طلای شیرین جنوب شرق؛ نخلستانهای بلوچستان در مسیر فتح بازارهای جهانی
در این روزها، طلوع خورشید برای نخلداران معنایی متفاوت دارد. کار برداشت از نخستین ساعات صبح آغاز میشود؛ کارگرانی که از تنههای بلند نخل بالا میروند، خوشههای طلایی خرما را با دقت پایین میآورند و کامیونهایی که یکی پس از دیگری راهی سردخانهها، مراکز بستهبندی و بازارهای مصرف میشوند، تصویری تکرارشونده اما امیدبخش از اقتصاد کشاورزی جنوب شرق ایران را به نمایش میگذارند.
خرما طی دهههای گذشته نه تنها یکی از مهمترین محصولات باغی سیستان و بلوچستان بوده، بلکه در ایجاد اشتغال، تثبیت جمعیت روستایی، جلوگیری از مهاجرت و رونق اقتصاد محلی نیز نقشی تعیینکننده ایفا کرده است. با این حال، کارشناسان معتقدند ارزش واقعی این محصول زمانی آشکار خواهد شد که خامفروشی جای خود را به توسعه صنایع تبدیلی، بستهبندی مدرن و صادرات هدفمند بدهد.
سیستان و بلوچستان یکی از قطبهای اصلی خرمای ایران
رئیس سازمان جهاد کشاورزی سیستان و بلوچستان در گفتوگو با خبرنگار تسنیم، با تشریح ظرفیتهای این بخش اظهار داشت: این استان با 75 هزار هکتار سطح زیر کشت و تولید سالانه حدود 350 هزار تن خرما، یکی از مهمترین مناطق خرماخیز کشور به شمار میرود و نخلستانهای آن در شهرستانهای ایرانشهر، سراوان، سیبوسوران، سرباز، نیکشهر، قصرقند، فنوج و دلگان گسترده شده است.
علیرضا دهمرده افزود: حدود 35 هزار نفر به صورت مستقیم در بخش تولید خرما فعالیت دارند و این محصول سهم قابل توجهی در اشتغال، درآمد خانوارهای روستایی و اقتصاد کشاورزی استان دارد.
این آمار نشان میدهد خرما برای جنوب سیستان و بلوچستان تنها یک محصول باغی نیست؛ بلکه صنعتی گسترده است که هزاران خانواده زندگی خود را بر پایه آن بنا کردهاند.
سرزمین صد رقم خرما
یکی از ویژگیهای منحصر به فرد سیستان و بلوچستان، طولانی بودن فصل برداشت خرماست؛ مزیتی که امکان عرضه مستمر محصول به بازار را فراهم میکند. به گفته رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان، برداشت خرما از اواسط خردادماه با ارقام زودرس در شهرستانهای نیکشهر و قصرقند آغاز میشود و تا اوایل آبانماه با برداشت رقم دیررس «ماکیلی» در شهرستانهای سراوان و سیبوسوران ادامه دارد. این تنوع زمانی، فرصت مناسبی برای مدیریت بازار، اشتغال مستمر کارگران فصلی و تأمین نیاز بازار داخلی ایجاد کرده است.
کمتر استانی در کشور از چنین تنوع ژنتیکی در تولید خرما برخوردار است. بر اساس اعلام سازمان جهاد کشاورزی، بیش از 100 رقم خرما در سیستان و بلوچستان شناسایی شده که هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند. در این میان، خرمای مضافتی با حدود 31 هزار هکتار سطح زیر کشت و خرمای ربی با 25 هزار هکتار، مهمترین ارقام تجاری استان محسوب میشوند.
علاوه بر این دو رقم، خرماهای کتومی، نگال، آشوبه، ماکیلی و دهها رقم بومی دیگر نیز در نقاط مختلف جنوب استان تولید میشوند که هر یک بازار و مشتریان خاص خود را دارند. تنوع ارقام، یکی از مهمترین مزیتهای رقابتی سیستان و بلوچستان در بازارهای داخلی و صادراتی به شمار میرود؛ مزیتی که میتواند با بازاریابی مناسب، ارزش افزوده بیشتری برای استان ایجاد کند.
از نخلستان تا بازار جهانی؛ حلقهای که باید کامل شود
اگرچه تولید خرما در سیستان و بلوچستان جایگاه ممتازی دارد، اما کارشناسان معتقدند سود اصلی این محصول زمانی نصیب استان خواهد شد که زنجیره ارزش آن تکمیل شود. سالهاست بخش قابل توجهی از خرمای تولیدی به صورت خام یا با کمترین میزان فرآوری روانه بازار میشود؛ موضوعی که باعث میشود بخش مهمی از ارزش افزوده در خارج از استان ایجاد شود. به همین دلیل، توسعه صنایع بستهبندی، فرآوری، برندسازی، بازاریابی و صادرات، امروز به یکی از مهمترین مطالبات فعالان این حوزه تبدیل شده است.
نوسازی نخلستانها؛ آغاز فصل تازهای در کشاورزی استان
کارشناسان معتقدند اگرچه سیستان و بلوچستان امروز یکی از بزرگترین تولیدکنندگان خرمای کشور است، اما برای حفظ این جایگاه و رقابت در بازارهای جهانی، افزایش تولید به تنهایی کافی نیست؛ بلکه ارتقای کیفیت، نوسازی باغات و استفاده از فناوریهای نوین، ضرورتی اجتنابناپذیر است.
در سالهای گذشته بخشی از نخلستانهای استان به دلیل افزایش سن درختان، کاهش بهرهوری، فرسودگی و استفاده از ارقام کمبازده، با افت تولید مواجه شدهاند؛ موضوعی که برنامهریزی برای اصلاح باغات را به یکی از اولویتهای بخش کشاورزی تبدیل کرده است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی سیستان و بلوچستان در گفتوگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به همین موضوع اظهار داشت: در چارچوب سند اجرایی توسعه استان، برنامه اصلاح و جایگزینی 20 هزار هکتار از باغات درجه دو و سه با ارقام تجاری و اقتصادی در دستور کار قرار گرفته است.
به گفته علیرضا دهمرده، این طرح تنها به تعویض چند اصله نخل محدود نمیشود، بلکه هدف آن ایجاد نخلستانهایی با عملکرد بیشتر، کیفیت بالاتر و قابلیت رقابت در بازارهای صادراتی است.
وی افزود: برای تحقق این هدف، احداث باغهای مادری و راهاندازی مرکز تولید نهالهای کشت بافتی نیز در دستور کار قرار گرفته تا نخلداران بتوانند از نهالهای سالم، یکنواخت و پربازده استفاده کنند.
کارشناسان بر این باورند که استفاده از فناوری «کشت بافت» میتواند تحولی اساسی در صنعت خرمای استان ایجاد کند؛ زیرا این روش علاوه بر افزایش سرعت تکثیر، احتمال انتقال بیماریها را نیز به حداقل میرساند و کیفیت باغات را ارتقا میدهد.
صنایع تبدیلی حلقه مفقوده اقتصاد خرما
یکی از مهمترین چالشهای صنعت خرما در ایران، خامفروشی است؛ موضوعی که باعث میشود سود اصلی این محصول نصیب واسطهها و شرکتهای فرآوری شود، نه تولیدکنندگان. در بسیاری از کشورهای تولیدکننده خرما، از این محصول دهها فرآورده مختلف تولید میشود؛ از شیره و قند طبیعی گرفته تا شکلات خرمایی، سرکه، کنسانتره، نوشیدنی، انواع شیرینی، خوراک دام، مکملهای غذایی و محصولات آرایشی و بهداشتی. این در حالی است که بخش قابل توجهی از خرمای تولیدی سیستان و بلوچستان هنوز به صورت خام وارد بازار میشود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان با اشاره به ظرفیتهای موجود اظهار داشت: اکنون در سیستان و بلوچستان صنایع نگهداری با ظرفیت 95 هزار تن سردخانه، واحدهای بستهبندی با ظرفیت 60 هزار تن و صنایع فرآوری با ظرفیت 20 هزار تن فعال هستند.
هرچند این ظرفیتها نسبت به گذشته رشد قابل توجهی داشته، اما همچنان با حجم تولید سالانه استان فاصله زیادی دارد و توسعه صنایع تبدیلی یکی از نیازهای اساسی این بخش محسوب میشود. دهمرده تاکید کرد: اولویت اصلی در برنامههای توسعهای، گسترش واحدهای بستهبندی مجهز به فناوریهای نوین و همچنین توسعه صنایع فرآوری برای تولید محصولات متنوع و صادراتمحور است.
خرما محصولی که میتواند ارزآور باشد
در سالهای اخیر، بازار جهانی خرما رشد قابل توجهی داشته و بسیاری از کشورهای تولیدکننده با سرمایهگذاری در حوزه بستهبندی و برندینگ، سهم خود را از این بازار افزایش دادهاند. کارشناسان اقتصادی معتقدند سیستان و بلوچستان نیز به دلیل کیفیت بالای محصول، تنوع ارقام، طولانی بودن فصل برداشت و نزدیکی به آبهای آزاد، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قطبهای صادرات خرمای منطقه را دارد.
همجواری با کشورهای پاکستان، افغانستان و دسترسی به بندر راهبردی چابهار، فرصت کمنظیری برای صادرات این محصول به بازارهای آسیای جنوبی، آسیای میانه، حوزه خلیج فارس و حتی کشورهای آفریقایی فراهم کرده است. با این حال، فعالان این حوزه معتقدند توسعه صادرات نیازمند تکمیل زنجیره ارزش، استانداردسازی بستهبندی، ایجاد برندهای معتبر، بازاریابی حرفهای و حضور مستمر در نمایشگاههای بینالمللی است.
خرما ستون اقتصاد روستاهای جنوب استان
اهمیت خرما تنها به ارزش اقتصادی آن محدود نمیشود. در بسیاری از روستاهای جنوب سیستان و بلوچستان، زندگی مردم با نخل گره خورده است. از زمان گردهافشانی در بهار تا برداشت محصول در تابستان و پاییز، هزاران نفر در مراحل مختلف تولید، نگهداری، حملونقل، بستهبندی و فروش خرما مشغول به کار هستند.
وجود بیش از 35 هزار شاغل مستقیم در این صنعت نشان میدهد خرما یکی از بزرگترین منابع اشتغال بخش کشاورزی استان است؛ موضوعی که توسعه این بخش را به یکی از مؤثرترین راهکارهای کاهش بیکاری و افزایش درآمد خانوارهای روستایی تبدیل کرده است.
به اعتقاد کارشناسان، هر سرمایهگذاری در صنعت خرما، علاوه بر افزایش تولید، میتواند به تثبیت جمعیت روستایی، جلوگیری از مهاجرت، رونق صنایع وابسته و تقویت اقتصاد محلی نیز کمک کند.
صنعتی که میتواند موتور محرک توسعه جنوب شرق کشور باشد
امروز کمتر کارشناس اقتصادی تردید دارد که آینده کشاورزی سیستان و بلوچستان بیش از هر زمان دیگری به توسعه محصولات راهبردی و صادراتمحور گره خورده است؛ محصولاتی که ضمن سازگاری با اقلیم منطقه، ارزش افزوده بالا، اشتغال گسترده و ظرفیت حضور در بازارهای جهانی را نیز داشته باشند. در این میان، خرما یکی از مهمترین مزیتهای رقابتی استان به شمار میرود.
سیستان و بلوچستان به دلیل گستردگی نخلستانها، تنوع کمنظیر ارقام، طولانی بودن فصل برداشت، دسترسی به آبهای آزاد و همجواری با بازارهای مصرف منطقه، از ظرفیتهایی برخوردار است که کمتر استانی در کشور به صورت همزمان در اختیار دارد. این ویژگیها باعث شده کارشناسان، آینده صنعت خرما در این استان را بسیار فراتر از تولید یک محصول باغی ارزیابی کنند.
اگر برنامههای توسعهای با سرعت بیشتری اجرا شود، خرمای سیستان و بلوچستان میتواند علاوه بر تأمین بخش مهمی از نیاز بازار داخلی، به یکی از مهمترین کالاهای صادرات غیرنفتی کشور تبدیل شود.
چابهار حلقه اتصال نخلستانها به بازارهای جهانی
یکی از مهمترین مزیتهای سیستان و بلوچستان نسبت به بسیاری از استانهای خرماخیز کشور، دسترسی مستقیم به بندر اقیانوسی چابهار است. فعالان اقتصادی معتقدند این بندر میتواند مسیر صادرات خرمای استان را به بازارهای هدف کوتاهتر، سریعتر و کمهزینهتر کند. کشورهای حوزه اقیانوس هند، آسیای میانه، جنوب شرق آسیا، روسیه، کشورهای عربی و حتی بازارهای اروپایی، از جمله مقاصدی هستند که میتوانند مشتری خرمای تولیدی جنوب شرق ایران باشند.
البته تحقق این هدف نیازمند توسعه لجستیک، افزایش ظرفیت سردخانهها، تکمیل زنجیره حملونقل سرد، ایجاد پایانههای تخصصی صادرات محصولات کشاورزی و تسهیل فرآیندهای گمرکی است؛ موضوعی که بارها از سوی فعالان بخش خصوصی و کارشناسان اقتصادی مطرح شده است.
خرمای سالم؛ مزیتی که باید به برند تبدیل شود
یکی دیگر از ظرفیتهای مهم خرمای سیستان و بلوچستان، کیفیت بالای محصول تولیدی است. شرایط اقلیمی مناسب، تابش مطلوب آفتاب و تجربه چندین نسل از نخلداران باعث شده خرمای این استان از نظر طعم، رنگ، بافت و کیفیت، جایگاه ویژهای در بازار داشته باشد.
کارشناسان حوزه کشاورزی معتقدند اگر این ویژگیها با بستهبندی استاندارد، برندسازی حرفهای و بازاریابی بینالمللی همراه شود، خرمای سیستان و بلوچستان میتواند در بازارهای جهانی با برندهای شناختهشده رقابت کند.
تجربه کشورهای موفق نشان داده است که ارزش واقعی محصولات کشاورزی نه در مزرعه، بلکه در برند، بستهبندی، فرآوری و شبکه توزیع شکل میگیرد؛ حلقههایی که تکمیل آنها میتواند درآمد تولیدکنندگان را چندین برابر کند.
از کشاورزی سنتی تا اقتصاد دانشبنیان
تغییر الگوی تولید، استفاده از فناوریهای نوین، توسعه سامانههای هوشمند آبیاری، اصلاح باغات، بهرهگیری از نهالهای کشت بافتی، آموزش نخلداران و تقویت مراکز تحقیقاتی، از مهمترین اقداماتی است که میتواند صنعت خرمای استان را وارد مرحلهای تازه کند.
در کنار این موضوع، حضور شرکتهای دانشبنیان در حوزه فرآوری، تولید محصولات جدید، بستهبندیهای نوآورانه و بازاریابی دیجیتال نیز میتواند سهم خرمای استان را در بازارهای جهانی افزایش دهد. کارشناسان معتقدند آینده این صنعت بیش از آنکه به افزایش سطح زیر کشت وابسته باشد، به افزایش بهرهوری، کاهش ضایعات، ایجاد ارزش افزوده و توسعه صادرات بستگی دارد.
راهی که باید با سرمایهگذاری ادامه پیدا کند
اگرچه طی سالهای اخیر اقدامات مؤثری برای توسعه نخلستانها، ایجاد مراکز فرآوری و افزایش ظرفیت نگهداری خرما انجام شده، اما فعالان این حوزه معتقدند مسیر پیش رو همچنان نیازمند سرمایهگذاری بیشتر، حمایت از بخش خصوصی، توسعه زیرساختها و تسهیل صادرات است.
حمایت از نخلداران، تأمین تسهیلات ارزانقیمت، بیمه محصولات کشاورزی، توسعه صنایع تبدیلی، جذب سرمایهگذاران داخلی و خارجی و ایجاد برند ملی برای خرمای سیستان و بلوچستان، از جمله اقداماتی است که میتواند این ظرفیت بزرگ را به موتور محرک اقتصاد جنوب شرق کشور تبدیل کند.
خرمای سیستان و بلوچستان تنها محصولی برای عرضه در بازار نیست؛ این میوه شیرین، روایتگر تلاش هزاران کشاورزی است که در گرمای طاقتفرسای جنوب استان، چرخه تولید را زنده نگه داشتهاند و اقتصاد بسیاری از روستاها را بر دوش میکشند. امروز که جهان بیش از گذشته به محصولات سالم، باکیفیت و طبیعی روی آورده است، نخلستانهای جنوب شرق ایران فرصتی ارزشمند برای افزایش صادرات، ایجاد اشتغال، جلوگیری از خامفروشی و تقویت اقتصاد ملی به شمار میروند.
اگر برنامههای نوسازی باغات، توسعه صنایع تبدیلی، تکمیل زنجیره ارزش، برندسازی و تسهیل صادرات با جدیت دنبال شود، سیستان و بلوچستان میتواند علاوه بر حفظ جایگاه خود به عنوان یکی از قطبهای اصلی تولید خرمای کشور، به یکی از بازیگران اثرگذار بازارهای جهانی این محصول نیز تبدیل شود؛ جایگاهی که نهتنها به سود نخلداران استان، بلکه به نفع اقتصاد ایران خواهد بود.