وقتی جنگ از تنگه هرمز به شریانهای انرژی عربستان رسید
اهمیت اقتصادی این حمله در این است که یکی از بزرگترین زیرساختهای پالایشی عربستان در جازان را هدف قرار داده و همزمان مسیرهای انتقال و صادرات نفت این کشور در دریای سرخ را نیز در معرض ریسک قرار داده است.
پس از انسداد تنگه هرمز، تمام کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس امکان صادرات نفت را از دست دادند، به جز عربستان سعودی که با خط لوله نفتی به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ نفت را پمپاژ و صادر میکرد. این خط لوله یک امکان برای دور زدن تنگه هرمز محسوب میشود که حالا پس از اعمال سیاست «چشم در برابر چشم» مطرح شده از سوی یمن، عملا شاهد تعطیلی صادرات نفت سعودی از طریق دریای سرخ و تنگه بابالمندب هستیم که ضربهای جدی به تجارت این کشور خواهد بود.
پس از سه تا چهار روزی که از پاسخ سرسختانه یمن به عربستان گذشته است گزارشهای جهانی حاکی از آن است که آتش در تاسیسات و پالایشگاههای عربستان همچنان زبانه میکشد. البته خبر امروز داغتر شده؛ رویترز گزارش داده که آرامکو پالایشگاه جازان را که ظرفیت فرآوری 400 هزار بشکه نفت خام در روز دارد، پس از حمله 25 ژوئیه تعطیل کرده است.
اهمیت پاسخ قاطعانه اخیر یمن به عربستان فقط به تعطیلی جازان محدود نیست؛ مسئله اصلی، فشار همزمان بر زنجیرهای است که نفت عربستان را از میدان تولید به بازار جهانی میرساند: تولید، انتقال، پالایش و صادرات.
یکدهم صنعت پالایش عربستان در جازان
آرامکو ظرفیت طراحی پالایشگاه جازان را 400 هزار بشکه در روز اعلام کرده. این پالایشگاه برای فرآوری نفت خام سنگین و متوسط عربستان طراحی شده و در کنار تولید سوخت، محصولات پتروشیمی مانند بنزن و پارازایلین نیز تولید میکند.
در مقیاس صنعت پالایش عربستان، ظرفیت 400 هزار بشکهای جازان عدد کوچکی نیست. این ظرفیت حدود 12 درصد کل ظرفیت پالایشی عربستان را تشکیل میدهد؛ به بیان سادهتر، تقریباً یک بشکه از هر هشت بشکه ظرفیت پالایش نفت این کشور در این مجموعه متمرکز شده است.
اما اهمیت جازان فقط به سهم آن از ظرفیت پالایش مربوط نمیشود. ویژگی مهمتر این پالایشگاه، سبد محصولاتی است که از آن خارج میشود. آرامکو اعلام کرده که جازان در ظرفیت کامل میتواند روزانه حدود 80 هزار بشکه بنزین و 250 هزار بشکه دیزل فوقکمگوگرد تولید کند. در کنار این دو محصول، پالایشگاه توان تولید بنزین و پارازایلین را نیز دارد.
بنابراین، وقتی از تعطیلی جازان صحبت میکنیم، نباید آن را صرفاً به معنای حذف ظرفیت پالایش 400 هزار بشکه نفت خام در روز بدانیم. بخش مهمتری از مسئله، ظرفیت تبدیل نفت خام به فرآوردههای با ارزش افزوده بالاتر است؛ فرآوردههایی که مستقیماً وارد بازار سوخت، حملونقل، صنعت و تجارت بینالمللی میشوند.
یکششم بنزین از جازان؛ چقدر برای ریاض مهم است؟
مصرف بنزین در عربستان در مقیاس حدود نیم میلیون بشکه در روز قرار دارد. ظرفیت طراحی تولید بنزین جازان نیز حدود 80 هزار بشکه در روز است. بنابراین ظرفیت تولید بنزین جازان از نظر اندازه معادل حدود 15 درصد مصرف روزانه بنزین عربستان است.
این رقم به آن معنا نیست که دقیقاً 15 درصد بنزین مصرفی عربستان از جازان تأمین میشود؛ زیرا پالایشگاه میتواند بخشی از تولید خود را صادر کند، ذخایر در بازار وجود دارد و توزیع فرآورده میان مناطق مختلف عربستان یکسان نیست.
اما از منظر ظرفیت تولید، عدد قابل توجهی است: اگر جازان برای مدت طولانی از مدار خارج باشد، عربستان باید بخشی از این ظرفیت را از پالایشگاههای دیگر یا از طریق ذخایر و واردات جبران کند. در این نقطه، موضوع صرفاً امنیت عرضه نیست؛ بلکه هزینه تأمین سوخت نیز مطرح میشود.
گازوئیل پاشنه آشیل جازان در اروپا میشود؟
براساس دادههای S&P Global، صادرات گازوئیل خاورمیانه به اروپا در سال 2025 برای نخستین بار از 500 هزار بشکه در روز عبور کرد و به طور متوسط به حدود 519 هزار بشکه در روز رسید. در میان کشورهای منطقه، عربستان با متوسط صادرات حدود 311 هزار بشکه در روز، بزرگترین صادرکننده گازوئیل خاورمیانه به اروپا است. حجم صادرات عربستان تقریباً سه برابر کویت، دومین صادرکننده بزرگ منطقه است.
اگر ظرفیت تولید دیزل جازان را کنار این عدد قرار دهیم 250 هزار بشکه ظرفیت روزانه تولید دیزل جازان، از نظر مقیاس معادل حدود 80 درصد متوسط صادرات گازوئیل عربستان به اروپا در سال 2025 است. این به هیچ وجه به معنای آن نیست که توقف جازان موجب توقف همه 80 درصد صادرات عربستان به اروپا خواهد شد.
سرمایه گذاری عربستان به همین راحتی پرید؟
البته برای آنکه بفهمیم تعطیلی جازان بر اقتصاد عربستان چه اثری دارد باید به تغییر ساختار صنعت نفت هم توجه کنیم. عربستان دیگر فقط یک صادرکننده بزرگ نفت خام نیست. این کشور طی سالهای گذشته سرمایهگذاری سنگینی برای افزایش ظرفیت پالایش و تبدیل نفت خام به فرآورده انجام داده است.
در نتیجه، بخشی از قدرت عربستان در بازار جهانی انرژی اکنون از فروش فرآوردههایی مانند گازوئیل، سوخت جت، بنزین و سایر محصولات پالایشی به دست میآید.
در مارس 2025، عربستان حدود 2.94 میلیون بشکه نفت خام در روز پالایش کرد و صادرات فرآوردههای پالایشی آن به حدود 1.55 میلیون بشکه در روز رسید. یعنی حجم صادرات فرآورده عربستان در آن ماه معادل بیش از نیمی از حجم نفت خامی بود که پالایشگاههای کشور فرآوری کردند. این نسبت را نباید به معنای آن دانست که نیمی از تولید همان ماه صادر شده است؛ زیرا صادرات میتواند از ذخایر قبلی نیز تأمین شود.
آیا تیر خلاص تعطیلی پالایشگاه جازان میتواند به اروپا برسد؟
اگر عربستان مجبور شود برای تأمین بازار داخلی، بخشی از فرآوردهای را که در شرایط عادی صادر میکرد در داخل مصرف کند، طبیعتا صادرات کاهش پیدا میکند. در این شرایط اروپا باید محمولههای جایگزین پیدا کند.
رویترز در 22 ژوئیه گزارش داد که اختلالات منطقهای، محدودیت صادرات نفت خام از خلیج فارس، تهدیدهای مربوط به دریای سرخ و کاهش صادرات گازوئیل روسیه، بازار فرآوردههای پالایشی را تحت فشار گذاشته. در همین شرایط، حاشیه سود پالایش در آسیا به بیش از 65 دلار در هر بشکه رسیده بود و پالایشگاههای اروپا و آمریکا نیز در سطوح بالای بهرهبرداری فعالیت میکردند؛ بنابراین ظرفیت مازاد چندانی برای جبران یک شوک جدید وجود نداشت.
اگر پالایشگاههای بزرگ جهان با ظرفیت بالا فعالیت کنند، افزایش ناگهانی تولید برای جبران کاهش عرضه دشوارتر میشود. بنابراین یک کاهش نسبتاً محدود در عرضه فرآورده میتواند به جای آنکه صرفاً با افزایش تولید دیگر پالایشگاهها خنثی شود، به افزایش قیمت و حاشیه سود پالایشی منجر شود.
مسئله فقط جازان نیست؛ ینبع در سوی دیگر معادله قرار دارد
اما خطر اصلی برای عربستان زمانی شکل میگیرد که جازان را جدا از ینبع نبینیم. ینبع یکی از مهمترین بنادر نفتی عربستان در ساحل دریای سرخ است و در شرایطی که تنگه هرمز با محدودیت روبهرو شده، اهمیت آن برای صادرات نفت عربستان بیشتر شده است.
عربستان طی دههها برای کاهش آسیبپذیری صادرات نفت خود در برابر تنگه هرمز، روی مسیرهای جایگزین سرمایهگذاری کرده است. خط لوله شرق ـ غرب، که نفت مناطق شرقی کشور را به ساحل دریای سرخ منتقل میکند، یکی از مهمترین اجزای این راهبرد است. اکنون اگر جازان، ینبع و خط شرق ـ غرب همزمان با تهدیدهای دریای سرخ در معرض حمله قرار گیرند، استراتژی «دور زدن هرمز» با یک چالش مواجه میشود.
افزایش 128 درصدی هزینه حمل و نقل دریایی در پی بسته شدن باب المندب
سومین حلقه این زنجیره بابالمندب است. بر اساس دادههای Kpler تردد کشتیهای تجاری از بابالمندب در مقطعی به تنها 11 فروند در یک روز رسید که پایینترین سطح روزانه در ماههای اخیر بود. از این تعداد، هفت کشتی نفتکش بودنداینجا یعنی تیر خلاص به اقتصاد حملونقل دریایی میخورد. وقتی امنیت یک مسیر کاهش پیدا میکند، شرکتهای کشتیرانی الزاماً تجارت را متوقف نمیکنند؛ بلکه مسیر را تغییر میدهند.
اما تغییر مسیر یعنی افزایش زمان سفر، مصرف سوخت، هزینه بیمه، هزینه اجاره کشتی و سرمایه در گردش. تغییر مسیر نفتکشها برای اجتناب از هرمز و بابالمندب میتواند مدت سفر به آسیا را از حدود 19 روز به 48 روز افزایش دهد. یعنی یک سفر تقریباً 29 روز بیشتر در دریا خواهد ماند.
هزینه سوخت چنین سفری نیز از حدود 1.26 میلیون دلار به 2.87 میلیون دلار افزایش مییابد؛ یعنی حدود 1.61 میلیون دلار هزینه اضافی برای هر سفر فقط از محل سوخت. این افزایش معادل حدود 128 درصد است. البته که هنوز هزینههای افزایش بیمه، اجاره کشتی، تأخیر در تحویل و هزینه سرمایه را دربر نمیگیرد. در نتیجه، حتی اگر یک بشکه نفت در نهایت به مقصد برسد، قیمت نهایی آن میتواند افزایش پیدا کند.
فاطمه سادات مرتضوی، خبرنگار