یادداشت|تابآوری فرهنگی و اجتماعی؛ ضرورت راهبردی جامعه در حین و پساجنگ
تابآوری فرهنگی و اجتماعی، مفهومی فراتر از تحمل سختیهاست؛ به معنای توانایی جامعه برای حفظ هویت، انسجام، امید، اعتماد عمومی و ارزشهای مشترک در شرایط فشار و تهدید است. جامعهای که از این سرمایه برخوردار باشد، نه تنها در برابر آسیبها فرو نمیریزد، بلکه از دل بحرانها با تجربه و قدرت بیشتری عبور میکند.
در دنیای امروز، جنگها دیگر تنها با سلاح و تجهیزات نظامی دنبال نمیشوند؛ جنگ شناختی، عملیات روانی، حملات رسانهای و تلاش برای ایجاد شکاف اجتماعی، بخش مهمی از مواجهههای جدید قدرتهاست. دشمنان تلاش میکنند با هدف قرار دادن باورها، امید اجتماعی و اعتماد عمومی، جامعه را از درون تضعیف کنند.
در چنین شرایطی، تابآوری فرهنگی به یک ضرورت راهبردی تبدیل میشود. جامعهای که دارای هویت فرهنگی ریشهدار، ارتباطات اجتماعی مستحکم و اعتماد متقابل میان مردم و حاکمیت باشد، در برابر موجهای تبلیغاتی و فشارهای بیرونی آسیبپذیری کمتری خواهد داشت.
تجربه ملت ایران در سالهای گذشته نشان داده است که سرمایههای اجتماعی مانند همبستگی مردم، نقش خانوادهها، حضور گروههای مردمی، ظرفیت مساجد، نهادهای فرهنگی و اجتماعی و فعالیتهای داوطلبانه، در عبور از بحرانها نقش تعیینکننده داشتهاند.
اما حفظ و تقویت این سرمایه نیازمند برنامهریزی مستمر است. تابآوری اجتماعی نباید تنها در زمان وقوع بحران مورد توجه قرار گیرد؛ بلکه باید پیش از بحران، با آموزش، فرهنگسازی و تقویت پیوندهای اجتماعی، زمینههای آن فراهم شود.
یکی از مهمترین راهکارهای افزایش تابآوری، تقویت سواد رسانهای جامعه است. امروز بخشی از جنگها در فضای اطلاعاتی و رسانهای رخ میدهد و جامعهای که توانایی تشخیص خبر درست از عملیات روانی را داشته باشد، کمتر تحت تأثیر روایتهای مخرب دشمن قرار میگیرد.
همچنین تقویت نقش خانواده به عنوان نخستین نهاد اجتماعی، حمایت از فعالیتهای فرهنگی و هنری، توجه به هویت بومی و محلی، افزایش مشارکت اجتماعی جوانان و ایجاد فرصتهای گفتوگو میان اقشار مختلف جامعه، از مهمترین مؤلفههای ساخت جامعهای تابآور است.
در دوران پساجنگ نیز توجه به ابعاد روانی و اجتماعی آسیبها اهمیت ویژهای دارد. بازسازی تنها به ساخت زیرساختها محدود نمیشود؛ بازسازی اعتماد، امید، آرامش روانی و احساس تعلق اجتماعی نیز باید در اولویت برنامهریزان فرهنگی قرار گیرد.
ضرورت توجه به این موضوع تا آنجا اهمیت یافته که تابآوری فرهنگی و اجتماعی به عنوان یک موضوع راهبردی، در دستور کار امروز شورای فرهنگ عمومی استان قرار گرفته است؛ اقدامی که نشاندهنده اهمیت این مسئله در حوزه فرهنگی و اجتماعی جامعه است.
شوراهای فرهنگ عمومی میتوانند با بهرهگیری از ظرفیت نخبگان، دانشگاهیان، فعالان فرهنگی، رسانهها و مجموعههای مردمی، نقشه راهی برای تقویت تابآوری اجتماعی تدوین کنند؛ نقشهای که از مرحله پیشگیری تا مدیریت بحران و دوران بازسازی را پوشش دهد.
در این مسیر، رسانهها نیز نقش بیبدیلی دارند. رسانه مسئول میتواند با روایت درست واقعیتها، تقویت امید اجتماعی، انعکاس ظرفیتهای جامعه و مقابله با روایتهای تحریفشده، یکی از مهمترین ارکان افزایش تابآوری فرهنگی باشد.
البته نباید از آسیبهای داخلی غافل شد. کاهش اعتماد عمومی، ضعف ارتباط برخی نهادها با مردم، بیتوجهی به مطالبات اجتماعی و نادیده گرفتن مشکلات واقعی جامعه میتواند تابآوری را کاهش دهد. بنابراین افزایش سرمایه اجتماعی نیازمند پاسخگویی، شفافیت و ارتباط صادقانه با مردم است.
در استانهای مرزی مانند کردستان، اهمیت تابآوری فرهنگی و اجتماعی دوچندان است؛ چراکه این مناطق علاوه بر ظرفیتهای ارزشمند فرهنگی و اجتماعی، همواره در معرض جنگ روایتها، عملیات روانی و تلاش دشمنان برای ایجاد شکاف و ناامیدی قرار دارند.
تقویت هویت فرهنگی، توجه به ظرفیتهای بومی، حمایت از نخبگان و فعالان اجتماعی، استفاده از زبان هنر و رسانه و ایجاد بستر مشارکت مردم، میتواند سد محکمی در برابر تهدیدهای نرم ایجاد کند.
تابآوری، محصول یک اقدام مقطعی نیست؛ بلکه نتیجه سالها سرمایهگذاری فرهنگی، اجتماعی و انسانی است. جامعهای تابآور ساخته نمیشود، بلکه به مرور و با اعتمادسازی، آموزش و مشارکت مردم شکل میگیرد.
امروز بیش از هر زمان دیگری باید پذیرفت که امنیت پایدار، تنها در سایه قدرت سخت حاصل نمیشود؛ بلکه امنیت فرهنگی، اجتماعی و روانی نیز بخش جداییناپذیر از اقتدار یک جامعه است.
توجه شورای فرهنگ عمومی استان به موضوع تابآوری فرهنگی و اجتماعی، فرصتی ارزشمند برای تبدیل این مفهوم به برنامه عملیاتی است؛ اما، برنامهای که باید از سطح شعار عبور کرده و به اقدامات واقعی در حوزه فرهنگ، رسانه، آموزش و جامعه منجر شود.
تابآوری فرهنگی و اجتماعی یعنی جامعهای که در برابر طوفانها خم میشود اما نمیشکند؛ جامعهای که پس از هر بحران، با تجربهتر، متحدتر و امیدوارتر مسیر پیشرفت را ادامه میدهد.
یادداشت از: رامیار غفاری