رهبر شهید پیادهروی اربعین را از منسکی بومی به آیینی جهانی تبدیل کرد
خاطرات رهبر شهید از ترجمه کتابی که مسلمانان هند هم به آن علاقمند شدند
در این نشست، حجتالاسلام الویری، اربعین را در زمره مناسک دینی-اجتماعی دانست و گفت: وقتی میگوییم اربعین جزو مناسک دینی است، یعنی آن را به عنوان یک پدیده اجتماعی هم پذیرفتهایم. کارکرد مناسک، بازتولید سلسلهپیامهایی بنیادین است و شرایطی را فراهم میآورد که انسان غایب در لحظه تاریخی معین، بتواند نقش و مسئولیت خود را ایفا کند.
دو ویژگی مهم و متمایز اربعین
او ادامه داد: پیادهروی اربعین دو ویژگی عمده دارد که آن را از مناسک دیگر متمایز میکند. ویژگی نخست، آمیختگی عشق و عاطفه است که رهبر شهید هم در بیاناتشان بر آن تاکید میکنند. ویژگی دوم پیادهروی اربعین، معنابخش بودن پیام این مناسک برای امروز ماست؛ پیام اربعین، پیامی برای چگونه زیستن، معنابخشی به زندگی امروز و ترسیم آینده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (علیهالسلام) افزود: در باب به هم آمیختگی عشق و عاطفه، رهبر شهید ما تعابیر جالبی دارند، از جمله اینکه میفرمایند ما در چنین پدیدههایی دست خدا را میبینیم و این راه، عشق مجنونانه نیست، عشق همراه با بصیرت است؛ مثل عشق اولیا به خدا، محبت الهی که یک سالک آن را طلب میکند و آمیخته به بصیرت است؛ زیرا که میداند و میفهمد و این مغناطیس او را به سوی خود میکشد. این همان وجه بصیرتبنیان بودن و عشقبنیان بودن راهپیمایی اربعین است.
مناسک اربعین؛ ایمانبنیان، بصیرتبنیان و عشقمحور
الویری بیان کرد: رهبر شهید انقلاب اسلامی در جای دیگری میفرمایند کسی که در مسیر اربعین قدم میگذارد، باورهایش همراهش است و خودآگاهی دارد، این باور از ذهن او وارد قلبش شده و از آنجا به اعضا و جوارحش منتقل میشود. ایشان میفرمایند که تفکر شیعی ترکیبی از عقل و عاطفه است و تصریح میسازند که این، همان چیزی است که خلاء آن در سایر مذاهب اسلامی محسوس است. بنابراین، اربعین مناسکی ایمانبنیان، بصیرتبنیان، عشقمحور و نمونهای بسیار عالی از تبلور تفکر شیعی است.
این استاد دانشگاه یادآور شد: ویژگی دوم پیادهروی اربعین این است که چنین مناسکی، پیامی پیشینی را بازتولید میکنند تا مردم بتوانند گذشتهای که درک نکردهاند را احساس کنند و در متن آن حضور یابند، با وجود این، مناسک اربعین صرفا بازتولید پیامی از گذشته نیست، تنها بازتولید پیام عاشورا و تبلور حسرت ما برای نبودن در آن برهه خاص نیست، بلکه پیام «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا» را بازتولید میکند. پیام اربعین چیزی شبیه پیام حج است که هر سال تکرار میشود، هم ناظر به گذشته است و هم معطوف به حال و آینده. فلاسفه غرب میگویند که بزرگترین چالش و دشواری جهان امروز، بحران معنی و انسان دچار خلاء هویت است و اربعین، پاسخی متناسب به بحران معنا و هویت محسوب میشود.
اربعین، آکنده از پیامهایی برای جامعه و روابط اجتماعی است
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (علیهالسلام) مطرح کرد: نکته بعدی این است که مناسک اربعین با دو ویژگی اصلی مذکور و نیز خصوصیات مهم دیگری که دارد، از ظرفیت تمدنی بسیار بالا و بیمانندی برخوردار است. اربعین آکنده از پیامهایی برای جامعه، سطوح اجتماعی و روابط افراد در جامعه است؛ یعنی افزون بر سطح فردی برای سطح اجتماعی هم پیام دارد. علاوه بر این، اربعین یک لایه پیام جهانی دارد که مستقل از هر قومیت، نژاد، مذهب، پایگاه اجتماعی و سیاسی منتقل میشود و قابل فهم است. پیامهای انسانی اربعین اینگونهاند و میتوانند برای آحاد افراد در اقصینقاط جهان معنا داشته باشند. در این راستا مهماننوازیهای بیمانند مردم عزیز عراق، بسیار درخور توجه و واجد پیامی انسانی و جهانی است.
الویری تصریح کرد: ما در اربعین نمود پیامهای تمدنی را به خوبی مشاهده میکنیم. پیام تمدنی اربعین، افزون بر اینکه جهان امروز را درنظر میگیرد، به گذشته هم توجه دارد و افق آینده را نیز ترسیم میکند. رهبر شهید انقلاب، نمونههای بسیاری را در زمینه ظرفیت تمدنساز اربعین حسینی ذکر میکنند. ایشان میفرمایند که اگر مسلمانان با هم باشند و دلهایشان صاف باشد و نسبت به یکدیگر سوءظن نداشته باشند، آن موقع خواهید دید که چه اتفاقی در دنیا میافتد و چه عزتی برای اسلام و مسلمین به وجود میآید. ایشان در اینجا دو بار روی وحدت تاکید میکنند و مقصودشان از وحدت، وحدتی تمدنی است که مسلمانان در موقعیت تعامل همافزاد با یکدیگر قرار میدهد.
هر یک از شرکتکنندگان اربعین به مثابه یک رسانه عمل کنند
این مدرس حوزه و دانشگاه بیان کرد: نکته سوم، این است که به نظر میرسد که مفهوم اربعین مورد سلطه رسانههای خارجی قرار گرفته و بخش عمدهای از پیامهای آنها در این زمینه، برساخته است؛ لذا واقعیت اربعین را آنگونه که خود میخواهند عرضه میکنند نه آنطور که واقعا هست. اربعین از سه زاویه ظرفیت بالایی برای شکستن این سلطه رسانهای دارد؛ زاویه نخست، معطوف به خود اربعین و جمعیت باشکوهی است که در آن حضور پیدا میکنند. نکته دوم که بسیار هم مهم است، اینکه هر یک از مشارکتکنندگان در مناسک اربعین میتوانند به مثابه یک رسانه عمل کنند، برای این منظور نیاز به فرهنگسازی، مدیریت و تشویق داریم. نکته سوم که جدیتر است، پرداختن به بعد نظری و معرفتی اربعین است. لازم است به این پرسش پاسخ دهیم که اربعین مطلوب چگونه اربعینی است؟ چه فرایندی باید طی شود که زائر اربعینی احساس کند یک گام از آنچه بوده جلوتر آمده است؟ وظیفه نخبگان و دانشگاهیان و هنرمندان ما این است که به صورت علمی و هنری از گزارههای وصفی عبور کنند، به سمت گزارههای هنجاری بروند و بایدها و نبایدهای منسک اربعین را مورد مطالعه و پژوهش قرار دهند.
او خاطرنشان کرد: در جمعبندی میخواهم تاکید کنم که از منظر رسانهای و ناظر به تولید پیام و معنا درباره پیادهروی اربعین، وظیفه مهمی بر دوش نخبگان و هنرمندان قرار دارد. در چنین حماسههای بزرگی یک وجه تودهای داریم که برعهده مردم است و وجه دیگر، نخبگانی است. با هر متر و معیاری که بخواهیم بررسی کنیم، میبینیم که مردم کارشان را خوب انجام دادهاند و حتی گاه جلوتر از نخبگان حرکت کردهاند. ما باید بیشتر به خودمان بیاییم، چرا که کوتاهی داشتهایم، حوزههای علمیه و جوامع دانشگاهی باید وظیفه خود را در نسبت مناسک عظیم پیادهروی اربعین به رسمیت بشناسند.
رسانههای جریان سلطه اربعین را بایکوت میکنند
در بخش دیگری از این نشست، سعید طاووسی مسرور، ضمن اشاره به بخشی از اظهارات الویری گفت: اصل فرمایش دکتر الویری درباره عدم پرداخت صحیح به اربعین توسط رسانههای خارجی درست است اما وضعیت به میزانی که ما فکر میکنیم نیست و انعکاس پیادهروی اربعین در فضای رسانههای بینالملل، بیش از میزانی است که ما تصور میکنیم. البته برخی رسانههای جریان سلطه آن را بایکوت میکنند اما رسانههای مستقل یا نیمهمستقلی هم وجود دارند که به آن میپردازند.
او ادامه داد: اربعین یک منسک دینی و دینبنیان است که ریشه در تعالیم حضرت امام صادق (علیهالسلام) دارد و زیارت اربعین از ایشان به ما رسیده است. آن حضرت تاکید کردهاند که زیارت اربعین در 20 صفر انجام شود. یکی از تعابیر رهبر شهید انقلاب اسلامی این است که اربعین، تجدید عزای امام حسین علیهالسلام به یاد آن حضرت است و به نظر من مهمترین وجه اربعین هم همین است؛ زیرا ابعاد دیگری که مطرح میشود محل مناقشه است. در روایت امام حسن عسکری (علیهالسلام) زیارت اربعین جزو علامات مومن است و این در روایت شیخ طوسی هم آمده.
پیادهروی اربعین؛ منسکی 150 ساله
این استاد دانشگاه بیان کرد: آیین پیادهروی اربعین به مثابه یک آیین یا منسک، قدمتی حدودا 150 ساله دارد و برآمده از ابتکار علمای شیعه است. چه اینکه در خصوص پیادهروی اربعین ما هیچ روایتی نداریم. مناسک پیادهروی اربعین در دوره شیخ انصاری ایجاد شد و توسط برخی علما و بزرگان ازجمله مرحوم محدث نوری استمرار پیدا کرد. بعد از محدث نوری، آیین پیاده روی قدری کمرنگ شد اما در دهه 30 و 40 شمسی دوباره مورد احیا قرار گرفت. یکی از علمایی که در احیاء پیادهروی اربعین نقش مهمی را ایفا کرد، مرحوم آیتالله محمود حسینی شاهرودی بود که گفته میشود 200 بار در طول عمرشان با پای پیاده به زیارت امام حسین (علیهالسلام) مشرف شدهاند و طبیعتا همه این تشرف ها در ایام اربعین نبوده است.
طاووسی مسرور افزود: در دهه 50 شمسی آیین پیادهروی اربعین به همت مرحوم آیتالله محمود شاهرودی به اوج خود میرسد. پس از دوره ایشان، این آیین روی مورد هجوم و تعدی صدام حسین قرار واقع میشود، تا جایی که در بازه سالهای 56 تا 60 شمسی زائران پیادهروی اربعین را به گلوله میبندند و اساسا پیادهروی ممنوع اعلام میشود. تا اینکه مرحوم آیتالله سیدمحمدصدر فتوای وجوب کفایی میدهد و مردم از طریق راههای مخفی و نخلستانها به صورت شبانه مناسک پیادهروی اربعین را انجام داده و آن را زنده نگه میدارند تا از بین نرود. با سقوط صدام، علما تاکید میکنند که آیین پیادهروی اربعین به روال پیشین خود بازگردد. در این برهه، رهبر شهید ما این آیین را از یک منسک بومی و عراقی به یک آیین جهانی تبدیل میکنند، ایشان ظرفیتهای غنی پیادهروی اربعین را به خوبی دریافتند و آن را به سطحی فراتر از شیعیان ارتقا دادند.
شاهبیت بیانات رهبر شهید انقلاب درباره پیادهروی اربعین
عضو هیئت علمی گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی (ره) اضافه کرد: شاه بیت بیانات رهبر شهید انقلاب اسلامی درباره پیادهروی اربعین این است که میزبانی این آئین را از عراقیها نگیرید، شما صرفا تسهیلگر باشید، نه اینکه جای آنها را بگیرید؛ زیرا در این صورت اصالت آیین پیادهروی اربعین مخدوش میشود. به طور کلی شهید خامنهای (ره) نگاه خاصی به مناسک پیادهروی اربعین داشته و در کنار مراجع نجف ازجمله آیتالله سیستانی، مهمترین نقش را در توسعه، حفظ و صیانت از این آیین ایفا کردند؛ به ویژه در زمان خطر فتنه داعش که نقش پررنگ سردار شهید حاج قاسم سلیمانی همراه بود. بر این اساس، حتی در زمان خطر داعش هم آیین پیاده روی اربعین تعطیل نشد و حفظ شد.