افت یکمتری آبهای زیرزمینی در شمال ایران/ مازندران تشنه شد!
مازندران سالهاست با عنوان «استان سبز» شناخته میشود؛ سرزمینی که جنگل، رودخانه، باران و دریای خزر، آن را به یکی از غنیترین مناطق کشور از نظر منابع طبیعی تبدیل کرده است. اما پشت این تصویر سرسبز، واقعیتی نگرانکننده در حال شکلگیری است؛ افت محسوس منابع آب زیرزمینی.
کاهش حدود یک متر از تراز آبخوانهای مازندران در سال آبی جاری، هشداری است که نباید تنها در گزارشهای تخصصی باقی بماند. این کاهش نشان میدهد سرعت برداشت از منابع زیرزمینی، از سرعت تغذیه طبیعی آنها پیشی گرفته و مدیریت آب در یکی از پرآبترین استانهای کشور با چالش جدی روبهرو شده است.
در نگاه نخست، شاید تصور شود استانی با بارش فراوان، هیچگاه با بحران آب مواجه نخواهد شد، اما واقعیت این است که بحران امروز مازندران، بحران کمبود بارش نیست؛ بلکه بحران مدیریت منابع آب است.
در هر بارندگی شدید، میلیونها مترمکعب آب از ارتفاعات البرز به سمت دشتها و سپس دریای خزر جاری میشود. بخش عمده این آب، بدون ذخیرهسازی یا نفوذ به آبخوانها، از دسترس خارج میشود. در حقیقت، مازندران بیش از آنکه با کمبود آب مواجه باشد، با ضعف در نگهداشت آب روبهروست.
کارشناسان معتقدند یکی از مهمترین عوامل افت سفرههای زیرزمینی، برداشت بیرویه از چاههای کشاورزی است. بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب در استان محسوب میشود و کشت محصولات آببر، بهویژه برنج، وابستگی زیادی به منابع زیرزمینی ایجاد کرده است.
در سالهایی که بارندگی کاهش پیدا میکند یا توزیع زمانی آن تغییر مییابد، بسیاری از کشاورزان برای جبران کمبود آب، برداشت از چاهها را افزایش میدهند؛ روندی که به مرور باعث افت سطح آبخوانها میشود.
از سوی دیگر، توسعه بیضابطه چاههای مجاز و غیرمجاز، فشار مضاعفی بر منابع آب زیرزمینی وارد کرده است. هرچند طی سالهای اخیر اقدامات نظارتی افزایش یافته، اما همچنان برداشتهای خارج از ظرفیت طبیعی سفرهها ادامه دارد.
عامل مهم دیگر، تغییر کاربری اراضی است. توسعه شهرها، ساخت ویلا، جادهسازی و گسترش سطوح بتنی، فرصت نفوذ آب باران به زمین را کاهش داده است. زمانی که زمینهای کشاورزی و عرصههای طبیعی جای خود را به آسفالت و ساختمان میدهند، آب باران به جای تغذیه سفرههای زیرزمینی، به روانآب تبدیل شده و در کوتاهترین زمان وارد رودخانهها و در نهایت دریای خزر میشود.
تخریب جنگلهای هیرکانی نیز در این میان بیتأثیر نیست. جنگلها همانند اسفنجهای طبیعی عمل میکنند و بخش مهمی از بارندگی را در خود نگه میدارند. کاهش پوشش جنگلی، سرعت روانآبها را افزایش داده و فرصت نفوذ آب به خاک را کاهش میدهد.
تغییرات اقلیمی نیز شرایط را پیچیدهتر کرده است. اگرچه مجموع بارندگی ممکن است در برخی سالها تفاوت چشمگیری نداشته باشد، اما الگوی بارش تغییر کرده است؛ بارشهای کوتاهمدت و سیلآسا جای بارشهای آرام و مداوم را گرفتهاند. این نوع بارندگی فرصت کافی برای نفوذ آب به لایههای زیرین خاک ایجاد نمیکند و بیشتر به شکل سیلاب از دسترس خارج میشود.
افت آبخوانها تنها به معنای کاهش حجم آب نیست، بلکه پیامدهای گستردهای برای آینده استان به همراه دارد.نخستین پیامد، افزایش هزینه تولید در بخش کشاورزی است. هرچه سطح آب پایینتر برود، کشاورزان ناچار خواهند بود با صرف انرژی بیشتر، آب را از اعماق بیشتری استخراج کنند. این موضوع هزینه برق، سوخت و نگهداری تجهیزات را افزایش میدهد و در نهایت قیمت تمامشده محصولات کشاورزی را بالا میبرد.
پیامد دوم، کاهش کیفیت منابع آب است. با افت سطح آبخوانها، احتمال نفوذ آبهای شور یا آلوده به منابع شیرین افزایش پیدا میکند. در مناطق ساحلی، این مسئله میتواند به پیشروی آب شور و شور شدن تدریجی منابع آب زیرزمینی منجر شود؛ اتفاقی که بازگرداندن شرایط به وضعیت اولیه را بسیار دشوار میکند.
از دیگر مخاطرات مهم، فرونشست زمین است. زمانی که آب از لایههای زیرزمینی بیش از حد برداشت شود، ساختار خاک به تدریج فشرده شده و سطح زمین نشست میکند. اگرچه شدت این پدیده در مازندران هنوز به اندازه برخی دشتهای مرکزی کشور نیست، اما ادامه روند کنونی میتواند خطر بروز فرونشست را در برخی مناطق افزایش دهد.
تالابها، چشمهها و رودخانههایی که بخشی از جریان خود را از آبهای زیرزمینی دریافت میکنند نیز از این وضعیت آسیب خواهند دید. کاهش آبخوانها، جریان پایه رودخانهها را کاهش داده و زیستگاههای طبیعی را با تهدید روبهرو میکند.در کنار همه این موارد، امنیت غذایی استان نیز در معرض خطر قرار میگیرد. مازندران یکی از قطبهای تولید برنج، مرکبات و محصولات باغی کشور است. کاهش منابع آب، تولید این محصولات را با محدودیت مواجه کرده و میتواند بر بازار مواد غذایی کشور نیز اثر بگذارد.
موسوی معاون حفاظت و بهره برداری منابع آب شرکت آب منطقهای مازندران در گفتوگو با خبرنگار تسنیم در ساری با اشاره به کاهش ورودی منابع آبهای زیرزمینی استان در سال آبی مهر 1404 تاکنون اظهار داشت: تراز آب این منابع، یک متر کاهش یافته است که معادل حدود 151 میلیون مترمکعب است. بررسیها نشان میدهد بیشترین کاهش تراز آبهای زیرزمینی در مناطق شرقی و مرکزی استان است.
این مسئول در ادامه اضافه کرده است: کل منابع آبی استان 3 میلیارد و 700 میلیون مترمکعب بوده و از این مقدار، 3 میلیارد مترمکعب، آبهای سطحی و حدود 700 میلیون مترمکعب آبهای زیرزمینی است.
موسوی با بیان اینکه از مهر 1404 تاکنون 484 میلیمتر بارندگی در مازندران داشتیم بیان کرد: این در مقایسه با مدت مشابه سال آبی گذشته 12 درصد کمتر است.
معاون شرکت آب منطقهای مازندران همچنین بیان کرد: حجم روان آبهای استان یک میلیارد و 763 میلیون مترمکعب است و ظرفیت ذخیره آب بندانهای مازندران نیز 458 میلیون متر مکعب است که هم اکنون حدود 200 میلیون مترمکعب آب در این منابع، ذخیره شده است.
موسوی، در خصوص مقدار ذخیره آب سدهای مازندران نیز گفت: حدود 163 میلیون مترمکعب برای این بخش است و حدود 36 درصد حجم کل سدهای استان، آب ذخیره است.
نکته قابل تأمل این است که بخش بزرگی از این بحران قابل پیشگیری است. سالهاست کارشناسان بر ضرورت اجرای طرحهای آبخیزداری، آبخوانداری و مهار روانآبها تأکید میکنند، اما سرعت اجرای این پروژهها متناسب با نیاز استان نبوده است.
ساخت بندهای تغذیه مصنوعی، احیای تالابها، لایروبی اصولی آببندانها، توسعه سامانههای جمعآوری آب باران و تقویت پروژههای آبخیزداری میتواند بخش مهمی از آبهای سطحی را به سفرههای زیرزمینی بازگرداند.
در بخش کشاورزی نیز اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانههای نوین آبیاری، استفاده از ارقام کمآببر و مدیریت دقیق زمان کشت، از جمله راهکارهایی است که میتواند فشار بر منابع زیرزمینی را کاهش دهد.
کنترل برداشت از چاهها نیز ضرورتی انکارناپذیر است. نصب کنتورهای هوشمند، پایش مستمر میزان برداشت و برخورد با چاههای غیرمجاز باید با جدیت بیشتری دنبال شود.
از سوی دیگر، حفاظت از جنگلها و جلوگیری از تغییر کاربری اراضی، نقش مهمی در حفظ چرخه طبیعی آب دارد. هر هکتار جنگل سالم، سرمایهای برای تغذیه سفرههای زیرزمینی است و تخریب آن، تنها از بین رفتن پوشش گیاهی نیست؛ بلکه کاهش ظرفیت ذخیره آب استان است.
همچنین فرهنگ مصرف آب باید اصلاح شود. صرفهجویی تنها وظیفه استانهای کمآب نیست. حتی در مازندران نیز منابع آب محدود هستند و برداشت بیرویه، آینده نسلهای بعدی را تهدید میکند.
کاهش یکمتری تراز آبهای زیرزمینی شاید امروز تنها در قالب یک عدد بیان شود، اما اگر این روند ادامه پیدا کند، فردا به کاهش تولید محصولات کشاورزی، افزایش مهاجرت روستاییان، آسیب به محیطزیست، افت کیفیت آب شرب و افزایش هزینههای اقتصادی تبدیل خواهد شد.
مازندران هنوز فرصت دارد تا این روند را متوقف کند. این استان از ظرفیتهای طبیعی فراوانی برخوردار است و با مدیریت علمی، سرمایهگذاری در پروژههای آبخیزداری، حفاظت از جنگلها، اصلاح الگوی مصرف و برنامهریزی بلندمدت میتوان دوباره تعادل را به آبخوانها بازگرداند.
بحران آب در مازندران، بحران بیآبی نیست؛ بحران از دست دادن آبی است که هر سال از آسمان میبارد اما بدون برنامهریزی، راهی دریا میشود. افت امروز سفرههای زیرزمینی، نتیجه سالها غفلت در مدیریت منابع آب است و اگر این حفره مدیریتی هرچه زودتر ترمیم نشود، نسلهای آینده بهای سنگینی برای آن خواهند پرداخت.