کاهش چشمگیر افت آبهای زیرزمینی در بیارجمند
بیارجمند در شرق شهرستان شاهرود نیز بهعنوان یکی از مناطق کمبارش استان سمنان، سالها تحت تأثیر خشکسالیهای پیاپی، برداشتهای بیش از ظرفیت تجدیدپذیر و کاهش تغذیه طبیعی سفرههای آب زیرزمینی قرار داشته و همین مسئله، حفاظت از منابع آبی این منطقه را به یکی از اولویتهای اصلی مدیریت آب استان تبدیل کرده است.
مهار افت آبخوان؛ ثمره مدیریت علمی و نظارت مستمر
در چنین شرایطی، اجرای طرح احیا و تعادلبخشی منابع آب زیرزمینی که با محوریت وزارت نیرو و در قالب برنامههایی همچون کنترل برداشتهای غیرمجاز، انسداد چاههای فاقد پروانه، نصب کنتورهای هوشمند، پایش مستمر آبخوانها و مدیریت مصرف دنبال میشود، توانسته بخشی از روند نگرانکننده افت آبخوانها را مهار کند.
این برنامه ملی با هدف کاهش کسری مخزن، افزایش پایداری منابع آب و جلوگیری از تشدید بحران در دشتهای ممنوعه و بحرانی کشور در حال اجرا است و کارشناسان آن را یکی از مهمترین راهبردهای حفاظت از منابع آب زیرزمینی میدانند.
اهمیت این اقدامات زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم بیش از نیمی از آب مصرفی کشور از منابع آب زیرزمینی شامل چاهها، قنوات و چشمهها تأمین میشود؛ منابعی که طی دهههای اخیر به دلیل برداشتهای بیرویه، کاهش بارندگی و تداوم خشکسالی، با افت قابل توجه سطح آب و افزایش کسری مخزن مواجه شدهاند. پیامد این روند در بسیاری از دشتهای ایران به شکل فرونشست زمین، کاهش کیفیت منابع آب، افت توان تولید کشاورزی و تهدید امنیت آبی مناطق مختلف کشور نمایان شده است.
در این میان، کاهش میانگین افت سالانه سطح آب زیرزمینی دشت بیارجمند از 40 سانتیمتر به 8 سانتیمتر در سال آبی 1403-1404، یک شاخص امیدوارکننده در مدیریت منابع آب شرق استان سمنان به شمار میرود.
این دستاورد اگرچه به معنای پایان بحران آب در منطقه نیست، اما نشان میدهد که تلفیق مدیریت علمی منابع آب، نظارت مستمر، برخورد با برداشتهای غیرمجاز و حمایت دستگاه قضایی میتواند روند افت آبخوانها را به شکل محسوسی کاهش دهد.
بیارجمند؛ الگویی موفق در احیای منابع آب زیرزمینی
کارشناسان حوزه آب معتقدند تجربه بیارجمند نشان میدهد موفقیت برنامههای تعادلبخشی تنها به اجرای اقدامات فنی محدود نمیشود، بلکه هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، حمایت دستگاه قضایی، مشارکت بهرهبرداران و اصلاح الگوی مصرف، حلقههای تکمیلکننده این زنجیره هستند.
تجربه سایر دشتهای کشور نیز ثابت کرده است هر جا مدیریت تقاضا، نظارت بر برداشتها و اجرای دقیق قوانین بهصورت همزمان دنبال شده، روند تخریب آبخوانها با سرعت کمتری ادامه یافته و زمینه برای احیای تدریجی منابع آب زیرزمینی فراهم شده است.
از سوی دیگر، دشتهای بیارجمند و خارتوران علاوه بر تأمین آب شرب و نیازهای بخش کشاورزی، در حفظ پایداری زیستمحیطی و استمرار حیات یکی از ارزشمندترین زیستبومهای شرق ایران نیز نقش تعیینکنندهای دارند. از این رو، استمرار برنامههای احیا و تعادلبخشی در این منطقه، صرفاً یک اقدام فنی در حوزه آب نیست، بلکه سرمایهگذاری برای حفظ امنیت آبی، امنیت غذایی و پایداری محیطزیست در بلندمدت محسوب میشود.
بر همین اساس، دستاورد ثبتشده در دشت بیارجمند میتواند الگویی موفق برای سایر مناطق دارای تنش آبی استان سمنان و کشور باشد؛ الگویی که نشان میدهد با استمرار مدیریت علمی، تقویت نظارت، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز، توسعه طرحهای تغذیه مصنوعی آبخوانها و همراهی مردم و بهرهبرداران، میتوان سرعت افت سفرههای زیرزمینی را کاهش داد و گام مؤثری در مسیر حفاظت از مهمترین سرمایه راهبردی کشور یعنی منابع آب زیرزمینی برداشت.
سید حسین حسینی ، مدیر امور منابع آب شاهرود در این رابطه، از حمایتهای دستگاه قضایی در اجرای برنامههای احیا و تعادلبخشی منابع آب زیرزمینی در دشتهای بیارجمند و خارتوران، قدردانی کرد.
وی با اشاره به شرایط آبخوانهای دشت بیارجمند، اظهار کرد: اقدامات مستمر و هدفمند در قالب طرح احیا و تعادلبخشی طی سالهای اخیر، آثار قابل توجهی بر بهبود وضعیت منابع آب زیرزمینی منطقه بر جای گذاشته و روند افت سطح آبخوان را به شکل محسوسی کاهش داده است.
حسینی تصریح کرد: بر اساس آمارهای ثبتشده، میانگین افت سطح آب زیرزمینی در دشت بیارجمند که پیش از این به حدود 40 سانتیمتر میرسید، در سال آبی 1403-1404 به 8 سانتیمتر کاهش یافته است؛ دستاوردی که بیانگر اثربخشی سیاستهای مدیریت منابع آب، کنترل برداشتها و همکاری دستگاههای مسئول است.
او افزود: اجرای طرح احیا و تعادلبخشی با هدف جبران بخشی از افت آبخوانها، مقابله با برداشتهای غیرمجاز، مدیریت مصرف و جلوگیری از افزایش کسری مخزن آبهای زیرزمینی همچنان با جدیت دنبال میشود و استمرار این اقدامات برای حفظ منابع آبی منطقه ضروری است.
مدیر امور منابع آب شاهرود تأکید کرد: منابع آب زیرزمینی، مهمترین پشتوانه تأمین آب شرب، کشاورزی و حفظ پایداری زیستمحیطی منطقه به شمار میروند و صیانت از این سرمایه ملی، همکاری همه دستگاههای اجرایی، بهرهبرداران و مردم را میطلبد.
کاهش میانگین افت سالانه سطح آب زیرزمینی دشت بیارجمند از 40 سانتیمتر به 8 سانتیمتر را میتوان یکی از شاخصترین نتایج اجرای سیاستهای مدیریت منابع آب در شرق استان سمنان طی سالهای اخیر دانست؛ دستاوردی که فراتر از یک آمار فنی، نشاندهنده اثربخشی رویکردی است که بر پایه مدیریت علمی، نظارت مستمر، برخورد با برداشتهای غیرمجاز و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی و قضایی شکل گرفته است.
این موفقیت در شرایطی به دست آمده که بخش قابل توجهی از دشتهای کشور همچنان با افت مستمر آبخوانها، افزایش کسری مخزن و پیامدهای ناشی از خشکسالی و تغییرات اقلیمی روبهرو هستند.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم استان سمنان از جمله استانهای دارای تنش آبی کشور است و بخش عمده نیازهای شرب، کشاورزی و صنعت آن از منابع آب زیرزمینی تأمین میشود.
بر اساس آمارهای رسمی، حدود 55 درصد آب مصرفی ایران از آبهای زیرزمینی شامل چاهها، قنوات و چشمهها تأمین میشود و در مقابل، بیش از 400 دشت کشور در زمره دشتهای ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار گرفتهاند؛ وضعیتی که لزوم حفاظت از آبخوانها را به یکی از مهمترین اولویتهای مدیریت منابع آب کشور تبدیل کرده است. از همین منظر، کاهش نرخ افت آبخوان بیارجمند را باید گامی مؤثر در جهت افزایش تابآوری منابع آبی منطقه ارزیابی کرد.
با وجود این، کارشناسان حوزه آب تأکید دارند که کاهش سرعت افت سفرههای زیرزمینی به معنای احیای کامل آبخوانها نیست، زیرا بخش قابل توجهی از کسری تجمعی مخازن آب زیرزمینی کشور همچنان پابرجاست و استمرار خشکسالی، کاهش بارندگی و افزایش تقاضا برای مصرف آب میتواند این دستاوردها را تحت تأثیر قرار دهد.
از این رو، تداوم اجرای طرح احیا و تعادلبخشی، توسعه سامانههای پایش هوشمند، کنترل دقیق برداشتها و اصلاح الگوی مصرف، لازمه حفظ روند کنونی و جلوگیری از بازگشت شرایط بحرانی خواهد بود.
همافزایی دستگاه قضا و مدیریت آب در صیانت از آبخوانها
تجربه بیارجمند نشان میدهد که موفقیت در مدیریت منابع آب تنها با اجرای پروژههای فنی حاصل نمیشود، بلکه تعامل مؤثر میان شرکت آب منطقهای، دستگاه قضایی، دستگاههای اجرایی و بهرهبرداران، نقش تعیینکنندهای در تحقق اهداف این طرح دارد.
برخورد قاطع با چاههای غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند، کنترل اضافهبرداشت و نظارت مستمر بر منابع آب، از جمله اقداماتی است که در سالهای اخیر توانسته روند تخریب آبخوانها را تا حد قابل توجهی مهار کند و زمینه کاهش کسری مخزن را فراهم آورد.
آب زیرزمینی؛ سرمایهای راهبردی برای امنیت آبی و توسعه پایدار
از سوی دیگر، پایداری آبخوانهای بیارجمند و خارتوران تنها به تأمین آب شرب و کشاورزی محدود نمیشود، بلکه ارتباط مستقیمی با حفظ زیستبوم ارزشمند توران، تداوم فعالیتهای اقتصادی، جلوگیری از مهاجرت روستاییان، حفظ پوشش گیاهی و کاهش خطر فرونشست زمین دارد.
به همین دلیل، حفاظت از منابع آب زیرزمینی این منطقه را باید بخشی از راهبرد کلان توسعه پایدار شرق استان سمنان دانست؛ راهبردی که آثار آن در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی قابل مشاهده خواهد بود.
کارشناسان همچنین بر این باورند که استمرار این روند نیازمند مشارکت جدی بهرهبرداران و اصلاح الگوی مصرف در بخش کشاورزی است؛ چرا که بیشترین سهم مصرف آب کشور در این بخش انجام میشود.
توسعه روشهای نوین آبیاری، افزایش بهرهوری مصرف آب، تغییر الگوی کشت متناسب با اقلیم منطقه و تقویت فرهنگ مصرف بهینه، در کنار استمرار نظارتهای قانونی، میتواند ضامن پایداری دستاوردهای حاصل از اجرای طرحهای تعادلبخشی باشد و فشار بر منابع آب زیرزمینی را در سالهای آینده کاهش دهد.
تداوم طرحهای تعادلبخشی؛ شرط ماندگاری دستاوردهای آبی منطقه
در مجموع، تجربه موفق بیارجمند نشان میدهد که مدیریت علمی، استمرار برنامههای احیا و تعادلبخشی، حمایت دستگاه قضایی، بهرهگیری از ابزارهای نوین نظارتی و مشارکت مردم، میتواند روند افت آبخوانها را به شکل محسوسی کنترل کند.
گزارش از علیرضا رحیمیان