قدرتی که در خیابانها معنا شد
در معادلات امروز جهان، قدرت تنها با شمار موشکها، حجم اقتصاد یا تجهیزات نظامی سنجیده نمیشود. کشورها سرمایهای دارند که گاه از همه ابزارهای سخت تأثیرگذارتر است؛ سرمایهای به نام «اعتماد عمومی» و «همبستگی اجتماعی». هرگاه این سرمایه در میدان عمل آشکار شود، به یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت ملی تبدیل خواهد شد.
آیین تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی را میتوان از همین زاویه تحلیل کرد. آنچه در خیابانها دیده شد، صرفاً حضور جمعیتی اندوهگین برای بدرقه یک رهبر نبود؛ بلکه نمایش ظرفیت جامعهای بود که در بزنگاههای تاریخی، توانایی همگرایی و همصدایی خود را حفظ کرده است. این همان مؤلفهای است که بسیاری از نظریهپردازان علوم سیاسی از آن بهعنوان سرمایه اجتماعی یاد میکنند؛ سرمایهای که نه با دستور ایجاد میشود و نه با تبلیغات به دست میآید.
در سالهای اخیر، دشمنان جمهوری اسلامی تلاش کردهاند با جنگ رسانهای، روایت ایرانِ پراکنده و گسسته را به افکار عمومی جهان القا کنند. طبیعی است که در چنین فضایی، هر رخدادی که بتواند تصویری متفاوت از انسجام جامعه ارائه دهد، اهمیت مضاعفی پیدا میکند.
حضور گسترده مردم در مراسم تشییع، از همین منظر، صرفاً یک رویداد داخلی نبود؛ بلکه پیامی آشکار به بیرون از مرزها نیز داشت؛ پیامی که نشان میداد در بزنگاههای حساس، جامعه ایران همچنان از ظرفیت همبستگی برخوردار است.
نکته مهم دیگر، امتداد این مراسم در جغرافیای جهان اسلام بود. برگزاری آیینهای سوگواری و بزرگداشت در کشورهای مختلف، نشان داد که پیوندهای اعتقادی و فرهنگی هنوز یکی از مهمترین عوامل همگرایی میان ملتهای مسلمان است. این واقعیت، برخلاف تصور کسانی است که میکوشند روابط میان ملتهای منطقه را صرفاً از دریچه اختلافات سیاسی تفسیر کنند.
در این میان، نقش رسانهها نیز قابل تأمل است. بسیاری از رسانههای بینالمللی تلاش کردند این رخداد را صرفاً در چارچوب یک مراسم سوگواری روایت کنند، اما گستره حضور مردم و انعکاس آن در فضای مجازی و رسانههای منطقهای، نشان داد که چنین اجتماعاتی را نمیتوان تنها با معیارهای خبری متعارف سنجید.
آنچه دیده شد، بازتاب نوعی سرمایه انسانی و فرهنگی بود که در بزنگاههای تاریخی خود را آشکار میکند و به بخشی از تصویر یک ملت در افکار عمومی جهان تبدیل میشود.از سوی دیگر، تداوم این حضور از تهران تا شهرهای مذهبی ایران و سپس در نجف و کربلا، حامل پیامی فراتر از مرزهای جغرافیایی بود.
این امتداد نشان داد که پیوندهای دینی، تاریخی و فرهنگی میان ملتهای مسلمان، همچنان ظرفیتی اثرگذار برای همگرایی جهان اسلام است. در دورانی که برخی قدرتها با تکیه بر اختلافات قومی و مذهبی در پی تعمیق شکافها هستند، چنین صحنههایی یادآور آن است که مشترکات اعتقادی، هنوز میتواند به بستری برای وحدت و همدلی تبدیل شود.
البته چنین سرمایهای، صرفاً برای ثبت در قاب دوربینها ارزشمند نیست. سرمایه اجتماعی زمانی ماندگار خواهد بود که به افزایش اعتماد عمومی، تقویت کارآمدی، عدالت و خدمت صادقانه منجر شود. مردم با حضور خود نشان دادند که در لحظههای حساس پای آرمانهایشان میایستند؛ اکنون این انتظار وجود دارد که همه دستگاهها نیز با عملکردی مسئولانه، از این سرمایه ملی صیانت کنند.
تاریخ نشان داده است که بسیاری از کشورها، بیش از آنکه از کمبود امکانات آسیب ببینند، از فرسایش اعتماد عمومی ضربه خوردهاند. در مقابل، ملتهایی که توانستهاند سرمایه اجتماعی خود را حفظ کنند، از بحرانهای بزرگ نیز عبور کردهاند. ایران نیز بارها در مقاطع مختلف، این ظرفیت را به نمایش گذاشته است.
شاید مهمترین پیام تشییع رهبر شهید را باید در همین نکته جستوجو کرد؛ اینکه قدرت یک ملت، پیش از آنکه در تجهیزات و امکانات خلاصه شود، در پیوند میان مردم و ارزشهایی نهفته است که آنان را در لحظههای دشوار، کنار یکدیگر نگه میدارد. هرچه این پیوند عمیقتر باشد، قدرت ملی نیز پایدارتر خواهد بود و همین سرمایه، مهمترین پشتوانه عبور از چالشهای آینده است.