توسعه آبزیپروری در سیستان وبلوچستان؛ از تولید بچهماهی تا احیای هامون
استان سیستان و بلوچستان با برخورداری از هزاران منبع آب داخلی شامل چاهها، چشمهها، قنوات، آببندانها و استخرهای پرورش آبزیان، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه فعالیتهای شیلاتی دارد. این ظرفیتها در کنار تجربه تاریخی مردم منطقه در صید و پرورش آبزیان، زمینه مناسبی برای رونق دوباره این بخش فراهم کرده است.
در سالهای اخیر، سیاستگذاریها در حوزه شیلات آبهای داخلی از توسعه صرف تولید فراتر رفته و تکمیل زنجیره تولید، کاهش وابستگی به خارج از استان، حمایت از سرمایهگذاران، بازسازی ذخایر آبزیان و افزایش بهرهوری را بهعنوان اهداف اصلی دنبال میکند؛ رویکردی که میتواند افق تازهای پیش روی فعالان این صنعت قرار دهد.
از سوی دیگر، بهبود نسبی شرایط منابع آبی در برخی مناطق استان، بهویژه در محدوده دریاچه هامون، فرصت مناسبی برای احیای ذخایر آبزیان و بازگشت تدریجی فعالیتهای شیلاتی فراهم کرده است؛ موضوعی که علاوه بر ایجاد درآمد برای بهرهبرداران، میتواند در بازسازی بخشی از اقتصاد منطقه سیستان نیز نقشآفرین باشد.
خبرگزاری تسنیم در گفتوگویی تفصیلی با عباس علیزاده، مدیرکل شیلات آبهای داخلی استان سیستان و بلوچستان، آخرین وضعیت توسعه آبزیپروری، احیای ظرفیتهای شیلاتی، تولید بچهماهی، بازسازی ذخایر آبزیان، وضعیت دریاچه هامون و برنامههای پیشروی این بخش را بررسی کرده است.
شیلات آبهای داخلی چه محدودهای از استان را پوشش میدهد؟
تسنیم: حوزه مسئولیت ادارهکل شیلات آبهای داخلی سیستان و بلوچستان شامل چه بخشهایی میشود و چه تفاوتی با شیلات چابهار دارد؟
علیزاده: حوزه فعالیت ادارهکل شیلات آبهای داخلی تمامی منابع آب داخلی استان را در بر میگیرد. هر جا که چاه، چاهک، چشمه، قنات، آببندان، استخر یا هر منبع آب شیرین در سطح استان وجود داشته باشد، در حوزه مسئولیت این اداره کل قرار میگیرد.
تفاوت اصلی این مجموعه با ادارهکل شیلات چابهار نیز در نوع مأموریتهاست. همکاران ما در چابهار عمدتاً در حوزه صید و صیادی دریایی، صید در آبهای دور و همچنین پرورش میگو فعالیت میکنند، اما مسئولیت ادارهکل شیلات آبهای داخلی، مدیریت و توسعه تمامی فعالیتهای مرتبط با آبزیپروری و منابع آب شیرین در سراسر استان است.
تولید بچهماهی در سیستان چه دستاوردی برای منطقه دارد؟
تسنیم: یکی از اقدامات مهم اخیر، اجرای پروژه تولید بچهماهی قزلآلا در منطقه سیستان بود. این طرح چه اهمیتی دارد؟
علیزاده: برای نخستین بار در منطقه سیستان، عملیات رهاسازی بچهماهی قزلآلا در یک مجموعه مجهز مداربسته در حاشیه شهر بنجار اجرایی شده است. هدف از اجرای این طرح، تکمیل زنجیره تأمین بچهماهی مورد نیاز استخرهای پرورش ماهی شهرستان و کاهش وابستگی به سایر استانهاست.
پیش از این، بخش عمده بچهماهی مورد نیاز بهرهبرداران از خارج استان تأمین میشد که علاوه بر افزایش هزینههای حملونقل، خطر انتقال بیماریها و بروز مشکلات بهداشتی را نیز به همراه داشت. اکنون با راهاندازی این مجموعه، بخش مهمی از این نیاز در داخل استان تأمین خواهد شد.
گامی راهبردی برای امنیت غذایی و توسعه سرمایهگذاری
تسنیم: این اقدام چه تاثیری بر آینده شیلات استان خواهد داشت؟
علیزاده: این پروژه صرفاً یک طرح تولیدی نیست، بلکه گامی راهبردی در مسیر تقویت امنیت غذایی، توسعه آبزیپروری و حمایت از سرمایهگذاری در استان محسوب میشود.
تحقق این طرح، نماد اعتماد سرمایهگذاران بخش خصوصی به سیاستهای دولت در حوزه آبزیپروری است و میتواند زمینهساز توسعه پایدار شیلات، افزایش تولید، ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی در منطقه سیستان باشد.
مطالبات فعالان شیلات چگونه پیگیری میشود؟
تسنیم: ادارهکل شیلات آبهای داخلی چگونه به درخواستها و مشکلات فعالان این حوزه رسیدگی میکند؟
علیزاده: تمامی درخواستها بر اساس نوع فعالیت متقاضی بررسی میشود. اگر فرد در حوزه آبزیپروری، صید، تکثیر، عرضه و فروش آبزیان یا سایر بخشهای مرتبط فعالیت داشته باشد، درخواست وی بهصورت تخصصی بررسی و در چارچوب ضوابط قانونی پیگیری خواهد شد.
هدف ما حمایت از فعالان این بخش و فراهم کردن شرایط مناسب برای توسعه سرمایهگذاری و افزایش تولید در حوزه شیلات استان است.
هامون؛ قلب تپنده اقتصاد شیلات سیستان پیش از خشکسالی
تسنیم: پیش از آغاز خشکسالیهای طولانی، شیلات چه جایگاهی در اقتصاد منطقه سیستان داشت؟
علیزاده: پیش از وقوع خشکسالیهای متوالی، دریاچه هامون با وسعتی در حدود 570 هزار هکتار، یکی از بزرگترین زیستگاههای آبزی کشور به شمار میرفت و نقش بسیار مهمی در اقتصاد منطقه ایفا میکرد.
در آن سالها، بیش از سه هزار و 500 خانوار صیاد بهطور مستقیم از ظرفیتهای این دریاچه امرار معاش میکردند و صید و صیادی یکی از اصلیترین مشاغل مردم منطقه بود. رونق فعالیتهای شیلاتی در سیستان به اندازهای بود که تولیدات این بخش علاوه بر تأمین نیاز استان، در بازار سایر استانهای کشور نیز نقشآفرینی میکرد.
شیلات در آن دوران یکی از ارکان اصلی اقتصاد منطقه سیستان محسوب میشد و هزاران نفر بهصورت مستقیم و غیرمستقیم از این ظرفیت طبیعی ارتزاق میکردند.
خشکسالی شیلات را متوقف نکرد؛ تغییر مسیر از صید به آبزیپروری
تسنیم: با وجود بیش از چهار دهه خشکسالی، وضعیت فعالیتهای شیلاتی استان چگونه ادامه پیدا کرده است؟
علیزاده: اگرچه خشکسالیهای طولانی آسیبهای فراوانی به منابع آبی استان وارد کرده، اما فعالیتهای شیلاتی هیچگاه متوقف نشده است.
در سالهای اخیر تلاش شده با تغییر رویکرد، توسعه آبزیپروری، تکثیر مصنوعی، بازسازی ذخایر آبزیان و افزایش ظرفیت مراکز تکثیر، بخشی از خسارتهای ناشی از کاهش منابع طبیعی جبران شود.
امروز علاوه بر صید و صیادی، توسعه مزارع پرورش ماهی، تولید بچهماهی، بازسازی ذخایر آبزیان و حمایت از سرمایهگذاران، از مهمترین محورهای فعالیت ادارهکل شیلات آبهای داخلی استان به شمار میرود.
چرا مصرف ماهی باید در سبد غذایی خانوار افزایش یابد؟
تسنیم: برخی شهروندان معتقدند قیمت ماهی نسبت به سایر مواد غذایی بالاست. نظر شما در این زمینه چیست؟
علیزاده: شاید در نگاه نخست برخی تصور کنند قیمت ماهی بالاست، اما اگر آن را با بسیاری از منابع پروتئینی دیگر مقایسه کنیم، اختلاف قیمت چندان قابل توجه نیست.
البته باید توجه داشت بخشی از قیمت نهایی به هزینههای حملونقل، نگهداری، عرضه و سود خردهفروشی مربوط میشود و این عوامل در قیمت تمامشده محصول تأثیرگذار هستند.
از سوی دیگر، ارزش غذایی ماهی بهمراتب بالاتر از بسیاری از منابع پروتئینی است و همین موضوع، مصرف آن را به یک ضرورت برای حفظ سلامت جامعه تبدیل کرده است.
ماهی از کاملترین منابع پروتئین برای سلامت جامعه
تسنیم: مهمترین مزایای مصرف آبزیان از منظر سلامت چیست؟
علیزاده: ماهی یکی از سالمترین و کاملترین منابع تأمین پروتئین برای بدن انسان است و تمامی اسیدهای آمینه ضروری مورد نیاز بدن را در خود دارد؛ اسیدهای آمینهای که بدن انسان قادر به تولید آنها نیست و باید از طریق مواد غذایی تأمین شوند.
مصرف منظم آبزیان نقش مؤثری در حفظ سلامت قلب و عروق، رشد کودکان، تقویت سیستم ایمنی بدن و ارتقای سلامت عمومی جامعه دارد و به همین دلیل توصیه میشود خانوادهها مصرف ماهی را بهصورت مستمر در برنامه غذایی خود قرار دهند.
ظرفیت کمنظیر استان برای توسعه آبزیپروری
تسنیم: سیستان و بلوچستان تا چه اندازه ظرفیت توسعه پرورش ماهی را دارد؟
علیزاده: خوشبختانه تمامی شهرستانهای استان ظرفیت مناسبی برای پرورش ماهیان گرمابی دارند و این ظرفیت میتواند نقش مهمی در افزایش تولید، ایجاد اشتغال و توسعه اقتصادی استان ایفا کند.
یکی از مهمترین زیرساختهای این بخش، مرکز تکثیر ماهیان گرمابی شهرستان زهک است که سالانه توان تولید حدود پنج میلیون قطعه بچهماهی را دارد.
در این مرکز گونههایی مانند کپور معمولی و برخی گونههای بومی از جمله شیر و تراکس تکثیر میشوند و در اختیار بهرهبرداران قرار میگیرند تا زمینه توسعه مزارع پرورش ماهی در نقاط مختلف استان فراهم شود.
احیای مرکز تکثیر زهک پس از سالها خشکسالی
تسنیم: مرکز تکثیر ماهیان گرمابی زهک اکنون در چه وضعیتی قرار دارد و چه نقشی در توسعه شیلات استان ایفا میکند؟
علیزاده: مرکز تکثیر ماهیان گرمابی شهرستان زهک یکی از مهمترین زیرساختهای شیلات آبهای داخلی استان به شمار میرود. این مرکز طی سالهای گذشته به دلیل تداوم خشکسالی و کاهش منابع آبی با محدودیتهایی مواجه شده بود، اما خوشبختانه امسال با بهبود نسبی شرایط منابع آب، فعالیت آن از سر گرفته شده است.
عملیات تکثیر بچهماهی در این مرکز دوباره آغاز شده و این اقدام را میتوان گامی مهم در مسیر احیای ظرفیتهای شیلاتی استان دانست. افزایش تولید بچهماهی علاوه بر تأمین نیاز مزارع پرورش ماهی، نقش مؤثری در بازسازی ذخایر آبزیان طبیعی استان نیز خواهد داشت.
بازسازی ذخایر آبزیان در هامون با بهبود شرایط آبی
تسنیم: با آبگیری بخشهایی از دریاچه هامون، چه اقداماتی برای احیای ذخایر آبزیان انجام شده است؟
علیزاده: خوشبختانه با آبگیری بخشهایی از دریاچه هامون، شرایط برای اجرای برنامههای بازسازی ذخایر آبزیان فراهم شد و در همین راستا عملیات رهاسازی بچهماهی در چند مرحله انجام شده است.
بررسیهای کارشناسی نشان میدهد ماهیان رهاسازیشده در مناطق آبگیریشده از رشد مطلوبی برخوردار هستند و اگر این روند ادامه پیدا کند، میتوان به احیای تدریجی بخشی از ذخایر ارزشمند آبزیان منطقه امیدوار بود.
احیای ذخایر آبزیان هامون علاوه بر آثار زیستمحیطی، میتواند زمینه بازگشت تدریجی رونق اقتصادی به بخش صید و صیادی منطقه سیستان را نیز فراهم کند.
صیادان برای برداشت اقتصادیتر، زمان مناسب صید را رعایت کنند
تسنیم: چه توصیهای به صیادان و بهرهبرداران حوزه شیلات دارید؟
علیزاده: از تمامی صیادان درخواست میکنیم زمان مناسب صید را رعایت کنند و اجازه دهند ماهیان به وزن اقتصادی برسند.
هرچه فرصت رشد بیشتری برای ماهیان فراهم شود، بهرهبرداری اقتصادی نیز افزایش خواهد یافت و سود بیشتری نصیب صیادان و فعالان این حوزه میشود. رعایت اصول بهرهبرداری پایدار، علاوه بر حفظ ذخایر آبزیان، آینده فعالیتهای شیلاتی استان را نیز تضمین خواهد کرد.
حمایت از سرمایهگذاران و فعالان جدید شیلات ادامه دارد
تسنیم: متقاضیان سرمایهگذاری و فعالیت در حوزه شیلات چگونه میتوانند از حمایتهای این مجموعه بهرهمند شوند؟
علیزاده: تمامی علاقهمندان به فعالیت در بخش شیلات و آبزیپروری میتوانند با مراجعه به ادارات شیلات شهرستانهای استان، درخواست خود را ثبت کنند.
پس از بررسیهای کارشناسی، راهنماییهای لازم درباره نحوه سرمایهگذاری، اخذ مجوزها، انتخاب محل اجرای طرح، شیوههای پرورش و سایر حمایتهای فنی و تخصصی در اختیار متقاضیان قرار خواهد گرفت.
سیاست ما حمایت از سرمایهگذاران، تسهیل فرآیندهای اداری و فراهم کردن زمینه توسعه فعالیتهای شیلاتی در سراسر استان است تا بتوانیم از ظرفیتهای فراوان سیستان و بلوچستان در حوزه آبزیپروری به بهترین شکل بهرهبرداری کنیم.
شیلات؛ ظرفیتی راهبردی برای توسعه اقتصادی سیستان و بلوچستان
تسنیم: با توجه به ظرفیتهای موجود، آینده شیلات آبهای داخلی استان را چگونه ارزیابی میکنید؟
علیزاده: سیستان و بلوچستان از ظرفیتهای کمنظیری در حوزه منابع آب داخلی و آبزیپروری برخوردار است و با وجود سالها خشکسالی، این بخش همچنان یکی از حوزههای مستعد برای سرمایهگذاری، اشتغالزایی و تحقق امنیت غذایی به شمار میرود.
اجرای طرحهای تکثیر بچهماهی، احیای مراکز تولید، بازسازی ذخایر آبزیان، حمایت از سرمایهگذاران و استفاده از ظرفیتهای طبیعی استان، نشان میدهد شیلات آبهای داخلی در مسیر توسعهای تازه قرار گرفته است.
در صورت استمرار حمایتهای دولت، مشارکت بخش خصوصی و بهبود شرایط منابع آبی، میتوان امیدوار بود که بخشی از شکوه تاریخی شیلات منطقه سیستان بار دیگر احیا شود و این بخش نقش پررنگتری در اقتصاد، اشتغال و تأمین پروتئین سالم برای مردم استان و کشور ایفا کند.