روایت حمایت راهبردی امام شهید از فناوریهای نوین در علوم اسلامی+ فیلم
در این میان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) بهعنوان پیشقراول و پیشگام این تحول دیجیتال، نقشی بنیادین در گذار از سنتگرایی صرف به «سنتِ روزآمد و فناورانه» ایفا کرده است. این مرکز با بهرهگیری از توانمندیهای هوش مصنوعی، کلاندادهها (Big Data)، تحلیلهای آماری و پردازش پیشرفته متون، کوشیده است تا فرایندهای پژوهشی حوزه را از «کندیهای سنتی» به سمت «سرعت و دقت سیستماتیک» سوق دهد. دستاوردهای این مرکز در دیجیتالسازی میراث مکتوب و ایجاد شبکههای گسترده اطلاعاتی، صرفاً خدماتی ابزاری نیست؛ بلکه زیرساختی است که «نظام استنباط و اجتهاد» را به ابزارهای توانمندساز مجهز میکند تا مسائل نوپدید در حوزههای اخلاق، فقه، کلام و علوم انسانی، با تکیه بر استدلالهای دقیق و دسترسیهای سریع به منابع، قابلیت پاسخگویی دقیقتری یابند.
بنابراین، واکاوی عملکرد مرکز نور در چارچوب منظومه فکری رهبری، مطالعهای است در باب «تحقق کارآمدی نظام دینی در جهان دیجیتال». این جستار، با نگاهی مسألهمحور به دنبال آن است که چگونه پیوند میان «مرجعیت سنتی حوزه» و «نوآوریهای فناورانه»، میتواند به تبدیل تهدیدهای فضای مجازی به فرصتهای تمدنی، گسترش مرجعیت علمی جهان اسلام و نهایتاً استقرار الگوی حکمرانی دانشمحور در پژوهشهای حوزوی منجر شود. این مقدمه در پی تبیین این حقیقت است که فناوری، پیششرط اجتنابناپذیرِ بقا و بالندگی حوزه در عصر رقابتهای دانشی است.
در این چارچوب، دیجیتالسازی علوم اسلامی و انسانی یکی از مهمترین بسترهای تحول در حوزه علمیه بهشمار میرود؛ زیرا امکان سازماندهی، بازیابی، تحلیل و تطبیق حجم عظیم منابع متنی را بهصورت نظاممند فراهم میسازد. بهرهگیری از فناوریهای نوینی همچون هوش مصنوعی، دادهکاوی، پردازش زبان طبیعی و سامانههای جستوجوی پیشرفته، نهتنها سرعت و دقت پژوهشهای حوزوی را افزایش میدهد، بلکه زمینه را برای تولید دانش مسئلهمحور و پاسخگو به نیازهای معاصر فراهم میکند. از این منظر، فناوری دیگر صرفاً ابزار کمکی نیست، بلکه به زیرساختی راهبردی برای ارتقای کارآمدی، مرجعیت علمی و توسعه معرفت دینی در عصر جدید تبدیل شده است.
به همین جهت و در همزمان با ایام سوگواری شهادت قائد شهید امت حضرت آیتالله العظمی شهید سید علی حسینی خامنهای به مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی مشهور به مرکز نور آمدهایم تا با حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمدحسین بهرامی رئیس جوان این مرکز به گفت وگو بنشینیم.
آنچه میخوانید مشروح این گفتوگوست:
تسنیم: به نظر شما، کدام ویژگی رهبر شهید انقلاب از دیگر ویژگیهای شخصیتی ایشان برجستهتر بود؟
از جمله ویژگیهایی که برای رهبر شهید میتوان ذکر کرد، توجه ویژهٔ ایشان به بحث علم و اینکه «علم سلطان است» به فرمایش امیرالمؤمنین(ع) و نقش این قضیه در شکلگیری تمدن نوین اسلامی بهعنوان آرمانی بود که رهبر شهید برای جامعه ترسیم کرده بودند. از ویژگیهای رهبر عزیز این بود که به بسیاری از ساختهای سختافزاری و نرمافزاری موردنیاز برای شکلگیری یک تمدن جدید خیلی خوب توجه داشتند و نسبت به تأسیس و توسعۀ آن اقدام میکردند. خیلی از نهادها و ساختارها و جریانها را شخص رهبر عزیز و رهبر شهید برای شکلگیری این تمدن بزرگ اسلامی و به تعبیر ایشان، تمدن نوین اسلامی ایجاد کردند.
یکی از ابعادی که ایشان به آن توجه داشتند، استفاده از فنّاوریهای جدید، بهخصوص ابزارهای دیجیتال در مسیر تمدن اسلامی، بهویژه در حوزهٔ علوم اسلامی بود و شاید جذابترین نمود شروع آن را میتوان در تولد مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و شکلگیری و مسیری مشاهده کرد که در قریب به چهار دهه رهبری رهبر عزیز اتفاق افتاد.
تسنیم: از نخستین جرقۀ تأسیس مرکز کامپیوتری علوم اسلامی و حمایت حضرت آقای شهید از آن برای ما بگویید.
داستان تأسیس مرکز به این صورت است که حدود سال 1367 و 1368ش، تعدادی از دانشجویان و طلاب سعی کردند از فنّاوری دیجیتال که آن روز رایانه و کامپیوترهایی در دسترس بود، بهشکل حداقلی برای علوم اسلامی استفاده کنند و نمونههایی را در حوزهٔ رجال و حوزهٔ کار موضوعی روی برخی از مجلدات کتاب بحار الأنوار آماده کردند، سپس به برخی از نهادهای حوزوی و غیرحوزوی این کار را ارائه کردند تا بتوانند حمایتی را جلب و این مسیر را آغاز کنند.
.
در خلال این رفتوآمدها، یکی از جاهایی که برای ارائه کار خود بسیار کوشیدند، خدمت رهبر شهید در سال 1368ش بود؛ یعنی اولین سال آغاز رهبری حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای. فرصتی را طلب میکنند و دوسه نفر از عزیزان برای ارائه کار خدمت ایشان میرسند. در گزارشی که وجود دارد، آمده است که حضرت آقا از این کار خیلی استقبال میکنند و خیلی تأکید میکنند، به دوستان ما نیز سفارش میکنند که برای تداوم کار یک طرح ارائه کنید، طرح را بیاورید تا آن را دنبال کنیم.
آقای طالبپور، اولین مدیرعامل مرکز کامپیوتر نور، این داستان را نقل میکرد. ایشان میگفت: ما وقتی از جلسه بیرون آمدیم، یک لحظه با خود گفتیم که زمان جلسۀ بعدی را تعیین نکردیم که این طرح را چه موقع بیاوریم. وقتی میخواستیم برگردیم، دوستان دفتر گفتند نه، حالا بروید، ما به شما اطلاع میدهیم. حضرت آقا سرشان خیلی شلوغ است! ایشان میگفت: مثل سایر موارد گفتیم حالا رفت تا ببینیم آیا فرصت دوباره دست میدهد یا نه! به قم برمیگردند، در فاصله کوتاهی مجدداً از دفتر رهبری با آنها تماس گرفته میشود که حضرت آقا پیگیر طرح استفاده از کامپیوتر در علوم اسلامی هستند و کار به کجا رسید؟ دوستان سریع کار را تکمیل میکنند و برای گزارش برمیگردند.
آقای طالبپور نقل کرد که ما برای تأخیری که داشتیم، بهشکلی توبیخ هم شدیم. یک جمله خیلی عجیب هم نقل میکند که خیلی تأثیرگذار و نشاندهنده عمق نگاه رهبری به این حوزه است. ایشان میگفت: در آن سال (سال 1368ش) و در دومین جلسهای که دوستان خدمت ایشان رسیدند، رهبر عزیز میفرمایند هر روزی که این کار تأخیر بیفتد، خسارت است و شما باید با تعجیل این کار را دنبال کنید و به سرانجام برسانید.
این امروز شاید قابل درک باشد با توجه به تحولاتی که فناوری اطلاعات پیدا کرده، تحولاتی که اینترنت رقم زده و شگفتیهایی که هوش مصنوعی بهوجود آورده است، ولی در سال 1368ش دیدن این آینده و آمادهشدن برای این آینده بهنظر من خیلی درخور توجه و ویژه است. به قول یکی از دوستان، سنگ بنای مرکز نور ده سال پیش از تأسیس شرکت گوگل گذاشته شده، یعنی خیلی پیشتاز بوده است.
باز نقل میکنند که ظاهراً در همان جلسه، حضرت آقای شهید دست چک خود را درمیآورند و مبلغی را برای تأسیس مرکز اختصاص میدهند. در اولین اساسنامه مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، ریاست عالیه مرکز با شخص مقام معظم رهبری بود و تا مدتی اعضای هیئت امنای مرکز که از بزرگان حوزههای علمیه هم بودند، در آن دوره هم به تناوب خدمت مقام معظم رهبری میرسیدند و توصیههای ایشان را دریافت میکردند. ایشان توصیههای جالب و درخور توجهی در دیدارهای با اعضای هیئت امنا درخصوص استفاده از این فناوری برای علوم اسلامی ارائه میکردند.
در یکی از جلسات تعبیر جالبی دارند و اشاره میکنند به اینکه چقدر این فناوری میتواند کار را تسهیل کند. در گذشته برای اینکه این علوم ثبت و ضبط و نگهداری شوند و انتقال داده شوند، چقدر باید کتاب آماده میکردند و این کتابها را با چه زحمتی جابهجا میکردند. بعد به داستان ابوالفرج اصفهانی اشاره میکنند و اینکه کتابهای ایشان را چند شتر بار زده بودند تا از جایی به جای دیگری نقل کنند و میفرمایند: بیدار شو ابوالفرج (همین عبارت «بیدار شو ابوالفرج» را میتوانید در سایت KHAMENEI.IR یا نرمافزار مجموعه آثار ایشان جستوجو کنید) ببین که دنیا چقدر تغییر کرده است! الآن میتوان کتابخانه بزرگی را در یک مثلاً هارد یا ابزار کوچک منتقل کرد.
تسنیم: نظر رهبر شهید درخصوص استفاده از رایانه چه بود و آیا خودشان هم از نرمافزارهای اسلامی استفاده میکردند؟
دومین نکته درخور توجه که بعد از داستان تأسیس مرکز بهنظر من خیلی جذاب است، این است که مقام معظم رهبری شهید شخصاً نسبت به استفاده از رایانه اقدام کردند و کاربر محصولات بودند. ایشان در جایی (فکر میکنم درس ایشان است) اشاره میکنند که من خودم رایانه کوچکی دارم و کارها را با آن انجام میدهم. در یک جلسه دیگر با اعضای هیئت امنای مرکز هم اشاره میکنند که برای استفاده از نرمافزارهای اسلامی باید با این نرمافزارها انس بگیریم و بتوانیم بهخوبی از آنها استفاده کنیم. بعد ایشان میگویند من تا وقتی با این نرمافزار انس نگرفته بودم، احساس میکردم پیدا کردن مطالب و مراجعه به مطالب از طریق کتاب برای من راحتتر است؛ ولی زمانی که کمکم با نرمافزار انس گرفتم، دیدم اینجا کار خیلی سهولت بیشتری دارد. ایشان به استادان و طلاب توصیه میکنند که انس با رایانه را جدی بگیرند و دنبال کنند، چراکه این هم حوزه دومی است که قابل توجه است. همچنین اشاره میکنند که در فقه از این نرمافزار بهره میبرند و کاربر نرمافزارهای مختلف هستند این در نوع خودش جالبتوجه است!
تسنیم: نگاه حضرت آقا درباره فضای مجازی و اینترنت چگونه بود؟
نکته سومی که درخصوص نگاه امام شهید امت به فناوری میتوان به آن توجه کرد، این است که این نگاه علیرغم شرایط سنی رهبر شهید همواره روزآمد بود. اینگونه نبود که در نقطهای بمانند! آن روزی که کامپیوتر آمد و اصلاً استفاده از کامپیوتر دنیای جدیدی محسوب میشد، ایشان مرکز را تأسیس کردند و خودشان دست به کار استفاده از رایانه شدند. وقتی که گام دوم فناوری اطلاعات، یعنی شبکهایشدن و اینترنت رخ داد، ما شاهد بودیم که ایشان روی بحث فضای مجازی و تأثیر فضای مجازی بهشدت تأکید داشتند. در دیدار با طلاب، در بهرهگیری از این ظرفیت برای اشاعه معارف اسلامی و معارف اهلبیت(علیهمالسلام) تأکید داشتند. ایشان شناخت درستی از فضای مجازی و تأثیر آن داشتند و پیشتر از آینده آن و اینکه چه تأثیری میتواند در زندگی ما بگذارد، حتی خیلی از اتفاقهایی را که بعدها رخ داد، پیشبینی کرده بودند.
تأکید ایشان بر شکلگیری شبکه ملی اطلاعات در کنار بهرهمندی از اینترنت، بسیار متوازن و متعادل بود و نگاهی هم فرصتمحور و هم تهدیدمحور به فضای مجازی و اینترنت داشتند؛ نه اینترنت را صرفاً فرصتی میدانستند که ما درها را باید کامل به روی اینترنت باز کنیم و در اینترنت حل شویم و نه اینکه باید جلوی اینترنت را بگیریم و از این ابزار استفاده نکنیم. ایشان نگاه متوازنی به اینترنت داشتند و پایان آن را هم میتوانیم در فضای هوش مصنوعی شاهد باشیم؛ با آمدن هوش مصنوعی، شاید پیشتر و بیشتر از دیگران برای حرکت کشور در این فضا تأکید داشتند، زمینهسازی و نهادسازی کردند و این هدفگذاری را برای کشور کردند که ما باید جزء ده کشور برتر در فضای هوش مصنوعی باشیم. همه اینها نشان میدهد که نگاه رهبر چقدر دقیق و بهروز و مؤثر بود.
تسنیم: با توجه به حمایت و هدایت رهبری در این چهار دهه از حوزه علوم اسلامی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی به چه دستاوردهایی دست یافته است؟
در حوزه علوم اسلامی با این سنگ بنایی که گذاشته شد و نیز حمایت و هدایتی که در این چهار دهه انجام شد، امروز به حولوقوه الهی، بزرگترین و ارزشمندترین بانک اطلاعات علوم اسلامی را در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی شکل دادیم؛ چه در حوزه معارف شیعی، چه در حوزه میراث علمی اهلسنت و چه در حوزه علوم انسانی تولیدشده در کشور، بزرگترین بانک اطلاعاتی را داریم. محصولات ما بر روی سکوهای مختلف، چه در حوزه موبایل، چه در حوزه رومیزی و چه در حوزه اینترنت، در حال عرضه و با دانشگاههای بزرگ دنیا امروز مشترک است. بانکهای اطلاعاتی ما مثل پایگاه مجلات، کتابخانه دیجیتال و ابر نور ما هستند. اینها اتفاقهای مهمی است که مبتنی بر زیرساخت تولیدشده در این چهار دهه است.
نکتهای که در آن هستیم، استفاده از هوش مصنوعی در حوزه است، چه علوم اسلامی و چه علوم انسانی. تقریباً سرآمد گفتوگوگرها و چتباتهای هوشمندی که امروز در اختیار ماست، چه چتبات گفتوگو با احادیث اسلامی، چه چتبات گفتوگو با تفاسیر اسلامی و چه چتبات گفتوگو با کتب اسلامی، کارهایی تولید شده که در اختیار است. اخیراً هم یک چتبات گفتوگو با رهبر شهید آماده عرضه کردهایم که مجموعه آثار و بیانات ایشان را در قالب یک چتبات عرضه میکند.
شاید یکی از نعمتهای خدا و توفیقاتی که در این 37 سال داشتیم، این بود که رهبر حکیم و فرزانه ما دیدگاههای خود را در حوزههای مختلف و در شرایط و ادوار مختلف بیان کردند و میراث بسیار ارزشمندی است برای ما که کاربران و عموم بتوانند پاسخ سؤالهای خود در هر حوزه را از این میراث گرانبها و با زبانی طبیعی روان، آنهم بهصورت مستند و با استناد به آثار و بیانات ایشان دریافت کنند. اتفاق بزرگی است که این کار به مجموعه انتشارات انقلاب اسلامی و نشر آثار رهبر شهید ارائه شده که انشاءالله بعد از تأیید نهایی آنها، بتوانیم این را در اختیار عموم قرار دهیم و مردم بهعنوان یکی از محصولات مرکزی که ایشان تأسیس کرده است، بتوانند از آن استفاده کنند.
تسنیم: اگر خاطرهای از آخرین جلسه و دیدار با حضرت آقا داشتید، برای ما بگویید.
در میزان تأثیرگذاری خارجی کارهای مرکز، خاطره شیرینی که به یادگار برای ما باقی مانده، از آخرین جلسهای است که بهصورت حضوری خدمت رهبر شهید رسیدیم. ایشان از ما درخصوص کارهای بینالمللی که انجام میدهیم و مخاطبان خارجی و نحوه رساندن اطلاعات به دست آنها سؤال کردند، بعد خود آقا نقل کردند: ما یک نماینده دانشگاهی در عربستان داشتیم، ایشان در یکی از بازدیدها خدمت مقام معظم رهبری عرض میکنند که بعضی از استادان دانشگاهی اهلسنت عربستان گفتهاند با آثار مرکزی که حضرت آقا تأسیس کردهاند، ما تازه با خیلی از اصول و معارف شیعه آشنا شدهایم که قبل از آن اطلاع نداشتیم و این اتفاق جالبی بود!
ما کم و بیش از بازخوردهایی که در این حوزه اتفاق میافتد، باخبر بودیم؛ افرادی که خود استفادهکننده هستند و حتی در مواردی، کسانی که مستبصر شدند به واسطه اطلاعاتی که از طریق نرمافزارها و سایتها به دستشان رسیده بود، ولی نقل این جمله از زبان مقام معظم رهبری و زبان وکیل ایشان برای رهبری، برای ما خیلی جذاب بود و خاطرهای ماندگار شد برای مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
امیدواریم که همه ما در جامعه اسلامی بتوانیم میراثدار خوبی برای مسیری باشیم که حضرت آقا برای ما ترسیم کردند و ما را در آن مسیر قرار دادند. همچنین بتوانیم با قوت و اعتمادبهنفس و توکل بر خدا و با توجه به اشارات ایشان و انشاءالله تحت رهبری حضرت آیتالله سید مجتبی خامنهای(حفظالله)، این مسیر را تا رسیدن به آن چشمانداز، یعنی تمدن نوین اسلامی و زمینهسازی برای ظهور حضرت حجت(عج) دنبال کنیم.