد. این شیوهٔ بیان در شعر عربیِ مذهبی، بهویژه در مدایح نبوی و اشعار زیارتی، جایگاهی شناختهشده دارد. بسیاری از شاعران مسلمان، از جمله شاعران شیعی، برای بیان عشق معنوی خود به پیامبر و اهلبیت علیهمالسلام، از تصاویر سنتی شعر عربی مانند کاروان، منزلگاه، خیمه، نسیم حجاز، دیار محبوب، آتش شوق و اشک فراق بهره بردهاند.
در قصیدهٔ ملا محمود نیز همین عناصر دیده میشود. شعر او با ساختاری کلاسیک آغاز میشود؛ یعنی ابتدا فضای عاطفی و شوقآمیز میآفریند، سپس از این فضای عاطفی به مدح نبوی راه میبرد. این شیوه یادآور سنت دیرین قصیدهسرایی عربی است که در آن شاعر غالباً از نسیب و یاد دیار آغاز میکند و سپس به غرض اصلی شعر، یعنی مدح، منقبت یا ستایش دینی، میرسد.
وصف ملا محمود در نشوه السلافه
نام ملامحمود در کتاب نشوه السلافه ومحل الإضافه نیز آمده و نویسنده با عباراتی ستایشآمیز از او یاد کرده است. در وصف او چنین آمده است:
حلّ من مراتب الآداب أعلاهافهو بدر سمائها وذکاهاحسنت صفاته وأخلاقهوزکت فروعه وأعراقهنظمه یفوق نظم النظامیخجل زهر الأکمام
این عبارات نشان میدهد که ملا محمود در میان اهل ادب، شخصیتی معتبر و شاعرانه داشته است. نویسندهٔ نشوه السلافه او را کسی میداند که به بالاترین مراتب ادب دست یافته و چون ماهی در آسمان ادب میدرخشد. همچنین بر نیکویی صفات و اخلاق او و نیز پاکی ریشه و تبارش تأکید شده است.
تعبیرهایی مانند «نظم او برتر از نظمهای رایج است» یا «شکوفههای گل را شرمنده میکند»، نشاندهندهٔ نگاه ستایشآمیز نویسنده به توانایی شعری اوست. چنین توصیفهایی در ادبیات تراجمنگاری و تذکرهنویسی رایج بوده، اما در عین حال بیانگر آن است که ملا محمود در حلقههای ادبی نجف و عراق شخصیتی شناختهشده به شمار میآمده است.شعری خطاب به جدّ خود از جمله اشعار منسوب به ملا محمود، قطعهای است که خطاب به جدّ خود در بغداد سروده است. متن این قطعه چنین نقل شده است:
لعمر أبیک أنی ذبت وجدالما لاقیت فی ذا الدهر بعدا
رعى الله العلی زمان قربلأحباب غدوا للمجد عقدا
فلیت الدهر یسمح بالتدانیولو کان التدانی منه وعدا
وهیهات الدنو وذا زمانقدیما وراح للکرماء ضدا
فدع حظ لأهلیه ودعنیبأنی فقتهم جدا وحدا
أصول به إذا ما ناب خطببعزم مرهف لم ینب حدا
وطود راسخ علما وحلمافلیس ترى له فی العصر ندا
فلا زالت سیوف النصر منهسوى هام العدى لم تلف غمدا
ودام بصفو عیش مستظلاأبا حسن ومنه مستمدا
مدى الأیام ما غنت حداتلک البشرى فذی أطلال سعدى
مضمون شعر
در این قطعه، شاعر از رنج دوری، فراق و تلخی زمانه سخن میگوید. او روزگار نزدیکی با عزیزان را یاد میکند و آرزو دارد که بار دیگر امکان دیدار و نزدیکی فراهم شود. اما در ادامه، شعر از بیان حسرت و دوری فراتر میرود و به ستایش مخاطب میرسد.
شاعر مخاطب خود را شخصیتی استوار، دانا و بردبار معرفی میکند و او را به کوهی راسخ در علم و حلم تشبیه مینماید. در این قطعه، دو لایهٔ عاطفی و مدحی با یکدیگر ترکیب شدهاند: از یک سو، حسرت فراق و شکایت از زمانه دیده میشود؛ و از سوی دیگر، ستایش شخصیت، علم، حلم، عزت و پیروزی مخاطب برجسته است.
این نوع شعر در سنت مکاتبات ادبی و خانوادگیِ عالمان و ادیبان آن دوره رایج بوده است. شاعر در چنین سرودههایی، هم احساس شخصی خود را بیان میکرد و هم جایگاه علمی، اخلاقی و اجتماعی مخاطب را میستود.
تقریظ ملامحمود بر کتاب نشوه السلافه
ملامحمود همچنین در ستایش کتاب نشوه السلافه ومحل الإضافه سرودهای دارد. این شعر در حقیقت نوعی تقریظ ادبی است؛ یعنی شعری که در ستایش یک کتاب، مؤلف آن و ارزش ادبی اثر سروده میشود. متن آن چنین است:
أبا الرضا أنت الرئیس الذیبمدحه غنت حداه النیاق
وأنت من حلبات العلىحاز قدیما قصبات السباق
من ذا یسامیک ومن ذا لهمؤلف رق الدر انسجاما وراق
نضدته نضد اللآلی وقدأزرى بعقد الدر حینا وفاق
أو روضه غناء ممطورهتهزأ بالمسک شذى وانتشاق
أبکار أفکار رجال جروافی حلبات الشعر جری العتاق
نقدتها نقد الدنانیر إذاجاء بها للصیرفی المساق
سمیته النشوه حیث انتشتبه ابتهاجا شعراء العراق
فیا بنی الشعر ومن رام منرحیقه یرشف کأسا دهاق
خذ نشوه الشعر المصفى ودعسلافه العصر الردی المذاق
فهل سوى نشوتها رام منراق له منهال ارتشاق وشاق
لا زال منشیها رئیسا لهیضرب فوق النیرات الرواق
مضمون تقریظ
در این شعر، ملا محمود مؤلف کتاب را به عنوان شخصیتی برجسته و پیشرو در میدان ادب میستاید. او کتاب را به مرواریدهای منظم، باغی سرسبز و بارانخورده، و مجموعهای از اندیشههای ناب شاعران تشبیه میکند. این تشبیهات نشان میدهد که از نگاه شاعر، نشوه السلافه اثری منظم، زیبا، پربار و نشاطآفرین در حوزهٔ ادب است.
او همچنین میگوید که نامگذاری کتاب به «نشوه» شایسته است؛ زیرا شاعران عراق از آن به وجد و نشاط آمدهاند. در پایان نیز مؤلف کتاب را دعا میکند و برای او دوام ریاست و رفعت جایگاه آرزو مینماید.
چنین تقریظهایی در سنت ادبی نجف و عراق اهمیت داشتند؛ زیرا نشاندهندهٔ ارتباط میان شاعران، نویسندگان، عالمان و صاحبان تذکرهها بودند. از این جهت، تقریظ ملا محمود بر نشوه السلافه نشان میدهد که او نه تنها شاعر بوده، بلکه در شبکهٔ فرهنگی و ادبی نجف نیز حضوری فعال داشته است.
جایگاه فرهنگی و اجتماعی ملا محمود بن عبدالمطلب یزدی نجفی
ملامحمود بن عبدالمطلب یزدی نجفی را باید چهرهای چندوجهی در تاریخ فرهنگی نجف دانست که در وجود او «نسبت علمی»، «خدمت آستانی» و «ذوق ادبی» به هم پیوند خورده است. او به عنوان یکی از نوادگان خاندان علمی ملا عبدالله یزدی، افزون بر پیشینهٔ دانشی، با تصدی منصب «خازنیه» (کلیدداری) آستان مقدس علوی، پیوندی ناگسستنی با ساختار دینی و اداری حرم داشت؛ منصبی که نشاندهندهٔ جایگاه اجتماعیِ ممتاز و اعتمادِ نهادی به این خاندان در نجف بود.
نقش ملامحمود فراتر از مدیریت آستان، در حوزهٔ ادب و فرهنگ نیز برجسته بود. حضور نام او در منابع معتبر تراجم و تذکرههایی نظیر أعیان الشیعه، ماضی النجف و حاضرها و نشوه السلافه، گویای جایگاه او در محافل فرهنگی نجف و بغداد است. او نه تنها با سرودن قصاید نبوی و قطعات مدحی به عنوان شاعری توانا شناخته میشد، بلکه با تقریظنویسی بر آثار ادبیِ معاصر خود، تسلطش را بر سنت ادبی عربی به اثبات رسانده بود.
در مجموع، ملامحمود بن عبدالمطلب را میتوان شخصیتی دانست که سنتهای علمی خاندان یزدی را با جریانهای ادبی و خدمت به ساحت مقدس علوی در اواخر سده دوازدهم و اوایل سده سیزدهم هجری پیوند زد. تداوم یاد او در حافظهٔ تاریخی و متون رجالی، گواهی بر تأثیرگذاری و اعتبار او در جامعهٔ علمی و ادبی عراق در آن عصر است.
منابع:
محسن امین، أعیان الشیعه، ج 10، ص 106. معجم رجال الفکر والأدب، ج 3، ص 1240. جعفر محبوبه، ماضی النجف وحاضرها، ج 3، ص 384. محمدعلی بن بشاره خیقانی نجفی، نشوه السلافه ومحل الإضافه، در ضمن تراجم ادیبان نجف. محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج 97، ص 254. عباسعلی مردی، شناختنامهٔ ملا عبدالله یزدی، انتشارات ملا عبدالله یزدی.ص 150
یادداشت از: حسن عبدیپور، استاد تاریخ