9 کیلومتر لوله، یک قرن افتخار؛ داستان آبی که از هند به بیرجند رسید

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از بیرجند، در روزگاری که بسیاری از شهرهای ایران با بحران تأمین آب شرب دست‌وپنجه نرم می‌کردند و حتی پایتخت کشور نیز از شبکه آب لوله‌کشی شهری برخوردار نبود، مردم بیرجند با ابتکاری کم‌نظیر و مشارکتی تاریخی، نخستین گام ایران در مسیر آبرسانی نوین را برداشتند.

بیش از یک قرن از آن روزها می‌گذرد، اما هنوز نشانه‌های این افتخار در گوشه‌گوشه شهر بیرجند دیده می‌شود؛ از نماد شترهای حامل لوله‌های آب در ورودی شهر گرفته تا روستای علی‌آباد لوله که سرچشمه این حرکت تاریخی بود.

شهری تشنه در دل کویر

در سال‌های پایانی دوره قاجار، تأمین آب شرب یکی از مهم‌ترین مشکلات مردم بیرجند بود. قنات‌های موجود در شهر عمدتاً آب شور داشتند و برای کشاورزی یا شست‌وشو استفاده می‌شدند و آب شیرین مورد نیاز مردم از منابع محدود اطراف شهر تأمین می‌شد.

در آن دوران، آب‌انبارها نقش اصلی را در ذخیره آب ایفا می‌کردند؛ اما این منابع در فصل‌های گرم سال با کاهش ذخیره مواجه می‌شدند و در سال‌های کم‌بارش، مردم با کمبود شدید آب روبه‌رو بودند.

استفاده از آب‌انبارها علاوه بر دشواری دسترسی، از نظر بهداشتی نیز مشکلاتی ایجاد می‌کرد و زمینه شیوع بیماری‌ها را افزایش می‌داد. همین شرایط، ضرورت یافتن راهکاری پایدار برای تأمین آب شرب شهر را بیش از پیش آشکار کرد.

ایده‌ای بزرگ برای حل یک مشکل قدیمی

در چنین شرایطی، محمدابراهیم‌خان علم معروف به امیر شوکت‌الملک، حاکم وقت قائنات و بیرجند، تصمیم گرفت برای حل مشکل آب شهر اقدامی اساسی انجام دهد.

ایده انتقال آب شیرین از منابع خارج شهر و رساندن آن به مردم، در زمانی مطرح شد که هیچ شهر ایران دارای شبکه آب لوله‌کشی شهری نبود؛ طرحی که برای آن زمان اقدامی پیشرو و کم‌سابقه محسوب می‌شد.

شوکت‌الملک با دعوت از بزرگان و خیرین شهر، زمینه مشارکت عمومی در اجرای این پروژه را فراهم کرد. وی بخشی از هزینه‌های اجرای طرح را شخصاً تأمین کرد و دیگر مالکان و خیرین نیز در این مسیر مشارکت کردند.

لوله‌هایی که از هند به بیرجند رسیدند

برای اجرای این طرح، لوله‌های چدنی مورد نیاز از هندوستان خریداری شد. همچنین بخشی از لوله‌هایی که نیروهای انگلیسی پس از پایان جنگ جهانی اول در منطقه سفیدابه باقی گذاشته بودند، خریداری و به شبکه آبرسانی بیرجند اختصاص یافت.

حمل این تجهیزات به بیرجند در شرایط سخت آن زمان انجام شد و همین موضوع بعدها به نمادی تاریخی تبدیل شد؛ نمادی که امروز در میدان فرودگاه بیرجند، با تصویر شترهایی که بار لوله‌های آب را حمل می‌کنند، یادآور آن تلاش بزرگ است.

علی‌آبادلوله؛ سرچشمه یک افتخار تاریخی

یکی از بخش‌های مهم این طرح، استفاده از آب قنات علی‌آباد لوله در شرق بیرجند بود. آب این منطقه پس از خریداری و انتقال، به شبکه آبرسانی شهر وارد شد و نقش مهمی در تأمین آب شرب مردم ایفا کرد.

مسیر انتقال آب حدود 9 کیلومتر طول داشت و از مناطق مرتفع اطراف شهر عبور می‌کرد تا به مخزن اصلی برسد. سپس دو رشته لوله در بخش‌های مختلف شهر ایجاد شد و مردم از طریق شیرهای عمومی به آب دسترسی پیدا کردند.

تولد نخستین سازمان آبرسانی ایران

برای مدیریت این اقدام، «بنگاه مستقل خیریه آبلوله بیرجند» در سال 1302 خورشیدی شکل گرفت. این مجموعه به عنوان نخستین سازمان آبرسانی ایران شناخته می‌شود و نمونه‌ای موفق از مشارکت خیرین و مردم در ایجاد زیرساخت‌های عمومی بود.

این بنگاه حدود 70 سال وظیفه تأمین آب شرب شهر بیرجند را بر عهده داشت و تا سال 1372 به فعالیت خود ادامه داد؛ سپس با واگذاری امور آبرسانی به شرکت آب و فاضلاب، مدیریت این بخش وارد مرحله جدیدی شد.

میراثی فراتر از یک شبکه آب

اقدام تاریخی بیرجند تنها ساخت چند کیلومتر لوله و انتقال آب نبود؛ بلکه نمونه‌ای از دوراندیشی، مشارکت اجتماعی و توجه به توسعه شهری در بیش از صد سال پیش بود.

امروز این افتخار در کنار دیگر نخستین‌های تاریخی بیرجند، مانند مدرسه شوکتیه به عنوان یکی از نخستین مراکز آموزش نوین ایران، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی این شهر محسوب می‌شود.

بیرجند ثابت کرد که حتی در دل کویر نیز می‌توان با اندیشه، همکاری و اراده جمعی، مسیر توسعه را هموار کرد؛ شهری که یک قرن پیش، آب را نه‌تنها به خانه‌های خود، بلکه به تاریخ توسعه شهری ایران رساند.