بازگشت آخرین بازماندگان عصر دایناسورها به سواحل ایران
در دوردست، از دل آبهای نیلگون دریای عمان، سایههایی آرام به ساحل نزدیک میشوند. موجوداتی که میلیونها سال پیش از پیدایش تمدنهای انسانی در اقیانوسهای جهان زندگی میکردند، امشب بار دیگر به همان جایی بازگشتهاند که روزی خود از دل آن متولد شده بودند. آنها نه نقشهای در دست دارند و نه راهنمایی، اما غریزهای شگفتانگیز، مسیر هزاران کیلومتری اقیانوس را به آنها نشان داده است؛ مسیری که پایانش به شنهای گرم سواحل جنوب شرق ایران میرسد.
برای بسیاری از گردشگران، سواحل مَکُران با صخرههای مرتفع، آبهای فیروزهای، غروبهای رؤیایی و چشماندازهای کمنظیر شناخته میشود، اما در دل همین سواحل، جهانی دیگر جریان دارد؛ جهانی که کمتر دیده میشود و ارزش آن شاید از هر جاذبه گردشگری دیگری بیشتر باشد.
اینجا، در امتداد نوار ساحلی از گواتر و پسابندر گرفته تا چابهار، کنارک، زرآباد و درک، هر سال صدها لاکپشت دریایی برای ادامه نسل خود به ساحل بازمیگردند. بازگشتی که میلیونها سال بدون وقفه ادامه داشته و امروز به یکی از ارزشمندترین رخدادهای طبیعی ایران تبدیل شده است.
این جانوران که از قدیمیترین مهرهداران زنده جهان محسوب میشوند، بیش از 275 میلیون سال است که در اقیانوسهای زمین زندگی میکنند؛ یعنی میلیونها سال پیش از آنکه نخستین انسان بر روی کره زمین قدم بگذارد. آنها از عصر دایناسورها جان سالم به در بردهاند، اما اکنون بزرگترین تهدید برای بقایشان نه طبیعت، بلکه فعالیتهای انسان است.
در نگاه نخست، شاید عبور آرام یک لاکپشت از ساحل اتفاقی ساده به نظر برسد، اما هر قدمی که این موجود بر ماسههای ساحل برمیدارد، ادامه زنجیرهای از حیات است که اگر روزی متوقف شود، تنها یک گونه جانوری از میان نخواهد رفت؛ بلکه بخشی از تعادل اکولوژیکی دریای عمان نیز دستخوش تغییر خواهد شد.
کارشناسان محیطزیست میگویند حضور لاکپشتهای دریایی، شاخص سلامت اکوسیستمهای دریایی است. هر ساحلی که هنوز میزبان این موجودات باشد، نشان میدهد که بخش مهمی از ویژگیهای طبیعی خود را حفظ کرده است. به همین دلیل، حفاظت از زیستگاههای تخمگذاری لاکپشتها، تنها حفاظت از یک گونه جانوری نیست؛ بلکه حفاظت از آینده دریا، آبسنگهای مرجانی، علفزارهای دریایی و دهها گونه دیگر از آبزیان است.
مَکُران از مهمترین زادگاههای لاکپشتهای دریایی ایران
شاید کمتر کسی بداند که سواحل جنوب سیستان و بلوچستان، یکی از ارزشمندترین زیستگاههای زادآوری لاکپشتهای دریایی در کشور به شمار میرود؛ جایگاهی که اهمیت آن فراتر از مرزهای ایران است.
آبهای دریای عمان و خلیج فارس زیستگاه پنج گونه از هفت گونه شناختهشده لاکپشتهای دریایی جهان است، اما سواحل مَکُران به دلیل ویژگیهای کمنظیر طبیعی خود، بیش از همه میزبان لاکپشت سبز و لاکپشت نوکعقابی است؛ دو گونهای که یکی در فهرست گونههای در معرض خطر انقراض قرار دارد و دیگری نیز با تهدیدهای جدی ناشی از تغییرات اقلیمی و فعالیتهای انسانی روبهرو است.
وجود شنهای نرم، شیب ملایم ساحل، دمای مناسب ماسهها، آرامش نسبی شبانه و دسترسی آسان به آبهای آزاد، سبب شده است که این نوار ساحلی به یکی از مهمترین مراکز تخمگذاری لاکپشتهای دریایی در ایران تبدیل شود.
در امتداد این سواحل، بیش از 20 سایت طبیعی تخمگذاری شناسایی شده است؛ مناطقی که هر سال میزبان لاکپشتهایی هستند که پس از سالها زندگی در آبهای آزاد، دوباره به زادگاه خود بازمیگردند؛ رفتاری شگفتانگیز که هنوز بسیاری از ابعاد آن برای دانشمندان ناشناخته باقی مانده است.
سفری که هزاران کیلومتر طول میکشدیکی از عجیبترین ویژگیهای لاکپشتهای دریایی، توانایی خارقالعاده آنها در یافتن مسیر بازگشت است. دانشمندان معتقدند این جانوران با استفاده از میدان مغناطیسی زمین، موقعیت ستارگان و نشانههای طبیعی اقیانوس، مسیر حرکت خود را پیدا میکنند و حتی پس از گذشت دهها سال، دوباره همان ساحلی را پیدا میکنند که روزی از دل آن متولد شدهاند.
این سفر، گاهی هزاران کیلومتر طول میکشد و هفتهها یا حتی ماهها زمان میبرد، اما پایان آن همیشه یک نقطه مشترک دارد؛ ساحلی آرام که نسل آینده باید در آن متولد شود. در چنین شبهایی، مَکُران تنها یک ساحل نیست؛ بلکه مامن یکی از قدیمیترین روایتهای حیات بر روی کره زمین است؛ روایتی که ادامه آن، بیش از هر زمان دیگری به مسئولیتپذیری انسان وابسته شده است.
لاکپشتهای دریایی؛ نگهبانان خاموش سلامت دریای عمان
اهمیت لاکپشتهای دریایی تنها به ارزش زیستی یا قدمت میلیونساله آنها محدود نمیشود. این گونهها یکی از ارکان اصلی پایداری اکوسیستمهای دریایی به شمار میروند و حذف یا کاهش جمعیت آنها میتواند زنجیرهای از تغییرات را در زیستبوم دریای عمان و حتی اقتصاد جوامع ساحلنشین رقم بزند.
کارشناسان محیطزیست معتقدند هرجا لاکپشتهای دریایی فرصت زادآوری داشته باشند، آن زیستگاه از سلامت بیشتری برخوردار است. حضور این گونهها نشان میدهد چرخه طبیعی دریا همچنان فعال است و زیستگاه هنوز ظرفیت حفظ تنوع زیستی را دارد.
به همین دلیل، حفاظت از لاکپشتهای دریایی صرفاً حفاظت از یک گونه جانوری نیست؛ بلکه صیانت از مجموعهای از فرآیندهای طبیعی است که بقای بسیاری از آبزیان، گیاهان دریایی و حتی معیشت جوامع محلی به آن وابسته است.
سواحل مَکُران در جنوب سیستان و بلوچستان نیز از همین منظر، یکی از ارزشمندترین پهنههای طبیعی کشور به شمار میرود؛ سواحلی که هنوز توانستهاند بخشی از این چرخه ارزشمند را حفظ کنند و هر سال میزبان بازگشت لاکپشتهای دریایی باشند.
دو گونه ارزشمند در سواحل کنارک و زرآباد
رئیس اداره حفاظت محیطزیست شهرستان کنارک در گفتوگو با خبرنگار تسنیم، با اشاره به جایگاه ویژه سواحل جنوب استان در حفاظت از تنوع زیستی دریای عمان اظهار داشت: لاکپشتهای دریایی تنها یک گونه جانوری نیستند، بلکه یکی از حلقههای اصلی زنجیره حیات در اکوسیستم دریایی محسوب میشوند و بقای بسیاری از زیستمندان دریا به حضور آنها وابسته است.
محمدامین بلیده افزود: از میان هفت گونه لاکپشت دریایی جهان، دو گونه شاخص شامل لاکپشت سبز که جمعیت بیشتری دارد و لاکپشت نوکعقابی که با جمعیت محدودتری در طبیعت مشاهده میشود، در سواحل کنارک و زرآباد حضور دارند و این موضوع اهمیت حفاظت از این مناطق را دوچندان کرده است.
وی ادامه داد: سواحل تنگ، گوردیم، جد، کلات و درک از مهمترین مناطق تخمگذاری این گونهها در جنوب شرق کشور هستند و هر سال در فصل زادآوری، لاکپشتهای ماده برای تخمگذاری به این مناطق بازمیگردند.
بلیده با اشاره به جایگاه این گونهها در اکوسیستم دریایی گفت: لاکپشتهای دریایی با چرای علفزارهای دریایی، حفظ سلامت آبسنگهای مرجانی، تغذیه از برخی گونههای آسیبرسان و انتقال مواد مغذی از دریا به ساحل، تعادل زیستی دریای عمان را حفظ میکنند و کاهش جمعیت آنها میتواند آثار گستردهای بر سایر گونههای دریایی بر جای بگذارد.
روایتی که هر سال در دل شب تکرار میشود
یکی از شگفتانگیزترین بخشهای زندگی لاکپشتهای دریایی، فرآیند زادآوری آنهاست؛ فرآیندی که میلیونها سال بدون تغییر ادامه یافته است.
بلیده با تشریح این چرخه طبیعی گفت: فصل تخمگذاری لاکپشتهای دریایی در سواحل مَکُران از اواخر زمستان آغاز میشود و تا پایان تابستان ادامه دارد، اما اوج حضور لاکپشتهای ماده برای تخمگذاری در ماههای اردیبهشت، خرداد و تیر است.
وی افزود: لاکپشتهای ماده پس از پیمودن مسیرهای طولانی در آبهای آزاد، معمولاً در آرامترین ساعات شب به ساحل میآیند؛ زیرا تاریکی و سکوت، امنیت بیشتری برای انجام فرآیند تخمگذاری فراهم میکند.
این جانوران با دقتی مثالزدنی، نقطهای مناسب را روی ساحل انتخاب میکنند؛ جایی که نه بیش از حد به آب نزدیک باشد و نه در معرض تابش مستقیم یا رفتوآمد زیاد قرار گیرد.
چگونه نسل آینده در دل شنها شکل میگیرد؟
رئیس اداره حفاظت محیطزیست کنارک ادامه داد: هر لاکپشت ماده در طول یک فصل تولیدمثل معمولاً بین دو تا پنج بار به ساحل بازمیگردد و در هر نوبت، با استفاده از بالههای عقبی خود گودالی در ماسههای نرم حفر کرده و دهها تخم را در آن قرار میدهد.
پس از پایان تخمگذاری، لانه با دقت فراوان توسط خود لاکپشت پوشانده میشود تا تخمها از دید شکارچیان و گرمای مستقیم محفوظ بمانند و سپس مادر، بدون آنکه هرگز دوباره به سراغ لانه بازگردد، راهی آبهای آزاد میشود. از آن لحظه، همه چیز به طبیعت سپرده میشود؛ به دمای شن، رطوبت، آرامش ساحل و شرایط محیطی.
بلیده گفت: پاکیزگی ساحل، بافت مناسب ماسه، دمای حدود 25 تا 30 درجه سانتیگراد، شیب ملایم ساحل، دور بودن از محدوده جزر و مد شدید و نبود نورهای مصنوعی، مهمترین عوامل موفقیت در رشد جنینها و خروج نوزادان از تخم است.
وی افزود: هرگونه تغییر در این شرایط میتواند شانس بقا را به شدت کاهش دهد و حتی موجب نابودی کامل یک لانه شود.
تهدیدهایی که از طبیعت نیستند
اگر روزگاری شکارچیان طبیعی، بزرگترین تهدید برای تخمها و نوزادان لاکپشتهای دریایی بودند، امروز این انسان است که بیشترین خطر را متوجه این گونههای ارزشمند کرده است.
توسعه غیراصولی سواحل، ساختوسازهای بیضابطه، تردد خودروها روی شنزارها، حضور گسترده گردشگران، روشناییهای مصنوعی، رهاسازی زباله و پلاستیک، صید غیرهدفمند و تغییرات اقلیمی، هر یک بخشی از چرخه طبیعی زادآوری را مختل کردهاند.
بلیده آلودگی پلاستیکی را یکی از مهمترین تهدیدهای این گونهها دانست و گفت: بسیاری از لاکپشتها کیسههای پلاستیکی شناور را با عروس دریایی اشتباه میگیرند و پس از بلعیدن آنها تلف میشوند.
وی همچنین گرفتار شدن لاکپشتها در تورهای صیادی را از دیگر عوامل کاهش جمعیت این گونهها عنوان کرد و افزود: افزایش دمای شن ساحل نیز بر اثر تغییرات اقلیمی، شرایط رشد جنینها را تحت تأثیر قرار داده و در بلندمدت میتواند روند زادآوری را با مخاطره مواجه کند.
حفاظت از لاکپشتهای دریایی؛ تجربهای که جهان آن را جدی گرفته است
کارشناسان میگویند نوزادان لاکپشت دریایی پس از خروج از تخم، به طور طبیعی نور افق دریا را دنبال میکنند تا خود را به آب برسانند. اما در بسیاری از سواحل، نور ساختمانها، خودروها و تأسیسات ساحلی، مسیر حرکت آنها را تغییر میدهد. در چنین شرایطی، نوزادان به جای حرکت به سمت دریا، به سمت منابع نور مصنوعی میروند؛ مسیری که اغلب به مرگ آنها ختم میشود. همین مسئله نشان میدهد حتی کوچکترین رفتار انسان نیز میتواند بر سرنوشت یکی از کهنترین گونههای جانوری جهان اثر بگذارد.
امروزه حفاظت از لاکپشتهای دریایی تنها یک برنامه محیطزیستی نیست، بلکه در بسیاری از کشورهای ساحلی به بخشی از راهبرد توسعه پایدار و حتی اقتصاد گردشگری تبدیل شده است. کشورهایی مانند استرالیا، عمان، کاستاریکا، مالزی، مکزیک و ایالات متحده سالهاست با اجرای برنامههای علمی و مشارکت جوامع محلی، توانستهاند ضمن حفاظت از این گونههای ارزشمند، فرصتهای تازهای برای توسعه گردشگری طبیعی و اشتغال ایجاد کنند.
در بسیاری از این کشورها، فصل تخمگذاری لاکپشتهای دریایی به یکی از مهمترین رویدادهای اکوتوریسم تبدیل شده است. گردشگران از سراسر جهان با رعایت ضوابط سختگیرانه، شبها و با همراهی راهنمایان آموزشدیده، فرآیند تخمگذاری یا خروج نوزادان از تخم را مشاهده میکنند؛ تجربهای کمنظیر که علاوه بر افزایش آگاهی عمومی، درآمد قابل توجهی نیز برای ساکنان محلی به همراه دارد.
وجه مشترک همه این تجربههای موفق، یک اصل اساسی است؛ حفاظت از طبیعت نه در تقابل با توسعه، بلکه در کنار توسعه معنا پیدا میکند. هرچه زیستگاهها سالمتر بمانند، فرصتهای اقتصادی نیز پایدارتر خواهند بود.
سواحل مَکُران نیز از چنین ظرفیتی برخوردارند. تنوع زیستی کمنظیر، چشماندازهای طبیعی، ساحلهای بکر و حضور گونههای ارزشمند دریایی، این منطقه را به یکی از مستعدترین نقاط کشور برای توسعه اکوتوریسم تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که در صورت برنامهریزی اصولی، میتواند علاوه بر حفاظت از محیطزیست، به رونق اقتصادی جوامع ساحلی نیز کمک کند.
نقش مردم؛ حلقهای که بدون آن حفاظت کامل نمیشود
هرچند دستگاههای اجرایی مسئولیت مستقیمی در حفاظت از زیستگاههای طبیعی دارند، اما تجربه جهانی نشان داده است که موفقیت این برنامهها بدون مشارکت مردم امکانپذیر نیست.
صیادان، ساحلنشینان، فعالان گردشگری، دانشآموزان، انجمنهای مردمنهاد و حتی گردشگرانی که تنها برای چند ساعت به ساحل میآیند، همگی میتوانند در سرنوشت لاکپشتهای دریایی نقشآفرین باشند.
رئیس اداره حفاظت محیطزیست شهرستان کنارک نیز بر همین موضوع تاکید دارد. محمدامین بلیده در گفتوگو با خبرنگار تسنیم اظهار کرد: حفاظت از لاکپشتهای دریایی تنها وظیفه اداره محیطزیست نیست و نیازمند همراهی مردم، صیادان، گردشگران و تمامی دستگاههای مرتبط است.
وی افزود: کاهش مصرف پلاستیکهای یکبارمصرف، خودداری از نزدیک شدن به لاکپشتها و لانههای آنها، خاموش کردن نورهای پرقدرت در سواحل هنگام شب، آموزش کودکان و گردشگران و همچنین همکاری صیادان در رهاسازی لاکپشتهای گرفتار در تورهای صیادی، از مهمترین اقداماتی است که میتواند در حفظ این گونههای ارزشمند مؤثر باشد.
بلیده همچنین از اجرای برنامههای پایش مستمر سواحل، حفاظت از لانهها، آموزش جوامع محلی و بررسی مسیرهای مهاجرت لاکپشتهای دریایی خبر داد و گفت: تلاش میکنیم با مشارکت مردم، امنیت بیشتری برای زیستگاههای تخمگذاری فراهم شود تا نسل این گونهها حفظ شود.
هر ساحل پاک، امیدی برای ادامه حیات
شاید در نگاه نخست، برداشتن یک بطری پلاستیکی از ساحل یا خاموش کردن نور یک خودرو، اقدامی کوچک به نظر برسد، اما همین رفتارهای ساده میتواند در بقای دهها نوزاد لاکپشت دریایی نقش تعیینکننده داشته باشد.
کارشناسان محیطزیست معتقدند حفاظت از سواحل، پیش از آنکه نیازمند تجهیزات پیچیده باشد، به تغییر رفتارهای انسانی وابسته است؛ اینکه گردشگران از ورود خودرو به سواحل شنی خودداری کنند، زبالههای خود را در طبیعت رها نکنند، به لانهها نزدیک نشوند و آرامش شبانه سواحل را برهم نزنند. در کنار این اقدامات، توسعه آموزشهای عمومی، افزایش آگاهی جوامع محلی و حمایت از برنامههای علمی میتواند مسیر حفاظت از این میراث طبیعی را هموارتر کند.
مَکُران؛ سرمایهای که ارزش آن فراتر از مرزهای ایران است
سواحل مَکُران تنها متعلق به سیستان و بلوچستان یا حتی ایران نیست؛ این نوار ساحلی بخشی از زنجیره حیات اقیانوس هند و دریای عمان است و نقشی فراتر از مرزهای جغرافیایی در حفظ تنوع زیستی منطقه ایفا میکند.
امروز بسیاری از کشورهای جهان برای احیای زیستگاههای از دسترفته خود میلیاردها دلار هزینه میکنند، در حالی که مَکُران هنوز بخش مهمی از این سرمایه طبیعی را در اختیار دارد؛ سرمایهای که حفظ آن بسیار آسانتر و کمهزینهتر از بازسازی دوباره آن خواهد بود.
حفاظت از این زیستگاهها، در واقع سرمایهگذاری برای آینده محیطزیست، توسعه گردشگری پایدار، تقویت اقتصاد ساحلی و انتقال میراثی ارزشمند به نسلهای آینده است.
روایتی که نباید متوقف شود
هر سال، در دل تاریکی شبهای مَکُران، لاکپشتهای دریایی بیآنکه هیاهویی برپا کنند، یکی از باشکوهترین روایتهای طبیعت را تکرار میکنند. آنها پس از پیمودن هزاران کیلومتر، تنها برای چند ساعت به ساحل بازمیگردند؛ تخمهای خود را در دل ماسهها به امانت میگذارند و دوباره راهی دریا میشوند، بیآنکه بدانند سرنوشت نسل آیندهشان چگونه رقم خواهد خورد.
آنچه این چرخه میلیونها ساله را حفظ میکند، تنها غریزه شگفتانگیز این جانوران نیست؛ بلکه تصمیم انسانها برای حفاظت از زیستگاهی است که ادامه این داستان به آن وابسته است.
اگر سواحل مَکُران آرام بمانند، اگر شنهای ساحل از زباله و پلاستیک پاک باشد، اگر نورهای مصنوعی جای ستارههای آسمان را نگیرد و اگر توسعه با ملاحظات محیطزیستی همراه شود، هر سال هزاران نوزاد لاکپشت مسیر خود را به سوی دریای عمان پیدا خواهند کرد و این روایت کهن همچنان ادامه خواهد یافت.
اما اگر این زیستگاهها قربانی بیتوجهی شوند، شاید نسل آینده تنها تصاویر لاکپشتهای دریایی را در کتابها و مستندهای طبیعت ببیند؛ موجوداتی که میلیونها سال از فراز و فرود زمین جان سالم به در بردند، اما در عصر انسان، زیستگاهشان را از دست دادند.
حفاظت از لاکپشتهای دریایی، در حقیقت حفاظت از بخشی از هویت طبیعی مَکُران است؛ هویتی که اگر امروز برای آن تصمیمی مسئولانه گرفته شود، فردا نهتنها به عنوان میراثی ارزشمند برای ایران باقی خواهد ماند، بلکه میتواند الگویی موفق از همزیستی انسان و طبیعت در سواحل جنوب شرق کشور باشد.