سفر به قلب تاریخ/ آغاز احیای عمارت دختر ناصرالدینشاه
استان سمنان با برخورداری از صدها اثر ثبتشده در فهرست آثار ملی، یکی از استانهای شاخص ایران در حوزه میراثفرهنگی محسوب میشود و قرار گرفتن این استان در مسیر تاریخی جاده ابریشم و وجود آثار برجستهای از دورههای اشکانی، ساسانی، سلجوقی، صفوی و قاجار، ظرفیت کمنظیری را برای توسعه گردشگری تاریخی فراهم کرده است؛ ظرفیتی که بهرهبرداری مطلوب از آن، مستلزم حفاظت مستمر، مرمت اصولی و ارتقای زیرساختهای گردشگری است.
امیریه؛ گنجینهای از معماری قاجار در دامغان
در میان شهرستانهای استان، دامغان جایگاه ویژهای در تاریخ و تمدن ایران دارد. وجود آثار ارزشمندی همچون تاریخانه، تپه حصار، برج پیر علمدار، دهها قلعه تاریخی و بناهای شاخص دوره قاجار، این شهرستان را به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری فرهنگی و تاریخی کشور تبدیل کرده است. با این حال، کارشناسان معتقدند حفظ این ظرفیت ارزشمند، علاوه بر مرمت بناها، نیازمند ساماندهی محوطهها، بهبود دسترسیها و حفظ اصالت منظر تاریخی آنهاست.
شهر امیریه نیز به واسطه برخورداری از قلعه تاریخی و عمارت منسوب به دختر ناصرالدینشاه، بخشی از میراث ارزشمند معماری دوره قاجار را در خود جای داده است. این مجموعه تاریخی علاوه بر اهمیت معماری، روایتگر بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی منطقه است و به همین دلیل، حفاظت از آن تنها حفظ یک بنای تاریخی نیست، بلکه پاسداری از بخشی از هویت تاریخی استان سمنان به شمار میرود.
بررسی تجربههای موفق در حوزه حفاظت از میراثفرهنگی نشان میدهد که اجرای پروژههای مرمتی زمانی اثربخش خواهد بود که علاوه بر استحکامبخشی بنا، ساماندهی فضای پیرامونی، اصلاح مسیرهای دسترسی، حذف عناصر نامتجانس و استفاده از مصالح بومی و همگون با معماری تاریخی نیز مورد توجه قرار گیرد. چنین رویکردی ضمن حفظ اصالت آثار، کیفیت تجربه بازدید گردشگران را نیز به شکل محسوسی ارتقا میدهد.
فعالان حوزه گردشگری بر این باورند که کیفیت محیط پیرامونی بناهای تاریخی، نقش تعیینکنندهای در جذب گردشگران و افزایش ماندگاری آنان در مقصد دارد. ایجاد مسیرهای استاندارد، مناسبسازی فضاهای بازدید، ارتقای منظر شهری و استفاده از مصالح سنتی، علاوه بر حفاظت از بناها در برابر عوامل محیطی، میتواند به رونق اقتصادی جوامع محلی و توسعه گردشگری فرهنگی نیز کمک کند.
ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان سمنان طی سالهای اخیر اجرای طرحهای متعددی را در حوزه مرمت، ساماندهی حریم، مستندسازی و احیای بناهای تاریخی استان در دستور کار قرار داده است؛ برنامههایی که با هدف افزایش ضریب حفاظت از آثار تاریخی و فراهمسازی بستر مناسب برای توسعه گردشگری فرهنگی دنبال میشود.
بهسازی مسیرهای دسترسی؛ حلقه مفقوده توسعه گردشگری تاریخی
کارشناسان میراثفرهنگی معتقدند توسعه گردشگری بدون صیانت از آثار تاریخی، دستاوردی پایدار نخواهد داشت و هرگونه سرمایهگذاری در حوزه حفاظت و بهسازی بناهای تاریخی، در واقع سرمایهگذاری برای آینده فرهنگی و اقتصادی کشور است. بر همین اساس، اجرای پروژههای مرمتی با رعایت اصول فنی و استفاده از مصالح متناسب با بافت تاریخی، یکی از الزامات حفظ میراث ارزشمند ایران به شمار میرود.
آغاز عملیات بهسازی معابر دسترسی به قلعه تاریخی و عمارت دختر ناصرالدینشاه در شهر امیریه را میتوان گامی مؤثر در مسیر حفاظت از میراث تاریخی دامغان و ارتقای زیرساختهای گردشگری استان سمنان دانست؛ اقدامی که افزون بر صیانت از این آثار ارزشمند، زمینه معرفی هرچه بیشتر ظرفیتهای تاریخی منطقه، افزایش رضایت گردشگران و تقویت جایگاه دامغان در نقشه گردشگری فرهنگی ایران را فراهم خواهد کرد.
مجتبی اکبرپور،رئیس میراث فرهنگی شهرستان دامغاندر این رابطه، گفت: اجرای این پروژه با رویکرد حفاظت از میراث تاریخی و ارتقای کیفیت فضای پیرامونی بناهای شاخص امیریه در دستور کار قرار گرفته و عملیات بهسازی مسیرهای دسترسی به قلعه تاریخی و عمارت دختر ناصرالدینشاه وارد مرحله اجرایی شده است.در نخستین مرحله این طرح، کفسازیهای قدیمی، فرسوده و نامتناسب جمعآوری میشود تا بستر لازم برای اجرای عملیات بازسازی اصولی و متناسب با هویت تاریخی این محدوده فراهم شود.با توجه به ویژگیهای معماری و بافت تاریخی این بناها، استفاده از مصالح بومی و سازگار با اقلیم منطقه در اولویت قرار دارد و بر همین اساس، کففرش معابر با آجر ختایی اجرا خواهد شد تا هماهنگی لازم با ساختار تاریخی مجموعه حفظ شود.
وی اظهار کرد: ساماندهی معابر و محوطه پیرامونی این آثار، علاوه بر حفاظت بهتر از کالبد بناها در برابر عوامل محیطی، به ارتقای کیفیت منظر شهری و افزایش جذابیت این جاذبههای تاریخی برای گردشگران کمک خواهد کرد. اجرای این پروژه میتواند نقش مؤثری در حفظ هویت تاریخی شهر امیریه، بهبود تجربه بازدید گردشگران و تقویت ظرفیتهای گردشگری فرهنگی منطقه داشته باشد و زمینه بهرهبرداری مطلوبتر از این میراث ارزشمند را فراهم کند.
حفاظت از بناهای تاریخی در جهان امروز، دیگر تنها به مرمت کالبدی آثار محدود نمیشود، بلکه بهعنوان یکی از ارکان توسعه پایدار گردشگری و حفظ هویت فرهنگی شناخته میشود. بر همین اساس، متخصصان میراثفرهنگی تأکید دارند که ساماندهی حریم آثار، بهسازی مسیرهای دسترسی، حفظ اصالت معماری و ارتقای کیفیت فضای پیرامونی، مکمل فرآیند مرمت بوده و نقش تعیینکنندهای در افزایش ماندگاری و بهرهبرداری صحیح از میراث تاریخی ایفا میکند.
دامغان بهعنوان یکی از کهنترین شهرهای ایران، از ظرفیتی کمنظیر در حوزه میراثفرهنگی برخوردار است. این شهرستان با دارا بودن بیش از دو هزار محوطه و اثر تاریخی شناساییشده و ثبت 124 اثر در فهرست آثار ملی، یکی از مهمترین کانونهای گردشگری تاریخی کشور به شمار میرود. وجود بناهایی همچون تاریخانه، تپه حصار، برج پیر علمدار و دهها اثر ارزشمند دیگر، نشاندهنده جایگاه ویژه دامغان در تاریخ و تمدن ایران است و ضرورت حفاظت مستمر از این سرمایههای ملی را دوچندان میکند.در چنین شرایطی، اجرای پروژه بهسازی معابر دسترسی به قلعه تاریخی و عمارت دختر ناصرالدینشاه در شهر امیریه را باید فراتر از یک پروژه عمرانی ارزیابی کرد.این اقدام، بخشی از سیاست حفاظت یکپارچه از میراثفرهنگی محسوب میشود؛ رویکردی که علاوه بر مرمت بنا، ساماندهی محیط پیرامونی، حفظ منظر تاریخی و ایجاد شرایط مناسب برای حضور گردشگران را نیز دنبال میکند.
مصالح بومی و مرمت اصولی؛ رمز ماندگاری آثار تاریخی
کارشناسان حوزه مرمت معتقدند استفاده از مصالح بومی و هماهنگ با معماری تاریخی، یکی از مهمترین اصول حفاظت علمی از آثار تاریخی است. بهرهگیری از آجر ختایی در اجرای کفسازی این پروژه نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است؛ زیرا علاوه بر حفظ هماهنگی بصری با بافت تاریخی، از ایجاد ناهماهنگی در سیمای معماری مجموعه جلوگیری کرده و به ماندگاری بیشتر عملیات مرمتی کمک میکند.
تجربه موفق بسیاری از شهرهای تاریخی ایران و جهان نشان داده است که کیفیت فضاهای پیرامونی آثار تاریخی، تأثیر مستقیمی بر میزان استقبال گردشگران دارد. مسیرهای دسترسی مناسب، محوطهسازی اصولی، حذف عناصر نامتجانس و ایجاد فضایی متناسب با هویت تاریخی، علاوه بر افزایش رضایت بازدیدکنندگان، زمینه افزایش مدت اقامت گردشگران و رونق فعالیتهای اقتصادی وابسته به گردشگری را نیز فراهم میکند.
از سوی دیگر، استان سمنان طی سالهای اخیر برنامههای متعددی را برای مرمت، ساماندهی حریم و احیای بناهای تاریخی در دستور کار قرار داده است. پیگیری پروندههای ثبت جهانی، تثبیت مالکیت آثار تاریخی و اجرای طرحهای حفاظتی در بناهای شاخص، نشاندهنده تغییر رویکرد از اقدامات مقطعی به برنامهریزی بلندمدت برای صیانت از میراثفرهنگی استان است؛ رویکردی که میتواند زمینه جذب اعتبارات بیشتر و توسعه گردشگری فرهنگی را نیز فراهم کند.
با این حال، کارشناسان حوزه میراث، معتقدند موفقیت چنین طرحهایی تنها به پایان عملیات اجرایی وابسته نیست. نگهداری مستمر، پایش وضعیت بناها، معرفی مناسب ظرفیتهای تاریخی، تولید محتوای تخصصی، توسعه خدمات گردشگری، مشارکت بخش خصوصی و همراهی جوامع محلی، حلقههای تکمیلکننده زنجیره حفاظت و بهرهبرداری از میراثفرهنگی هستند و بدون تحقق این الزامات، دستیابی به نتایج پایدار امکانپذیر نخواهد بود.
ازنگاه توسعه منطقهای نیز، اجرای پروژههای مرمتی میتواند نقش مهمی در تقویت اقتصاد محلی ایفا کند. افزایش شمار گردشگران، رونق صنایعدستی، توسعه اقامتگاههای بومگردی، ایجاد فرصتهای شغلی جدید و معرفی هرچه بهتر ظرفیتهای تاریخی دامغان، از جمله دستاوردهایی است که در صورت استمرار اینگونه طرحها قابل تحقق خواهد بود و میتواند جایگاه این شهرستان را در نقشه گردشگری فرهنگی کشور ارتقا دهد.
گامی برای احیای هویت تاریخی و رونق گردشگری فرهنگی دامغان
در مجموع، آغاز عملیات بهسازی معابر دسترسی به قلعه تاریخی و عمارت دختر ناصرالدینشاه در امیریه را میتوان گامی هدفمند در مسیر حفاظت از میراث ارزشمند دامغان و توسعه گردشگری فرهنگی استان سمنان دانست. اگر این پروژه با برنامهریزی مستمر، تأمین اعتبارات کافی، رعایت استانداردهای مرمتی و تکمیل زیرساختهای گردشگری همراه شود، علاوه بر صیانت از هویت تاریخی منطقه، میتواند به الگویی موفق برای احیا و بهرهبرداری پایدار از سایر بناهای تاریخی استان تبدیل شده و نقش مؤثری در معرفی ظرفیتهای تاریخی سمنان در سطح ملی و حتی بینالمللی ایفا کند.