جدال 2 نگاه درباره روددرهها؛ حل یک معضل شهری یا دفن یک سرمایه طبیعی
در مقابل، گروهی از کارشناسان حوزه آب، محیطزیست و شهرسازی معتقدند منشأ اصلی مشکل، ورود فاضلاب به روددرههاست و هرگونه تصمیم درباره پوشاندن آنها باید پس از حل ریشهای این معضل و با در نظر گرفتن ملاحظات فنی و زیستمحیطی اتخاذ شود.
خبرگزاری تسنیم برای بررسی ابعاد مختلف این موضوع، گفتوگوهایی جداگانه با عباس صوفی، نماینده مردم همدان و فامنین در مجلس شورای اسلامی و دکتر حسن سجادزاده، استاد تمام شهرسازی و معماری دانشگاه بوعلیسینا انجام داده است.
آنچه در ادامه میخوانید، متن کامل گفتوگوی تسنیم با عباس صوفی است:
تسنیم: در بازدید از منطقه سیلوی کوی شهید سپهری، موضوع پوشش رودخانه را به عنوان یکی از مطالبات اصلی مردم مطرح کردید. از نگاه شما چه عواملی باعث شده این مطالبه به یکی از اولویتهای این محله تبدیل شود؟
صوفی: موضوع اصلی که مردم این منطقه با آن مواجه هستند، مشکلاتی است که به دلیل وضعیت فعلی رودخانه ایجاد شده است. متأسفانه ورود فاضلاب به داخل رودخانهها باعث شده این مسیرها به جای اینکه یک ظرفیت طبیعی برای شهر باشند، به محلی برای ایجاد بوی نامطبوع و نارضایتی مردم تبدیل شوند. از طرف دیگر، در برخی نقاط مشکلات ایمنی وجود دارد و خطر سقوط کودکان یا شهروندان به داخل این مسیرها نگرانی جدی خانوادههاست. مطالبه مردم این است که این مشکلات برطرف شود و ما هم به عنوان نماینده مردم وظیفه داریم صدای این دغدغهها را پیگیری کنیم. البته تأکید میکنم که بحث مطرحشده، پوشش دائمی رودخانهها نیست؛ بلکه اگر دستگاههای متولی بتوانند مشکلات اصلی از جمله جداسازی فاضلاب و ایمنسازی مسیرها را حل کنند، قطعاً هدف اصلی محقق میشود.
تسنیم: شرکت آب منطقهای به عنوان متولی قانونی مدیریت رودخانهها معتقد است پوشاندن رودخانهها میتواند از نظر فنی، ایمنی و مدیریت سیلاب مخاطراتی به همراه داشته باشد. با توجه به این دیدگاه، مبنای کارشناسی پیشنهاد شما چیست و اگر این مجموعه رسماً با اجرای چنین طرحی مخالفت کند، آیا همچنان بر اجرای آن تأکید خواهید داشت؟
صوفی: نظر کارشناسی قطعاً باید مورد توجه قرار بگیرد، اما در کنار آن باید مشکلات مردم هم دیده شود. نمیشود صرفاً یک دستگاه مخالفت کند و مسئله اجتماعی و معضل موجود برای سالها باقی بماند. بحث ما این نیست که رودخانهها برای همیشه پوشانده شوند. اتفاقاً همه قبول داریم که راهکار اصلی، جداسازی فاضلاب از رودخانههاست، اما تا زمانی که این اقدامات به طور کامل انجام شود، باید برای مشکلاتی که مردم هر روز با آن مواجه هستند، یک راهکار موقت و ایمن پیدا کرد.
تسنیم: اگر منشأ اصلی مشکلات، ورود فاضلاب به رودخانههاست، آیا بهتر نیست تمام ظرفیت مدیریتی و اعتبارات موجود بر تسریع پروژه جداسازی فاضلاب متمرکز شود و پس از آن درباره اقدامات موقت تصمیمگیری شود؟
صوفی: ما هم معتقدیم که مسئله اصلی، ورود فاضلاب به رودخانههاست و اتفاقاً پیگیری برای جداسازی فاضلاب از رودخانهها در حال انجام است. از سال گذشته نیز برای این موضوع اعتبارات قابل توجهی اختصاص پیدا کرده و شرکت آب و فاضلاب اقدامات خود را آغاز کرده است. اما باید واقعبینانه به موضوع نگاه کنیم. حجم رودخانهها و مسیرهایی که در شهر همدان وجود دارد، زیاد است و حل کامل این مسئله نیازمند زمان و منابع مالی بیشتری است. بنابراین در کنار اقدام اساسی جداسازی فاضلاب، باید برای مشکلات روزمره مردم نیز چارهاندیشی شود. تأکید ما این است که اگر جداسازی فاضلاب انجام شود، قطعاً بهترین اتفاق خواهد بود، اما تا رسیدن به آن مرحله، نمیتوان مردم را با مشکلاتی مانند بوی نامطبوع، خطرات بهداشتی و ایمنی تنها گذاشت.
تسنیم: برای جداسازی فاضلاب از رودخانههای همدان چه اقداماتی تاکنون انجام شده و چه میزان اعتبار برای این پروژه اختصاص یافته است؟
صوفی: در سال گذشته از محل اوراق ماده 56 حدود 300 میلیارد تومان برای شرکت آب و فاضلاب جذب شد که بخشی از آن در مسیر جداسازی آب و فاضلاب از رودخانهها مورد استفاده قرار گرفته است. این پروژهها در حال انجام است و پیمانکار مربوطه نیز انتخاب شده است. البته همانطور که اشاره کردم، حجم کار بسیار گسترده است و نیازمند اعتبارات بیشتری است. ما به دنبال تأمین منابع جدید هستیم تا این روند با سرعت بیشتری پیش برود و مردم هر چه زودتر نتیجه این اقدامات را در زندگی روزمره خود مشاهده کنند.
تسنیم: اجرای پوشش موقت رودخانه نیز نیازمند تأمین اعتبار است. آیا برآوردی از هزینه اجرای این طرح و محل تأمین منابع مالی آن انجام شده است؟
صوفی: در کنار اعتبارات مربوط به جداسازی فاضلاب، بخشی از اقدامات مربوط به ایمنسازی و ساماندهی رودخانهها نیز باید از سوی مدیریت شهری دنبال شود. موضوع تأمین منابع مالی این بخش نیز نیازمند هماهنگی میان شهرداری، شورای اسلامی شهر و دستگاههای اجرایی مرتبط است تا بتوان در چارچوب یک برنامه مشترک، مشکلات مردم را به صورت موقت مدیریت کرد تا هم پروژه جداسازی فاضلاب متوقف نشود و هم مشکلات فعلی مردم تا زمان اجرای کامل طرح کاهش پیدا کند.
تسنیم: اگر پروژه جداسازی فاضلاب به طور کامل اجرا شود و رودخانهها از آلودگی و مخاطرات فعلی فاصله بگیرند، آیا از بازگشایی کامل رودخانهها و حذف پوششهای موقت حمایت خواهید کرد؟صوفی: بله؛ از ابتدا هم تأکید ما این بوده که موضوع، پوشش دائمی رودخانهها نیست. اگر جداسازی فاضلاب به نتیجه برسد، ایمنی مسیرها تأمین شود و مشکلات مردم برطرف شود، طبیعتاً دیگر ضرورتی برای ادامه پوششهای موقت وجود نخواهد داشت. هدف اصلی این است که هم مردم از شرایط فعلی آسیب نبینند و هم در نهایت یک راهکار اصولی، علمی و پایدار برای ساماندهی رودخانههای شهر اجرا شود. ما معتقدیم هر اقدامی باید در چارچوب نظر کارشناسی و با رعایت منافع عمومی انجام شود.
با توجه به طرح دیدگاههای مختلف درباره نحوه ساماندهی روددرههای شهری همدان، خبرگزاری تسنیم برای بررسی ابعاد فنی، شهرسازی و محیطزیستی این موضوع، گفتوگویی نیز با دکتر حسن سجادزاده، استاد تمام شهرسازی و معماری دانشگاه بوعلیسینا انجام داده است. متن کامل این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
تسنیم: در سالهای اخیر، بسیاری از شهرهای جهان از رویکرد پوشاندن رودخانههای شهری فاصله گرفته و به سمت احیا و بازگشایی آنها حرکت کردهاند. چه عواملی باعث این تغییر رویکرد شده است؟
سجادزاده: واقعیت این است که در چند دهه گذشته، رویکرد بسیاری از شهرها نسبت به رودخانههای شهری تغییر کرده است. در گذشته در برخی کشورها نیز مانند آنچه امروز در بعضی نقاط مشاهده میکنیم، رودخانهها پوشانده یا از فضای شهری حذف میشدند، اما به مرور مشخص شد که این نگاه، مشکلات جدیدی ایجاد میکند. امروزه در شهرهای توسعهیافته، رویکرد غالب، احیا و بازگشایی رودخانهها و بازگرداندن عناصر طبیعی به ساختار شهر است. شهرهای معاصر با چالشهایی مانند آلودگی هوا، کاهش فضاهای سبز و تغییرات اقلیمی مواجه هستند و عناصر طبیعی مانند رودخانهها و روددرهها میتوانند نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی شهری داشته باشند. به همین دلیل، بسیاری از شهرها تلاش میکنند رودخانهها و روددرههای خود را به جای حذف کردن، بازآفرینی کنند و دوباره به بخشی از حیات شهری بازگردانند.
تسنیم: شما معتقدید روددرهها بخشی از هویت طبیعی و تاریخی همدان هستند. این پیوند میان روددرهها و شکلگیری شهر همدان را چگونه توضیح میدهید؟
سجادزاده: در همدان بیش از آنکه با رودخانههای بزرگ مواجه باشیم، با روددرهها روبهرو هستیم و همین روددرهها در طول تاریخ نقش تعیینکنندهای در شکلگیری ساختار شهر داشتهاند. اگر مسیر روددرههایی که از دامنههای الوند سرچشمه میگیرند را از نقشه تاریخی همدان حذف کنیم، عملاً بخش مهمی از هویت کالبدی شهر نیز از بین خواهد رفت. ساختار محلات قدیمی، جهتگیری معابر، شکلگیری بازار و حتی چمنهای تاریخی همدان، ارتباط مستقیمی با مسیر چشمهها، قنوات و روددرهها داشته است. همدان همواره به عنوان یک باغشهر و شهر طبیعتگرا شناخته میشده و این ویژگی بدون روددرهها قابل تصور نیست.
تسنیم: اگر روددرهها چنین جایگاهی در هویت شهر دارند، پوشاندن آنها چه پیامدهایی برای همدان خواهد داشت؟
سجادزاده: نخستین پیامد این است که روددرهها از چرخه طبیعی و مدیریتی شهر خارج میشوند. وقتی مسیر آب پوشانده شود، نظارت، نگهداری و مدیریت آن نیز دشوارتر خواهد شد. از سوی دیگر، این فضاها به مرور به کانال انتقال فاضلاب تبدیل میشوند و آثار زیستمحیطی و بهداشتی گستردهای به دنبال خواهند داشت. همچنین پوشاندن روددرهها زمینه را برای توسعه ساختوساز در حریم آنها فراهم میکند؛ در حالی که این محدودهها در زمان وقوع سیلاب از ایمنی و تابآوری لازم برخوردار نیستند. نکته مهم دیگر از بین رفتن هویت طبیعی شهر است. ما بخشی از سرمایه تاریخی و طبیعی همدان را که میتواند به عنوان یک ظرفیت گردشگری و فرهنگی مطرح باشد، از دید شهروندان پنهان میکنیم.
تسنیم: برخی معتقدند پوشاندن روددرهها راهکاری برای رفع بوی نامطبوع و اعتراضات مردمی است. آیا این اقدام به حل مسئله کمک میکند یا صرفاً صورت مسئله را پاک میکند؟
سجادزاده: به اعتقاد من، این اقدام دقیقاً پاک کردن صورت مسئله است. منشأ اصلی مشکل، ورود فاضلاب به روددرههاست، نه خود روددره. اگر ما منشأ آلودگی را برطرف نکنیم، صرفاً با پوشاندن مسیر آب، مشکل را از دید پنهان کردهایم. در چنین شرایطی نه مسئله زیستمحیطی حل میشود، نه مشکل بهداشتی و نه حتی در بلندمدت رضایت مردم تأمین خواهد شد. در واقع ما به جای تبدیل روددرهها به یک فرصت برای ارتقای کیفیت زندگی شهری، آنها را به یک تهدید تبدیل کردهایم.
تسنیم: شما در این گفتوگو به پدیده «جزایر حرارتی شهری» نیز اشاره کردید. احیای روددرهها چه نقشی در کاهش این پدیده و بهبود کیفیت زندگی شهروندان دارد؟
سجادزاده: امروزه یکی از مشکلات شهرهای بزرگ، افزایش دمای موضعی یا همان جزایر حرارتی است که نتیجه کاهش پوشش گیاهی و کمرنگ شدن عناصر طبیعی در شهرهاست. روددرهها میتوانند به عنوان کریدورهای طبیعی، در کاهش دمای محیط، افزایش رطوبت، پایداری فضای سبز و بهبود کیفیت زیست شهری نقش مؤثری ایفا کنند. حتی مطالعات انجامشده در همدان نشان میدهد درختانی که در مسیر روددرهها قرار دارند، از پایداری بیشتری برخوردارند و آثار اقلیمی مطلوبتری ایجاد میکنند.تسنیم: با توجه به شرایط فعلی محله سیلوی کوی شهید سپهری، از نگاه مهندسی و شهرسازی، اولویت باید پوشاندن روددره، جداسازی فاضلاب، ساماندهی بستر یا ترکیبی از این اقدامات باشد؟
سجادزاده: به نظر من اولویت نخست باید جداسازی فاضلاب از روددرهها باشد. در کنار آن، تعیین دقیق حریم و بستر رودخانهها و جلوگیری از ساختوسازهای جدید در این محدوده باید با جدیت دنبال شود. در بلندمدت نیز باید نقاطی که ظرفیت بازگشایی و احیای روددرهها را دارند، به صورت مرحلهای احیا شوند. این روند نیازمند برنامه کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت است و نمیتوان آن را یکشبه اجرا کرد.
تسنیم: آیا در ایران یا سایر کشورها نمونههای موفقی وجود دارد که بتوان از آنها برای تصمیمگیری در همدان استفاده کرد؟
سجادزاده: در ایران نمونههای موفق محدود است، اما در خرمآباد و اردبیل اقداماتی برای احیای بخشی از روددرهها انجام شده که نتایج قابل توجهی داشته است. در سطح بینالمللی نیز کشورهای مختلف، بهویژه در اروپا و شرق آسیا، تجربههای موفق فراوانی در بازآفرینی رودخانههای شهری دارند و این موضوع امروز به یکی از سیاستهای اصلی مدیریت شهری تبدیل شده است.
تسنیم: اگر امروز عضو کمیته تصمیمگیری این پروژه بودید، چه برنامهای را برای حل این مسئله پیشنهاد میکردید؟
سجادزاده: نخست، برنامهای جامع برای جداسازی فاضلاب از روددرهها تدوین میکردم؛ زیرا این مهمترین اقدام زیربنایی است. در گام دوم، اجرای دقیق ضوابط مربوط به حریم و بستر رودخانهها و جلوگیری از هرگونه ساختوساز جدید را در اولویت قرار میدادم. در نهایت نیز بر اساس مطالعات انجامشده، نقاطی مانند روددرههای فخرآباد، عباسآباد و آستر را که ظرفیت احیا دارند، به صورت مرحلهای بازگشایی میکردم تا مردم دوباره حضور آب و طبیعت را در زندگی شهری تجربه کنند.
تسنیم: اگر امروز تنها امکان انتخاب یک اولویت وجود داشته باشد؛ میان پوشاندن روددرهها، جداسازی کامل فاضلاب یا احیای روددرهها، کدام گزینه را انتخاب میکنید و چرا؟
سجادزاده:بدون تردید، جداسازی فاضلاب باید در اولویت قرار گیرد. زیرا این اقدام، ریشه اصلی مشکل را هدف قرار میدهد. اگر فاضلاب به صورت اصولی و علمی از روددرهها جدا شود، امکان احیای آنها در سالهای آینده همچنان وجود خواهد داشت؛ اما اگر منشأ آلودگی برطرف نشود، حتی بازگشایی روددرهها نیز مشکلات بهداشتی و اجتماعی را حل نخواهد کرد.
تسنیم: در پایان، مهمترین پیام شما به مدیران شهری و شهروندان درباره آینده روددرههای همدان چیست؟
سجادزاده: روددرههای همدان یک معضل نیستند؛ بلکه بخشی از سرمایه طبیعی، تاریخی و هویتی این شهر به شمار میروند. اگر با نگاه کوتاهمدت درباره آنها تصمیم بگیریم، ممکن است فرصتهای ارزشمندی را برای نسلهای آینده از بین ببریم. حل این مسئله نیازمند همکاری همه دستگاهها، برنامهریزی بلندمدت و توجه همزمان به محیطزیست، ایمنی و کیفیت زندگی شهروندان است. اگر امروز جداسازی فاضلاب، حفظ حریم روددرهها و احیای تدریجی آنها را در دستور کار قرار دهیم، میتوانیم بخشی از هویت طبیعی همدان را دوباره به شهر بازگردانیم.
آنچه از دو گفتوگو برمیآید؛ پنج محور اصلی پرونده روددرههای همدانبه گزارش تسنیم، بررسی دیدگاههای مطرحشده در گفتوگو با عباس صوفی، نماینده مردم همدان و فامنین در مجلس شورای اسلامی، و دکتر حسن سجادزاده، استاد تمام شهرسازی و معماری دانشگاه بوعلیسینا، نشان میدهد مسئله ساماندهی روددرههای همدان، موضوعی چندبعدی است که ابعاد اجرایی، فنی، زیستمحیطی، ایمنی و شهرسازی را به طور همزمان در بر میگیرد.1 | اشتراک نظر بر حل ریشهای مسئله؛ اختلاف در نحوه مدیریت شرایط فعلیبررسی این دو دیدگاه نشان میدهد هر دو طرف، جداسازی فاضلاب از روددرهها را راهکار اصلی و پایدار حل مشکل میدانند. اختلاف دیدگاه بیشتر درباره نحوه مدیریت شرایط موجود است؛ جایی که یک نگاه بر ضرورت کاهش فوری مشکلات روزمره شهروندان تا زمان تکمیل پروژههای زیرساختی تأکید دارد و نگاه دیگر، نسبت به اتخاذ تصمیمهایی که ممکن است در آینده پیامدهای فنی، زیستمحیطی و کالبدی برای شهر ایجاد کند، هشدار میدهد.2 | مطالبه مشترک مردم؛ رفع بوی نامطبوع و افزایش ایمنیآنچه در مطالبات ساکنان محلاتی مانند سیلو و کوی شهید سپهری بیش از همه دیده میشود، رفع بوی نامطبوع ناشی از ورود فاضلاب، کاهش مخاطرات بهداشتی و افزایش ایمنی مسیرهای مجاور روددرههاست. این موضوع ضرورت تسریع در ساماندهی وضعیت موجود و پاسخگویی به دغدغههای شهروندان را دوچندان کرده است.3 | تأکید کارشناسان بر حفظ سرمایه طبیعی شهردر دیدگاه کارشناسی، روددرههای همدان صرفاً مسیر عبور آب نیستند، بلکه بخشی از هویت تاریخی، طبیعی و کالبدی شهر محسوب میشوند. از این منظر، هرگونه مداخله در این محدودهها باید با در نظر گرفتن ملاحظات مدیریت سیلاب، حفظ حریم و بستر رودخانهها، الزامات زیستمحیطی و برنامههای بلندمدت توسعه شهری انجام شود.4 | محورهای مشترک برای آیندهدر مجموع مباحث مطرحشده، تسریع در جداسازی فاضلاب، ارتقای ایمنی نقاط حادثهخیز، صیانت از حریم و بستر روددرهها و بررسی امکان احیای تدریجی بخشهایی از این مسیرهای طبیعی، از مهمترین محورهایی است که میتواند مبنای برنامهریزی آینده دستگاههای مسئول قرار گیرد.5 | تصمیم امروز، آینده همدان را رقم میزندروددرههای همدان علاوه بر کارکردهای زیستمحیطی، بخشی از هویت تاریخی و ظرفیتهای توسعه شهری این شهر به شمار میروند. آنچه از مجموع این دیدگاهها برمیآید، ضرورت ایجاد توازن میان پاسخگویی به مطالبات فوری شهروندان و حفاظت از سرمایههای طبیعی شهر است؛ موضوعی که تحقق آن، نیازمند تصمیمگیری مبتنی بر مطالعات کارشناسی، هماهنگی میان دستگاههای مسئول و تأمین اعتبارات لازم خواهد بود.