تاریخانه دامغان به ایستگاه پایانی ثبت جهانی نزدیک شد
تاریخانه؛ میراثی کهن در آستانه ورود به فهرست جهانی یونسکو
در این میان، مسجد تاریخانه دامغان بهعنوان یکی از کهنترین مساجد ایران و جهان اسلام، پس از سالها پیگیری، تکمیل مستندات فنی و رفع موانع اجرایی، اکنون در یکی از حساسترین مراحل مسیر ثبت جهانی قرار گرفته است؛ اتفاقی که میتواند جایگاه دامغان را در نقشه میراث فرهنگی جهان بیش از پیش ارتقا دهد.
تاریخانه از معدود بناهای تاریخی ایران است که معماری آن، پیوندی روشن میان سنت معماری اواخر دوره ساسانی و نخستین الگوهای معماری اسلامی برقرار کرده است. ستونهای استوانهای عظیم، شبستان ستوندار، سادگی در ساختار و اصالت کالبدی این مسجد، آن را به یکی از شاخصترین نمونههای معماری آغازین اسلام تبدیل کرده است؛ ویژگیهایی که از نگاه کارشناسان یونسکو، ارزش جهانی برجسته این اثر را اثبات میکند و آن را در زمره مهمترین نامزدهای ثبت جهانی قرار داده است.
رفع موانع کالبدی، گام سرنوشتساز در تکمیل پرونده ثبت جهانی
پرونده ثبت جهانی مسجد تاریخانه طی سالهای گذشته، علاوه بر تهیه مستندات علمی و فنی، با چالشهایی همچون وجود ساختوسازهای ناهمگون در عرصه و حریم اثر، خدشه به منظر تاریخی و ضرورت ساماندهی محدوده پیرامونی روبهرو بود.
با این حال، هماهنگی میان وزارت میراثفرهنگی، استانداری سمنان، فرمانداری دامغان، شهرداری و شورای اسلامی شهر موجب شد بخش مهمی از این موانع برطرف شود و پرونده این بنای ارزشمند وارد مرحله نهایی ارزیابی شود.
کارشناسان حوزه میراثفرهنگی معتقدند ثبت جهانی تاریخانه تنها یک موفقیت فرهنگی برای دامغان یا استان سمنان نیست، بلکه دستاوردی ملی محسوب میشود.
تجربه دیگر آثار ثبتشده ایران نشان داده است که قرار گرفتن در فهرست میراث جهانی یونسکو، علاوه بر افزایش اعتبار بینالمللی، زمینه جذب سرمایهگذاری، توسعه زیرساختهای گردشگری، رونق صنایعدستی، افزایش اشتغال و رشد اقتصاد محلی را نیز فراهم میکند؛ موضوعی که میتواند دامغان را به یکی از قطبهای مهم گردشگری تاریخی کشور تبدیل کند.
در حال حاضر ایران با ثبت 29 اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو، یکی از کشورهای شاخص منطقه در حوزه میراث فرهنگی به شمار میرود و پرونده «مساجد ایرانی» نیز از مهمترین پروندههای زنجیرهای در دست پیگیری است.
مسجد تاریخانه دامغان به دلیل قدمت، اصالت معماری و ارزشهای تاریخی، یکی از شاخصترین آثار این پرونده محسوب میشود و بسیاری از متخصصان، شانس ثبت جهانی آن را بالا ارزیابی میکنند.
با این حال، کارشناسان تأکید دارند که ثبت جهانی پایان مسیر حفاظت نیست، بلکه آغاز مرحلهای جدید از مدیریت تخصصی، حفاظت مستمر، کنترل ساختوسازهای پیرامونی، حفظ اصالت منظر تاریخی و اجرای برنامههای پایدار نگهداری خواهد بود.
رعایت این الزامات، شرط اصلی حفظ جایگاه آثار در فهرست میراث جهانی یونسکو است و بیتوجهی به آن میتواند پیامدهایی برای اعتبار بینالمللی آثار ثبتشده به همراه داشته باشد.
از سوی دیگر، بازتاب گسترده اخبار مربوط به رفع موانع ثبت جهانی تاریخانه در رسانهها و شبکههای اجتماعی، نشاندهنده حساسیت افکار عمومی نسبت به حفظ این میراث ارزشمند است.
بسیاری از فعالان حوزه میراث فرهنگی، استادان دانشگاه و علاقهمندان تاریخ، رفع موانع پرونده را اقدامی امیدبخش برای صیانت از یکی از مهمترین یادگارهای معماری ایران دانسته و آن را گامی مؤثر در معرفی هرچه بیشتر ظرفیتهای تاریخی دامغان ارزیابی کردهاند.
ثبت جهانی مسجد تاریخانه همچنین میتواند نقش مهمی در افزایش ورود گردشگران داخلی و خارجی به استان سمنان ایفا کند. قرار گرفتن این اثر در کنار جاذبههایی همچون برج پیرعلمدار، چشمهعلی، مجموعه تاریخی دامغان و دیگر آثار ارزشمند استان، ظرفیت شکلگیری مسیرهای جدید گردشگری فرهنگی را افزایش خواهد داد و زمینه رونق اقتصادی و توسعه پایدار منطقه را فراهم میکند.
در مجموع، آنچه امروز در پرونده مسجد تاریخانه دامغان رخ داده، تنها رفع چند مانع فنی یا کالبدی نیست؛ بلکه نتیجه سالها پیگیری، همافزایی میان دستگاههای اجرایی و تلاش متخصصان میراثفرهنگی برای صیانت از یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی ایران است.
اگر روند کنونی با همین انسجام ادامه یابد، تاریخانه میتواند بهزودی نام خود را در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کند و فصل تازهای در معرفی ظرفیتهای فرهنگی، تاریخی و گردشگری دامغان و استان سمنان در عرصه بینالمللی رقم بزند.
مجتبی اکبرپور،رئیس میراث فرهنگی شهرستان دامغان در این رابطه، گفت: نشست تخصصی بررسی پرونده ثبت جهانی مسجد تاریخانه برگزار شد تا آخرین اقدامات و الزامات مورد نیاز برای تکمیل این پرونده بررسی شود.
وی افزود: در این نشست، مجموعه اقدامات انجامشده، الزامات فنی، موانع باقیمانده و برنامه نهایی برای تکمیل پرونده ثبت جهانی مسجد تاریخانه مورد بحث قرار گرفت و بر ضرورت همکاری و هماهنگی همه دستگاههای اجرایی برای فراهم شدن شرایط ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو تأکید شد.
اکبرپور بیان کرد: پس از پایان نشست تخصصی، مدیر پرونده ثبت جهانی مساجد ایران در یونسکو به همراه مسئولان استانی و شهرستانی از مسجد تاریخانه بازدید میدانی انجام دادند و وضعیت منظر تاریخی، حریم اثر و اقدامات صورتگرفته برای رفع موانع ثبت جهانی را از نزدیک بررسی کردند.
رئیس میراث فرهنگی دامغان، تأکید کرد: مسجد تاریخانه به عنوان یکی از قدیمیترین مساجد ایران، بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی دامغان محسوب میشود و ثبت جهانی آن علاوه بر حفاظت از این میراث ارزشمند، میتواند ظرفیتهای گردشگری شهرستان را در سطح بینالمللی بیش از گذشته معرفی کند.
وی افزود: طی ماههای گذشته با برگزاری نشستهای متعدد و تعامل میان فرمانداری، شهرداری، شورای اسلامی شهر و دیگر دستگاههای اجرایی، اقدامات مؤثری برای برطرف کردن موانع پرونده انجام شده و این همکاریها تا زمان ثبت جهانی تاریخانه ادامه خواهد یافت.
اوبیان کرد: با توجه به اقدامات انجامشده و همدلی مسئولان شهرستان، امروز با اطمینان خاطر دامغان را ترک میکنم، زیرا مهمترین موانع موجود در مسیر ثبت جهانی مسجد تاریخانه برطرف شده است.
وی تصریح کرد: دو مانع اصلی این پرونده شامل مسجد فلزی احداثشده در مجاورت تاریخانه و ساختمانی که منظر تاریخی این بنای ارزشمند را مخدوش کرده بود، رفع شده و همین موضوع مسیر ثبت جهانی مسجد تاریخانه را بیش از گذشته هموار کرده است.
رئیس میراث فرهنگی دامغان، اظهار کرد: مسجد تاریخانه از جایگاهی ممتاز در میان آثار تاریخی جهان اسلام برخوردار است و به دلیل ارزشهای معماری و تاریخی، این بنا تنها متعلق به ایران نیست، بلکه میراثی برای تمامی بشریت به شمار میرود و به همین دلیل جامعه علمی و متخصصان حوزه میراثفرهنگی توجه ویژهای به آن دارند.
وی خاطرنشان کرد: همراهی فرمانداری، شهرداری، شورای اسلامی شهر دامغان، ادارهکل میراثفرهنگی استان سمنان و اداره میراثفرهنگی شهرستان دامغان نقش مؤثری در رفع موانع این پرونده داشته و استمرار این همکاریها میتواند زمینه ثبت نهایی مسجد تاریخانه در فهرست میراث جهانی یونسکو را فراهم کند.
ثبت جهانی مسجد تاریخانه دامغان را باید فراتر از ثبت یک بنای تاریخی در فهرست میراث جهانی یونسکو دانست.
این پرونده، نمادی از چگونگی تعامل میان حفاظت از میراث فرهنگی، مدیریت شهری، توسعه گردشگری و همکاری میان دستگاههای اجرایی است. تجربه سالهای گذشته نشان داد که برخورداری یک اثر از ارزشهای تاریخی و معماری، بهتنهایی برای ثبت جهانی کافی نیست و رعایت استانداردهای یونسکو در زمینه حفظ اصالت، یکپارچگی و منظر تاریخی، نقشی تعیینکننده در موفقیت چنین پروندههایی دارد. رفع موانع موجود در مسیر ثبت جهانی تاریخانه نیز بیانگر آن است که با شکلگیری اراده مشترک میان نهادهای مسئول، حتی پیچیدهترین چالشهای میراثی نیز قابل حل خواهد بود.
معماری منحصربهفرد تاریخانه؛ سندی زنده از گذار ساسانی به اسلامی
از جنبه تاریخی، مسجد تاریخانه یکی از شاخصترین بناهای صدر اسلام در ایران و از معدود آثاری است که گذار معماری از دوره ساسانی به معماری اسلامی را بهصورت عینی به نمایش میگذارد.
ستونهای استوانهای، شبستان وسیع، ساختار ساده اما مستحکم و اصالت معماری این بنا، موجب شده است بسیاری از پژوهشگران آن را یکی از مهمترین نمونههای معماری اولیه اسلامی در جهان معرفی کنند. همین ویژگیها سبب شده تاریخانه در پرونده زنجیرهای «مساجد ایرانی» جایگاهی ممتاز داشته باشد و از نگاه کارشناسان یونسکو، واجد ارزش جهانی برجسته تلقی شود.
با این حال، مهمترین مانع ثبت جهانی این اثر نه کمبود مستندات تاریخی، بلکه چالشهای مدیریتی و کالبدی پیرامون آن بود.
طی سالهای گذشته، وجود ساختمانهای معارض، مسجد فلزی احداثشده در مجاورت اثر و خدشه به منظر تاریخی، بارها از سوی کارشناسان داخلی و بینالمللی بهعنوان نقاط ضعف پرونده مطرح شد. اکنون رفع این موانع نشان میدهد که حفاظت از میراث فرهنگی، بیش از هر چیز نیازمند هماهنگی میان مدیریت شهری، دستگاههای اجرایی و نهادهای متولی میراث فرهنگی است؛ تجربهای که میتواند در دیگر پروندههای ملی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
ثبت جهانی؛ فرصتی برای رونق گردشگری و توسعه اقتصاد محلی
ثبت جهانی تاریخانه، علاوه بر جنبههای فرهنگی، از جنبه اقتصادی نیز میتواند نقطه عطفی برای دامغان و استان سمنان باشد.
تجربه آثار ثبتشده ایران در سالهای گذشته نشان داده است که قرار گرفتن در فهرست میراث جهانی یونسکو، معمولاً با افزایش شمار گردشگران، رونق فعالیت اقامتگاههای بومگردی، رشد سرمایهگذاری در زیرساختهای گردشگری، توسعه صنایعدستی و ایجاد فرصتهای جدید اشتغال همراه است.
از این نگاه، تاریخانه میتواند به موتور محرک توسعه گردشگری فرهنگی در شرق استان سمنان تبدیل شود.
حفظ اصالت و منظر تاریخی؛ مهمترین تعهد پس از ثبت جهانی
از سوی دیگر، ثبت جهانی یک اثر تاریخی به معنای پایان مسئولیت متولیان نیست، بلکه آغاز مرحلهای جدید از حفاظت و مدیریت تخصصی محسوب میشود.
پس از ثبت، اجرای برنامه مدیریت پایدار، مرمت مستمر، کنترل ساختوسازهای پیرامونی، حفاظت از حریم اثر و حفظ اصالت کالبدی، از مهمترین تعهداتی است که باید بهطور مستمر دنبال شود.
تجربه برخی آثار جهانی نشان داده است که بیتوجهی به این الزامات میتواند جایگاه بینالمللی آثار ثبتشده را نیز با چالش روبهرو کند.
در بعد ملی نیز پرونده مسجد تاریخانه بخشی از سیاست ایران برای تقویت حضور در فهرست میراث جهانی یونسکو است.
ایران با برخورداری از دهها اثر ثبتشده جهانی، تلاش میکند پروندههای زنجیرهای همچون «مساجد ایرانی» را نیز به سرانجام برساند و تاریخانه یکی از شاخصترین اجزای این پرونده به شمار میرود. موفقیت این اثر، علاوه بر ارتقای جایگاه دامغان، میتواند جایگاه معماری اسلامی ایران را نیز در سطح بینالمللی بیش از پیش تثبیت کند.
بازتاب گسترده اخبار مربوط به رفع موانع ثبت جهانی تاریخانه در رسانهها و شبکههای اجتماعی نیز نشان میدهد که افکار عمومی نسبت به حفظ میراث فرهنگی حساستر از گذشته شده است.
استقبال فعالان میراث فرهنگی، دانشگاهیان و علاقهمندان تاریخ از اقدامات اخیر، بیانگر آن است که صیانت از آثار تاریخی امروز به مطالبهای عمومی تبدیل شده و همین مطالبه اجتماعی میتواند پشتوانهای مؤثر برای استمرار حفاظت از این بنای ارزشمند باشد.
تاریخانه در آستانه یک رویداد تاریخی؛ چشمانداز جهانی برای دامغان
در صورت ثبت جهانی، تاریخانه میتواند در کنار دیگر ظرفیتهای تاریخی دامغان، از جمله برج پیرعلمدار، تپه حصار، مسجد جامع و چشمهعلی، زمینه شکلگیری یک مسیر منسجم گردشگری فرهنگی را فراهم کند.
چنین ظرفیتی علاوه بر افزایش مدت اقامت گردشگران، به رونق کسبوکارهای محلی، توسعه خدمات گردشگری، افزایش درآمدهای شهری و تقویت برند گردشگری استان سمنان در سطح ملی و بینالمللی کمک خواهد کرد.