رخنمایی «بیماری هزارچهره»/ تب مالت چگونه باز میگردد؟
راههای انتقال تب مالت به انسان متنوع است، اما مهمترین آنها مصرف شیر خام و لبنیات غیرپاستوریزه، تماس مستقیم با دام آلوده و استنشاق هوای آلوده در اصطبل و آغل است. افرادی مانند دامداران، قصابان، کارگران کشتارگاه، شیردوشان و کسانی که با دام سر و کار دارند، بیش از دیگران در معرض ابتلا قرار میگیرند. همچنین مصرف گوشت و جگر خام یا نیمپز نیز میتواند خطر انتقال بیماری را افزایش دهد.
علائم تب مالت در مراحل اولیه معمولا با تب، تعریق شدید بهویژه در شب، بیاشتهایی، خستگی، سردرد، درد عضلات و درد مفاصل همراه است. همین شباهت برخی علائم با بیماریهای دیگر باعث میشود گاهی تشخیص آن با تاخیر انجام شود. اگر بیماری بهموقع شناسایی و درمان نشود، میتواند بخشهای مختلف بدن را درگیر کرده و مشکلات جدیتری برای بیمار ایجاد کند.
تب مالت اگرچه در تمام فصول سال دیده میشود، اما در فصل بهار و اوایل تابستان شیوع بیشتری دارد. علت این موضوع، همزمانی این دوره با فصل زایش و شیردهی دامها، افزایش تماس با ترشحات دامی و همچنین مصرف بیشتر برخی فرآوردههای لبنی سنتی و غیرپاستوریزه است. به همین دلیل، در این فصلها باید حساسیت مردم و دستگاههای بهداشتی نسبت به پیشگیری از بیماری بیشتر شود.
مهمترین راه پیشگیری از تب مالت، کنترل بیماری در دامهاست. واکسیناسیون دامها، رعایت اصول بهداشتی در دامداریها، استفاده از تجهیزات محافظتی مانند دستکش و ماسک هنگام تماس با دام، و انجام ذبح فقط در کشتارگاههای مجاز، از اقدامات ضروری در این زمینه است. از سوی دیگر، مردم باید از مصرف شیر خام، پنیر تازه محلی بدون فرآوری بهداشتی و گوشت یا جگر نیمپز خودداری کنند.
آگاهیبخشی عمومی درباره تب مالت نقش مهمی در کاهش موارد ابتلا دارد. هرچه مردم بهویژه در مناطق روستایی و دامداری با راههای انتقال، علائم و روشهای پیشگیری بیشتر آشنا باشند، امکان کنترل بیماری نیز بیشتر خواهد شد. تب مالت بیماری قابل پیشگیری است و با رعایت چند اصل ساده بهداشتی میتوان از ابتلا به آن جلوگیری کرد و سلامت جامعه را حفظ کرد.
اجرای طرح فراگیر واکسیناسیون تب مالت در زنجان
حامد عیسیپور، رئیس اداره بهداشت و مدیریت بیماریهای دامی ادارهکل دامپزشکی استان زنجان، از اجرای طرح فراگیر واکسیناسیون تب مالت (بروسلوز) در سطح استان خبر داد و گفت: این بیماری مشترک بین انسان و دام است که از دام عمدتاً به انسان منتقل میشود و به «بیماری هزارچهره» نیز معروف است.
وی با اشاره به برنامههای سالانه این ادارهکل برای پیشگیری از ابتلای دامها به بروسلوز، افزود: امسال طرح واکسیناسیون فراگیر تب مالت را از اواخر اسفند ماه آغاز کردهایم که دامهای سبک بالغ غیرآبستن را نیز شامل میشود. تاکنون حدود 50 درصد معادل 123 هزار رأس بره و بزغاله علیه این بیماری واکسینه شدهاند.
رئیس اداره بهداشت و مدیریت بیماریهای دامی ادارهکل دامپزشکی استان زنجان ادامه داد: در بخش دام سبک بالغ غیرآبستن نیز حدود 300 هزار رأس تاکنون واکسینه شدهاند و این طرح تا پایان سال ادامه خواهد داشت و بهصورت لکهگیری در برخی روستاها نیز پیگیری میشود.
عیسیپور در خصوص واکسیناسیون دامهای سنگین نیز بیان کرد: واکسیناسیون بروسلوز گاو و گوساله طبق دستورالعمل سازمان دامپزشکی بهصورت سالانه در دامداریهای سنتی و صنعتی انجام میشود. در چهار ماه گذشته، حدود 11 هزار رأس گاو و بیش از 5 هزار رأس گوساله در دامداریهای سنتی واکسینه شدهاند که این آمار با ادامه طرح افزایش خواهد یافت.
وی افزود: در گاوداریهای صنعتی، واکسیناسیون سالانه انجام میشود و هر شش ماه یکبار نیز خونگیری و تست بروسلوز صورت میگیرد و بر اساس نتایج، واکسیناسیون برای گاو و گوساله بهطور جداگانه انجام خواهد شد.
عیسیپور با تاکید بر تلاش دامپزشکی برای پوشش کامل واکسیناسیون در روستاهای استان، خاطرنشان کرد: با توجه به گزارشهای شبکه بهداشت از موارد انسانی ابتلا، تلاش میشود واحدهای روستایی که گزارش انسانی دارند در اولویت واکسیناسیون و آزمایش قرار گیرند.
هشدار علوم پزشکی زنجان درباره شیوع تب مالت
محمدرضا صائینی، معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی استان زنجان، در گفتوگو با خبرنگار تسنیم در زنجان با اشاره به وضعیت ابتلا به بیماری تب مالت در استان اظهار داشت: تب مالت یک بیماری مشترک و قابل انتقال از حیوان به انسان است که توسط باکتری «بروسلا» ایجاد میشود و میتواند از گاو، گوسفند، بز و شتر به انسان منتقل شود.
وی با اشاره به آخرین دادههای اپیدمیولوژیک این بیماری در استان زنجان طی سال 1404 افزود: بیشترین موارد ابتلا به تب مالت در فصل بهار اتفاق میافتد که دلیل اصلی آن همزمانی با فصل زایش دامها در اواخر زمستان و اوایل بهار، افزایش تماس با ترشحات دامی و همچنین مصرف بیشتر شیر خام و فرآوردههای لبنی غیرپاستوریزه است.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زنجان به توزیع جمعیتی مبتلایان اشاره کرد و گفت: 65 درصد از موارد گزارششده ابتلا در استان مربوط به مردان و 35 درصد مربوط به زنان بوده است. همچنین از نظر محل سکونت، 77 درصد مبتلایان در مناطق روستایی و 23 درصد در مناطق شهری سکونت داشتهاند.
صائینی با بیان اینکه بیشترین شیوع بیماری در گروه سنی 30 تا 59 سال ثبت شده است، تصریح کرد: بررسیها نشان میدهد 73 درصد مبتلایان به شغل دامداری مشغول بودهاند. همچنین 66 درصد بیماران سابقه تماس مستقیم با دام داشته و 86 درصد نیز سابقه مصرف لبنیات غیرپاستوریزه را ثبت کردهاند که اکثریت این موارد در مناطق روستایی بوده است.
وی درباره روشهای انتقال این بیماری توضیح داد: تب مالت از سه مسیر اصلی منتقل میشود؛ نخست از راه تنفس و استنشاق هوای آلوده آغل، دوم از راه خوراکی با مصرف شیر خام، لبنیات غیربهداشتی و گوشت یا جگر خام و نیمپز، و سوم از طریق پوست زخمی و مخاط هنگام شیردوشی، ذبح دام یا لمس حیوان بیمار و وسایل آلوده. اگرچه بیماری در تمام فصول وجود دارد، اما در بهار و تابستان همزمان با شیردهی دامها بیشتر دیده میشود.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زنجان تب، بیاشتهایی، تعریق فراوان بهویژه در شب، خستگی، سردرد، درد عمومی بدن و دردهای مفصلی را از علائم اولیه این بیماری برشمرد و یادآور شد که تب مالت میتواند قسمتهای مختلف بدن را درگیر کند.
صائینی در ادامه به راهکارهای حیاتی پیشگیری پرداخت و گفت: واکسیناسیون رایگان دامها توسط شبکه دامپزشکی موثرترین اقدام در کنترل بیماری است و از دامداران انتظار داریم همکاری کاملی با تیمهای واکسیناسیون داشته باشند. همچنین دامداران، قصابان، کارگران کشتارگاهها و شیردوشان باید حتما از ماسک، دستکش، عینک و لباس محافظ مناسب استفاده کنند.
وی تاکید کرد: شهروندان حتما از شیر و لبنیات پاستوریزه یا استریلیزه استفاده کنند و در صورت عدم دسترسی، شیر را پس از رسیدن به نقطه جوش به مدت 5 دقیقه بجوشانند و پنیر سنتی را نیز حداقل 3 ماه در آبنمک 17 درصد نگهداری کنند. همچنین ذبح دام باید صرفا در کشتارگاه زیر نظر دامپزشکی انجام شود، گوشت تازه حداقل 24 ساعت در یخچال نگهداری و سپس با دستکش قطعهقطعه شود و تمامی فرآوردههای گوشتی و جگر بهصورت کاملا پخته مصرف گردند.
رئیس اداره بهداشت و مدیریت بیماریهای دامی ادارهکل دامپزشکی استان زنجان ادامه داد: در بخش دام سبک بالغ غیرآبستن نیز حدود 300 هزار رأس تاکنون واکسینه شدهاند و این طرح تا پایان سال ادامه خواهد داشت و بهصورت لکهگیری در برخی روستاها نیز پیگیری میشود.
عیسیپور در خصوص واکسیناسیون دامهای سنگین نیز بیان کرد: واکسیناسیون بروسلوز گاو و گوساله طبق دستورالعمل سازمان دامپزشکی بهصورت سالانه در دامداریهای سنتی و صنعتی انجام میشود. در چهار ماه گذشته، حدود 11 هزار رأس گاو و بیش از 5 هزار رأس گوساله در دامداریهای سنتی واکسینه شدهاند که این آمار با ادامه طرح افزایش خواهد یافت.
وی افزود: در گاوداریهای صنعتی، واکسیناسیون سالانه انجام میشود و هر شش ماه یکبار نیز خونگیری و تست بروسلوز صورت میگیرد و بر اساس نتایج، واکسیناسیون برای گاو و گوساله بهطور جداگانه انجام خواهد شد.
عیسیپور با تاکید بر تلاش دامپزشکی برای پوشش کامل واکسیناسیون در روستاهای استان، خاطرنشان کرد: با توجه به گزارشهای شبکه بهداشت از موارد انسانی ابتلا، تلاش میشود واحدهای روستایی که گزارش انسانی دارند در اولویت واکسیناسیون و آزمایش قرار گیرند.
در نهایت، مدیریت موفق بیماری تب مالت در استان زنجان مرهون همکاری تنگاتنگ دامداران با تیمهای عملیاتی دامپزشکی است. با توجه به رویکرد پیشگیرانه ادارهکل دامپزشکی و اولویتدهی به مناطق دارای گزارشهای انسانی، انتظار میرود با تداوم واکسیناسیون فراگیر و پایشهای دورهای در دامداریهای صنعتی و سنتی، روند کاهشی این بیماری زئونوز در استان بیش از پیش تقویت شده و ضریب امنیت بهداشتی جامعه ارتقا یابد.
از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که کنترل «بیماری هزارچهره» تنها با واکسیناسیون دامها به نتیجه مطلوب نمیرسد. آگاهیبخشی به عموم مردم و رعایت دقیق پروتکلهای بهداشتی توسط مصرفکنندگان لبنیات و فرآوردههای دامی در کنار نظارت مستمر دامپزشکی بر سلامت جمعیت دامی، زنجیره پیشگیری را تکمیل میکند تا با تلاشی همهجانبه، خطر سرایت بروسلوز به جمعیت انسانی به حداقل ممکن کاهش یابد.