بازخوانی عاشورا در حافظه جمعی شیعیان ایران

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از قم، حافظه جمعی که گاه از آن با عنوان «حافظه تاریخی» نیز یاد می‌شود، به آن بخش از گذشته مشترک یک جامعه اشاره دارد که در یاد و روایت اعضای آن زنده می‌ماند و میان آنان پیوندی معنادار ایجاد می‌کند.

این حافظه صرفاً مجموعه‌ای از خاطرات فردی نیست، بلکه تصویری مشترک از گذشته است که در میان یک گروه اجتماعی شکل می‌گیرد و تداوم می‌یابد. دامنه حافظه تاریخی نیز گسترده است و می‌تواند هم رویدادهای بزرگ و ماندگار تاریخی و هم رخدادهای کوتاه‌مدت و گذرا را در بر گیرد؛ رخدادهایی که به دلایل گوناگون در یاد جمعی یک جامعه جای گرفته‌اند.

عاشورا در تاریخ تشیع تنها یک واقعه تاریخی نیست، بلکه یکی از بنیادی‌ترین کانون‌های شکل‌گیری حافظه جمعی شیعیان به شمار می‌آید. در چارچوب مطالعات حافظه، رخدادهای تاریخی زمانی در حیات یک جامعه ماندگار می‌شوند که از سطح گزارش تاریخی فراتر روند و در قالب روایت‌ها، آیین‌ها و تجربه‌های مشترک بازتولید شوند.

عاشورا دقیقاً از همین مسیر در تاریخ تشیع حضور یافته است؛ واقعه‌ای که با گذر زمان، به بخشی از افق معنایی و هویتی جامعه شیعی تبدیل شده است.

متون تاریخی، مقاتل، مراثی، زیارات و آیین‌های سوگواری محرم مهم‌ترین رسانه‌های انتقال این حافظه به شمار می‌آیند. در این سنت‌ها، عاشورا صرفاً به عنوان حادثه‌ای متعلق به گذشته روایت نمی‌شود، بلکه هر سال در تجربه جمعی شیعیان بازخوانی و دوباره تجربه می‌گردد. این تداوم آیینی سبب شده است که خاطره کربلا به یکی از پایدارترین عناصر حافظه تاریخی تشیع بدل شود.

در نتیجه، عاشورا در حافظه تاریخی شیعه نقشی فراتر از یک یادبود سوگواری دارد. این واقعه به الگویی معنابخش برای فهم مفاهیمی چون عدالت، وفاداری، رنج و مقاومت تبدیل شده و در دوره‌های مختلف تاریخی، امکان تفسیر دوباره شرایط اجتماعی و اخلاقی را فراهم آورده است.

از این منظر، عاشورا را می‌توان نقطه تلاقی «تاریخ» و «حافظه» در آیین تشیع دانست؛ جایی که یک رخداد تاریخی، از طریق روایت و آیین، به بخشی ماندگار از هویت جمعی تبدیل می‌شود.

تقارن رخدادهای جنگ رمضان در ایران با ایام محرم سال جاری، زمینه‌ای ویژه برای بازخوانی عمیق‌تر عاشورای حسینی در حافظه جمعی شیعیان ایرانی فراهم می‌آورد.

در چنین موقعیتی، یاد و روایت عاشورا صرفاً به بازگویی یک واقعه تاریخی محدود نمی‌ماند، بلکه در پرتو تجربه‌های معاصر معنایی تازه می‌یابد. هنگامی که جامعه‌ای در شرایطی قرار می‌گیرد که مفاهیمی چون مقاومت، ایستادگی و ازخودگذشتگی در زیست روزمره آن حضور پررنگ‌تری پیدا می‌کند، روایت عاشورا نیز با حساسیتی بیشتر فهم و بازخوانی می‌شود.

این هم‌زمانی می‌تواند موجب شود که آیین‌ها و مناسک محرم، افزون بر جنبه‌های عاطفی و سوگواری، حامل لایه‌ای پررنگ‌تر از تأمل و آگاهی تاریخی باشند. بدین‌ترتیب، شور و شوق سوگواری با نوعی بصیرت و فهم عمیق‌تر از پیام‌های عاشورا همراه می‌شود؛ فهمی که عاشورا را نه صرفاً خاطره‌ای از گذشته، بلکه الگویی زنده برای تفسیر تجربه‌های جمعی در زمان حال می‌بیند.

در نتیجه، محرم امسال ممکن است در حافظه جمعی جامعه شیعی ایران به عنوان دوره‌ای متمایز ثبت شود؛ دوره‌ای که در آن پیوند میان روایت تاریخی عاشورا و تجربه‌های زیسته معاصر، آشکارتر و معنادارتر از همیشه جلوه می‌کند.

یادداشت از: حجت الاسلام والمسلمین علی راد، استاد دانشگاه تهران