خلیج گرگان در آستانه «نقطه بیبازگشت»؛ جدال آخر با مرگ اکولوژیک
برآوردهای فنی نشان میدهد که تراز آب در بخش مرتبط با خلیج گرگان به حدود منفی 28.5 متر رسیده و روند کاهش سطح آب دریای خزر، تحت تأثیر مجموعهای از عوامل از جمله تغییرات اقلیمی، افزایش میانگین دمای منطقه، کاهش ورودی آب از حوضههای آبریز بالادست و تغییرات هیدرولوژیکی در حوضه ولگا، همچنان ادامه دارد.
کارشناسان هشدار میدهند که در صورت تداوم این روند با نرخ حدود 20 سانتیمتر کاهش سالانه، افق رسیدن به تراز منفی 29 متر طی دو سال آینده دور از انتظار نیست؛ نقطهای که در آن، ارتباط طبیعی و تبادل آبی میان خلیج گرگان و دریای خزر میتواند بهطور جدی مختل یا حتی در برخی سناریوها قطع شود.
این وضعیت باعث شده است که مسئله احیای خلیج گرگان از یک موضوع صرفاً محیطزیستی به یک «مسئله سیاستی و زیرساختی چندلایه» ارتقا یابد؛ موضوعی که همزمان ابعاد اکولوژیک، اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی را دربر میگیرد.
از یکسو، استمرار روند فعلی میتواند تبعاتی مانند تشدید بحران گردوغبار نمکی، تهدید زیستگاههای آبزیان، کاهش ظرفیت شیلات و آسیب به معیشت جوامع محلی را به همراه داشته باشد و از سوی دیگر، هرگونه مداخله در مقیاس بزرگ برای احیای خلیج، نیازمند سرمایهگذاری سنگین، تصمیمگیری ملی و هماهنگی بین دستگاهی گسترده است.
در این میان، طرح «پمپاژ آب از دریای خزر به خلیج گرگان» بهعنوان یکی از گزینههای جدی و ساختاری برای مدیریت بحران مطرح شده است؛ طرحی که در چارچوب مصوبات ستاد ملی تالابها و همچنین تصمیمات سفرهای نظارتی مقامات ملی به استان گلستان، مورد توجه قرار گرفته و اکنون پس از طی مراحل مطالعاتی، وارد مرحله بررسیهای نهایی برای اخذ مجوز ماده 23 سازمان برنامه و بودجه شده است.
اهمیت این طرح از آن جهت است که برخلاف اقدامات مقطعی نظیر لایروبی، ماهیتی مداخلهگر و پایدارساز دارد و میتواند در صورت اجرا، سطح آب خلیج را در یک بازه زمانی میانمدت تثبیت کرده و از قطع ارتباط هیدرولوژیک آن با دریا جلوگیری کند. با این حال، پیچیدگیهای فنی، هزینههای سنگین اجرایی، اختلاف دیدگاههای کارشناسی و الزامات قانونی باعث شده است که این پروژه همچنان در مرز میان «تصمیم» و «اجرا» قرار داشته باشد.
همه اینها در حالیست که حدود 6 ماه قبل مدیرکل محیط زیست گلستان در میزگرد شبکه خبر فهرستی بلندبالا از ترک فعل دستگاههای اجرایی و وزارتخانهها را مطرح کرد.
قدیر حسنزاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان در گفتوگو با تسنیم میگوید: ما درباره خلیج گرگان مصوبات مشخصی داشتیم و دستگاههای اجرایی نیز مکلف بودند اقداماتی را در این زمینه انجام دهند، اما در جلسات مربوطه بهصورت شفاف مطرح شد که برخی از این تکالیف یا اجرا نشده یا با تأخیر جدی مواجه شده است. برخی دستگاهها باید پاسخگو باشند، زیرا اگر مصوبات بهدرستی اجرا میشد، امروز وضعیت خلیج گرگان متفاوت بود.
او معتقد است یکی از موارد مهم، موضوع کانال ارتباطی خلیج گرگان با دریای خزر بود که باید توسط دستگاههای متولی از جمله بخشهای مرتبط با بنادر و دریانوردی انجام میشد. در همان زمان از اقدامات انجامشده تشکر هم شد، اما واقعیت این است که این لایروبی و بازگشایی مسیر باید بهصورت مستمر انجام میشد، در حالی که تا امروز عملاً این روند بهصورت کامل ادامه پیدا نکرده است.
حسنزاده درباره موضوع پمپاژ از خزر به حلیج گرگان که جزو مصوبههای ستاد ملی تالابهاست، میگوید: دستگاههای مسئول در همان جلسات اعلام کردند که با مشکل کمبود اعتبار مواجه هستند. این موضوع به این معناست که مصوبهای که حدود پنج سال پیش تصویب شده، هنوز به مرحله اجرا نرسیده است. اگر این روند طی این سالها با تخصیص اعتبارات سالانه حتی در حد 10 درصد پیشرفت میکرد، امروز حداقل 50 درصد پروژه پیشرفت داشت، اما متأسفانه این اتفاق نیز رخ نداده است.
او به این نکته هم اشاره میکند که مسئله احیای خلیج گرگان نیازمند اقدام همزمان چند دستگاه اجرایی است. وزارت نیرو، جهاد کشاورزی، منابع طبیعی و سایر دستگاههای مرتبط در این حوزه نقش دارند. البته استانداری و سازمان حفاظت محیط زیست بخش عمدهای از وظایف مطالعاتی و هماهنگی را انجام دادهاند، اما بخشهای اجرایی که نیازمند تأمین اعتبار بوده، با تأخیر مواجه شده است.
در مجموع، احیای خلیج گرگان نیازمند اجرای مجموعهای از اقدامات همزمان است که طی پنج سال گذشته باید انجام میشد، اما به دلایل مختلف از جمله عدم تأمین اعتبار، پیشرفت قابل توجهی نداشته است. حتی برخی از این طرحها با تمدید زمان اجرا مواجه شدهاند، اما همچنان به نتیجه نهایی نرسیدهاند.
حالا اما سیدمهدی مهیایی، معاون عمرانی استاندار گلستان در گفتوگو با تسنیم از پایان و بررسی مطالعات پمپاژ آب از دریای خزر به خلیج گرگان خبر داده است.
جدال تنها خلیج ایرانی خزر با مرگی دردناک
خلیج گرگان بهعنوان بزرگترین خلیج داخلی دریای خزر در سواحل ایران، طی سالهای اخیر با روندی تدریجی اما نگرانکننده از کاهش سطح آب مواجه شده است. تغییرات اقلیمی، کاهش ورودی آب از حوضههای بالادست، رسوبگذاری شدید و نوسانات تراز دریای خزر از جمله عوامل اصلی این وضعیت عنوان میشوند.
مهیایی در همین زمینه با اشاره به روند تغییرات تراز آب تأکید میکند: بر اساس پیشبینیها، افت سالانه حدود 20 سانتیمتر در سطح آب ادامه دارد و در صورت تداوم این روند، در افق دو سال آینده تراز آب به حدود منفی 29 خواهد رسید؛ نقطهای که در آن ارتباط خلیج با دریا عملاً دچار اختلال جدی خواهد شد.
این هشدار، در واقع بیانگر یک نقطه بیبازگشت اکولوژیک است؛ نقطهای که عبور از آن، احیای طبیعی خلیج را بسیار دشوار و پرهزینه خواهد کرد.
پمپاژ آب؛ از مصوبه ملی تا گرههای اجرایی
معاونعمرانی استاندار گلستان اشارهای به سابقه طرح پمپاژ آب به خلیج کرده و میگوید: طرح پمپاژ آب از دریای خزر به خلیج گرگان نخستینبار در قالب مصوبات ستاد ملی تالابها در سالهای 1399 و 1401 مطرح شد. این طرح در ادامه با حضور رئیس مجلس شورای اسلامی در استان گلستان نیز مورد تأکید قرار گرفت و بخشی از آن در قالب مصوبات تأمین اعتبار مطرح شد.
مهیایی یادآور میشود: در جریان سفر سال گذشته رئیس مجلس به استان، موضوع تخصیص اعتبار برای اجرای طرح پمپاژ آب از دریا به خلیج گرگان مطرح شد و رقم حدود 145 میلیارد تومان برای آن پیشبینی شد. با این حال، سازمان برنامه و بودجه کشور اجرای این مصوبه را منوط به طی مراحل مطالعاتی و اخذ مجوز ماده 23 دانست؛ موضوعی که عملاً روند اجرایی پروژه را وارد مرحله جدیدی از بروکراسی اداری کرد.
در این مرحله، مطالعات فنی پروژه به شرکت آبنیرو وابسته به وزارت نیرو واگذار شد و پس از ماهها بررسی، اخیراً این مطالعات به پایان رسیده است.
بر اساس گزارش ارائهشده در جلسات کارشناسی، طرح پمپاژ آب خلیج گرگان دارای چند گزینه اجرایی با سطح هزینه متفاوت است. این گزینهها از حدود 5 هزار میلیارد تومان تا 15 هزار میلیارد تومان برآورد شدهاند.
معاون عمرانی استاندار گلستان در این خصوص تأکید میکند: در جلسات اخیر، چند گزینه فنی برای اجرای طرح ارائه شد، اما قرار است گزینهای انتخاب شود که کمترین هزینه و بیشترین قابلیت اجرایی را داشته باشد تا پروژه هرچه سریعتر وارد فاز عملیاتی شود.
یکی از مهمترین حلقههای اجرایی در این پروژه، اخذ مجوز ماده 23 سازمان برنامه و بودجه است؛ مجوزی که برای ورود پروژههای عمرانی به فاز اجرایی و تخصیص اعتبار الزامی است.
مهیایی در این زمینه توضیح میدهد:کاربرگهای مربوطه در حال بارگذاری در سامانه سازمان برنامه و بودجه است و مکاتبات لازم با امضای استاندار گلستان برای تسریع در صدور این مجوز انجام شده است.
به گفته او، هدف این است که پروژه بتواند در بودجه سال 1405 قرار گیرد و وارد فاز اجرایی شود. این بخش از فرآیند، بهنوعی تعیینکننده سرعت نهایی اجرای پروژه است؛ چراکه هرگونه تأخیر در صدور مجوز ماده 23 میتواند زمانبندی احیای خلیج را به تعویق بیندازد.
مهیایی درباره موضوع لایروبی یکی از کانالهای آبرسان از دریا به خلیج تصریح میکند که اثر لایروبی بهتنهایی محدود است و نمیتواند راهکار اصلی احیای خلیج گرگان باشد. این اقدام، یک فرصت زمانی برای احیای خلیج و دیگر اقدامات علاجبخشی فراهم کرده است که باید از آن بهره برد.
به اعتقاد کارشناسان، کاهش تراز آب دریای خزر موجب شده که حتی با اجرای لایروبی، در بلندمدت امکان حفظ تبادل آبی پایدار میان خلیج و دریا وجود نداشته باشد. در مقابل، طرح پمپاژ آب بهعنوان راهکاری فعال و مداخلهگرانه، میتواند سطح آب خلیج را تثبیت کرده و مانع از تشدید بحران شود.
مهیایی درباره اجرایی شدن طرح پمپاژ آب میگوید: در صورت اخذ مجوز و تأمین اعتبار، پیشبینی ما این است که پروژه بتواند در سهماهه چهارم سال وارد فاز اجرایی شود.
بحران خلیج گرگان تنها یک مسئله استانی یا منطقهای نیست؛ بلکه بخشی از یک مسئله بزرگتر در حوزه مدیریت منابع آبی دریای خزر محسوب میشود. کاهش تراز آب، تغییرات اقلیمی و کاهش ورودی رودخانهها، این اکوسیستم را در معرض تهدید قرار داده است. هرگونه تصمیمگیری درباره خلیج گرگان، علاوه بر بعد زیستمحیطی، دارای ابعاد امنیتی، اقتصادی و اجتماعی نیز هست.
در نهایت، این پرسش اساسی همچنان پابرجاست: آیا خلیج گرگان در زمان باقیمانده که رو به اتمام است، از خطر مرگ نجات خواهد یافت یا به فهرست اکوسیستمهای بحرانزده و نابودشده اضافه کشور خواهد شد؟