آتشافروزی در بهشت پرندگان/ آتش پشت آتش در میانکاله!
اما این سرمایه ملی در سالهای اخیر بیش از آنکه خبرساز حضور هزاران پرنده مهاجر باشد، با بحرانهای پیدرپی شناخته شده است؛ از کاهش تراز آب و خشکسالی گرفته تا ورود آلایندهها، چرای بیرویه، شکار غیرمجاز، پروژههای توسعهای و اکنون آتشسوزیهایی که هر بار بخشی از این زیستبوم ارزشمند را به کام خود میکشند.
شش آتشسوزی در چند روز؛ آیا میانکاله وارد مرحلهای تازه از بحران شده است؟
وقوع شش فقره حریق از روز جمعه تاکنون، تنها یک حادثه طبیعی یا اتفاقی مقطعی نیست؛ بلکه نشانهای از شکلگیری الگویی نگرانکننده در یکی از حساسترین مناطق حفاظتشده کشور است.
تکرار این حوادث آن هم در فاصله زمانی کوتاه، این نگرانی را ایجاد کرده که میانکاله دیگر صرفاً با خطر آتشسوزی مواجه نیست، بلکه با بحرانی روبهروست که میتواند ساختار اکولوژیکی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
هر آتشسوزی، حتی اگر در مدت کوتاهی مهار شود، تنها چند هکتار پوشش گیاهی را از بین نمیبرد؛ بلکه زنجیرهای از خسارتهای زیستمحیطی را رقم میزند که آثار آن گاه تا سالها باقی میماند.
سوختن پوششهای علفی، نابودی زیستگاه خزندگان، حشرات، پرندگان و پستانداران کوچک، تخریب بستر تغذیه گونههای جانوری و کاهش توان بازسازی طبیعی اکوسیستم، تنها بخشی از پیامدهای چنین حوادثی است.
آتشهایی که از دل طبیعت برنخاستهاند
نکته نگرانکنندهتر، منشأ این آتشسوزیهاست.معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیط زیست مازندران اعلام کرده که بررسیهای اولیه نشان میدهد منشأ تمامی این حریقها انسانی بوده است؛ موضوعی که اهمیت ماجرا را دوچندان میکند.
اگرچه هنوز علت دقیق و انگیزه ایجاد این آتشها در دست بررسی است، اما همین اعلام رسمی نشان میدهد که میانکاله قربانی عوامل طبیعی نشده، بلکه آسیب ناشی از رفتارهای انسانی است؛ رفتارهایی که ممکن است از بیاحتیاطی گردشگران تا اقدامات عمدی و مجرمانه را دربر بگیرد.
پیشتر نیز محیط زیست مازندران از دستگیری دو مظنون در ارتباط با آتشسوزیهای میانکاله خبر داده بود؛ موضوعی که ضرورت برخورد قاطع با عاملان چنین حوادثی را بیش از گذشته برجسته میکند.
واکنش سریع؛ اما آیا امکانات کافی است؟
بیتردید حضور سریع نیروهای محیط زیست، منابع طبیعی، دستگاههای امدادی و مشارکت بالگرد جمعیت هلالاحمر مانع از گسترش آتش شد و اگر این هماهنگی وجود نداشت، ابعاد خسارت میتوانست بسیار گستردهتر باشد.
اما واقعیت این است که مدیریت موفق هر حادثه، نباید موجب غفلت از ریشههای آن شود.
وقتی در فاصله چند روز، شش بار آتش در یک منطقه حفاظتشده شعلهور میشود، دیگر نمیتوان صرفاً به مهار آتش افتخار کرد؛ بلکه باید از چرایی تکرار این حوادث و میزان آمادگی برای پیشگیری از آنها نیز پرسید.
میانکاله به پایش هوشمند نیاز دارد
کارشناسان محیطزیست معتقدند حفاظت از میانکاله دیگر با شیوههای سنتی امکانپذیر نیست.گستردگی منطقه، شرایط اقلیمی، افزایش حضور گردشگران و تغییرات آبوهوایی، استفاده از فناوریهای نوین را به یک ضرورت تبدیل کرده است.
پایش هوشمند، استفاده از پهپادها، دوربینهای حرارتی، سامانههای هشدار سریع، برجهای دیدهبانی، افزایش نیروهای حفاظتی و استقرار تجهیزات تخصصی اطفای حریق، از جمله اقداماتی است که میتواند زمان واکنش به حوادث را به حداقل برساند.
هزینهای که طبیعت به تنهایی پرداخت میکند
شاید سوختن چند هکتار پوشش گیاهی در نگاه نخست چندان قابل توجه نباشد، اما واقعیت آن است که احیای یک زیستگاه طبیعی، بهویژه در اکوسیستمهای حساس تالابی، گاه سالها زمان نیاز دارد.
گونههای گیاهی، لانه پرندگان، محل زادآوری خزندگان و زیستگاه جانوران کوچک، با یک آتشسوزی از بین میروند؛ اما بازگشت آنها به شرایط طبیعی، فرآیندی طولانی و گاه غیرممکن است.
به همین دلیل، کارشناسان تأکید دارند که هزینه پیشگیری، بسیار کمتر از هزینه بازسازی طبیعت است.
مسئولیتی که تنها بر عهده محیطزیست نیست
حفاظت از میانکاله صرفاً وظیفه ادارهکل محیطزیست یا یک دستگاه اجرایی نیست.این ذخیرهگاه ملی، میراث مشترک همه ایرانیان است و حفاظت از آن نیازمند مشارکت عمومی، آموزش مستمر، فرهنگسازی، حضور جوامع محلی، همکاری گردشگران و حساسیت رسانههاست.
روشن نکردن آتش در طبیعت، جمعآوری زباله، رها نکردن بطریهای شیشهای، گزارش سریع دود یا آتش و رعایت اصول طبیعتگردی، اقداماتی ساده اما مؤثر برای کاهش خطر وقوع چنین حوادثی است.
میانکاله؛ میراثی که فرصت آزمون و خطا ندارد
تکرار آتشسوزیهای اخیر یک هشدار جدی است؛ هشداری که نشان میدهد میانکاله بیش از هر زمان دیگری به برنامهای جامع برای حفاظت، پیشگیری و مدیریت بحران نیاز دارد.
اکنون که منشأ انسانی حریقها تأیید شده و دو مظنون نیز در این ارتباط بازداشت شدهاند، انتظار میرود دستگاههای مسئول با بررسی دقیق ابعاد این حوادث، شناسایی عوامل و انگیزههای احتمالی، تشدید اقدامات حفاظتی و اجرای بازدارنده قانون، اجازه ندهند این الگوی نگرانکننده به یک روند دائمی تبدیل شود.
میانکاله تنها متعلق به مازندران نیست؛ این منطقه بخشی از سرمایه طبیعی ایران و جهان است. از دست رفتن هر هکتار از این زیستبوم، خسارتی است که نهتنها نسل امروز، بلکه آیندگان نیز بهای آن را خواهند پرداخت.