گوجهفرنگی خراسان شمالی پشت مرزهای صادرات/ 68 هزار تن محصول کجاست؟
گوجهفرنگی شاید یکی از معمولیترین محصولات روی سفره ایرانیان باشد، اما پشت هر کیلو از این محصول، ماهها تلاش، هزینه، نگرانی و امید کشاورزانی نهفته است که زیر آفتاب سوزان تابستان، چشم به بازار دوختهاند؛ بازاری که سالهاست برای تولیدکننده خراسان شمالی به اندازه کیفیت محصولش سخاوتمند نبوده است.
این روزها در مزارع شهرستانهای بجنورد، شیروان، سملقان، گرمه، فاروج و مانه، فصل برداشت آغاز شده است. کامیونها یکی پس از دیگری وارد مزارع میشوند، صندوقهای گوجهفرنگی بارگیری میشوند و محصولی که بسیاری از کارشناسان آن را دارای استاندارد صادراتی میدانند، راهی بازارهای داخلی میشود؛ در حالی که سهم آن از بازارهای خارجی، همچنان ناچیز است.
بر اساس آمار سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، امسال حدود یکهزار و 500 هکتار از اراضی استان زیر کشت گوجهفرنگی قرار گرفته و پیشبینی میشود بیش از 68 هزار تن محصول برداشت شود؛ محصولی که علاوه بر تأمین نیاز بازار تازهخوری، خوراک چهار کارخانه فرآوری استان را نیز تأمین میکند.
کارشناسان معتقدند توسعه ارقام هیبرید، استفاده از شیوههای نوین آبیاری و مدیریت علمی مزارع، کیفیت گوجهفرنگی خراسان شمالی را به سطحی رسانده که قابلیت رقابت در بازارهای منطقهای را دارد، اما حلقه مفقوده، «بازار صادراتی» است.
کشاورزان؛ محصول صادراتی داریم اما صادر نمیکنیم
در یکی از مزارع اطراف بجنورد، حسن رضایی که بیش از 20 سال سابقه کشت گوجهفرنگی دارد، هنگام بارگیری محصولش به خبرنگار تسنیم میگوید: از اول مرداد برداشت را شروع کردهایم. کیفیت محصول امسال خیلی خوب است؛ حتی بهتر از بعضی سالهای گذشته. کارشناسان هم میگویند این گوجهها استاندارد صادرات دارد، اما صادراتی وجود ندارد.
او با اشاره به افزایش هزینههای تولید ادامه میدهد: قیمت بذر هیبرید، کود، سم، کارگر و حملونقل چند برابر شده اما بازار همان بازار قدیمی است. وقتی صادرات نباشد، محصول فقط بین چند استان دست به دست میشود و سود اصلی را دلال میبرد.
چند متر آنطرفتر، محمد قربانی، کشاورز دیگری که کامیون محصولش را آماده اعزام به مشهد کرده، گلایه مشابهی دارد. بار ما بیشتر به خراسان رضوی، گلستان و گاهی تهران میرود. اگر راه صادرات باز شود، درآمد کشاورز چند برابر میشود. کیفیت محصول ما کمتر از کشورهای صادرکننده نیست.
او معتقد است بزرگترین مشکل کشاورزی استان، نبود برنامه صادراتی است. هر سال مسئولان از ظرفیت صادرات حرف میزنند اما وقتی فصل برداشت میرسد، کشاورز میماند و محصولی که باید سریع فروخته شود.
ظرفیتی که هنوز به اقتصاد استان تبدیل نشده است
کارشناسان بخش کشاورزی معتقدند خراسان شمالی از نظر شرایط اقلیمی، اختلاف دمای شب و روز، کیفیت خاک و منابع آبی، یکی از مستعدترین استانهای کشور برای تولید گوجهفرنگی با کیفیت است.
در سالهای اخیر استفاده از ارقام هیبرید پرمحصول موجب افزایش کیفیت، یکنواختی محصول و ماندگاری بیشتر شده و همین موضوع قابلیت صادرات را افزایش داده است.
از سوی دیگر وجود کارخانه فرآوری گوجهفرنگی در شهرستانهای گرمه، سملقان، بجنورد و شیروان باعث شده بخشی از محصول به رب و فرآوردههای غذایی تبدیل شود، اما همچنان بخش عمده تولید به بازار تازهخوری وابسته است؛ بازاری که در زمان اوج برداشت با افت قیمت مواجه میشود.
حرکت به سمت تولید سالم؛ کنترل بیولوژیک آفات در مزارع
در کنار توسعه تولید، سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی تلاش کرده کیفیت محصول را نیز ارتقا دهد.
میثاق، مدیر حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، در گفتوگو با خبرنگار تسنیم اظهار داشت: امسال برنامه کنترل بیولوژیک آفات در 720 هکتار از باغات سیب و مزارع پنبه و گوجهفرنگی استان اجرا میشود.
وی افزود: استفاده از زنبورهای مفید برای کنترل آفات، یکی از روشهای علمی و پایدار مدیریت آفات است که علاوه بر کاهش مصرف سموم شیمیایی، سلامت محصولات کشاورزی و محیط زیست را نیز حفظ میکند.
مدیر حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی تصریح کرد: سال گذشته تعهد اجرای این طرح در سطح یکهزار هکتار به طور کامل محقق شد و امسال نیز اجرای برنامه در سطح 720 هکتار در دستور کار قرار گرفته است.
به گفته وی، توسعه کنترل بیولوژیک، علاوه بر کاهش هزینههای زیستمحیطی، زمینه تولید محصولات سالمتر و افزایش قابلیت رقابت محصولات استان در بازارهای داخلی و خارجی را فراهم میکند.
کارشناسان: صادرات، حلقه مفقوده زنجیره ارزش گوجهفرنگی
کارشناسان اقتصاد کشاورزی معتقدند تولید بالا به تنهایی تضمینکننده سودآوری نیست.
احمد گریانلو در این باره اظهار داشت: اگر زنجیره صادرات، صنایع تبدیلی، بستهبندی استاندارد، سردخانههای مجهز و قراردادهای صادراتی شکل نگیرد، افزایش تولید تنها باعث افت قیمت در فصل برداشت خواهد شد.
به باور آنان، همجواری خراسان شمالی با ترکمنستان و نزدیکی به بازارهای آسیای میانه، فرصت کمنظیری برای صادرات محصولات کشاورزی ایجاد کرده است؛ ظرفیتی که تاکنون به اندازه کافی مورد استفاده قرار نگرفته است.
سود صادرات برای استان یا واسطهها؟
یکی از گلایههای مشترک کشاورزان این است که محصول آنان در نهایت از طریق واسطهها راهی استانهای دیگر میشود و گاهی همان محصول پس از بستهبندی در استانهای دیگر، صادر میشود؛ در حالی که ارزش افزوده آن نصیب تولیدکننده خراسان شمالی نمیشود.
کشاورزان معتقدند اگر پایانه صادرات محصولات کشاورزی، مراکز بستهبندی استاندارد و حمایتهای واقعی از صادرکنندگان در استان شکل بگیرد، درآمد تولیدکننده افزایش یافته و انگیزه سرمایهگذاری در بخش کشاورزی نیز بیشتر خواهد شد.
خراسان شمالی امروز از نظر کیفیت تولید، سطح زیر کشت، دانش فنی، استفاده از ارقام جدید، توسعه کنترل بیولوژیک آفات و ظرفیت صنایع فرآوری، جایگاه مناسبی در تولید گوجهفرنگی کشور دارد؛ اما این ظرفیت هنوز به ثروت پایدار تبدیل نشده است.
برداشت 68 هزار تن گوجهفرنگی زمانی میتواند به رونق اقتصادی استان منجر شود که سیاستگذاریها از «افزایش تولید» به سمت «توسعه بازار» حرکت کند. صادرات، ایجاد زیرساختهای لجستیکی، بازاریابی بینالمللی و حذف واسطههای غیرضروری، مهمترین حلقههای مفقوده زنجیره ارزش گوجهفرنگی خراسان شمالی هستند.
تا زمانی که محصولی با کیفیت صادراتی، تنها در بازار چند استان همجوار توزیع شود، دسترنج کشاورزان خراسان شمالی همچنان ارزان فروخته خواهد شد؛ در حالی که میتواند به یکی از پیشرانهای ارزآوری، اشتغال و توسعه اقتصادی استان تبدیل شود.