بیانیه گام دوم سند حکمرانی رهبر شهید برای چهلواره دوم انقلاب است
تحلیلی بر آخرین کنش سیاسی رهبر شهید
این مراسم با حضور و سخنرانی مهدی ابراهیمزاده رئیس حوزه ریاست دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب، آیتالله رشاد رئیس شورای حوزه علمیه تهران، سرلشگر محمدعلی جعفری فرمانده قرارگاه فرهنگی اجتماعی بقیهالله (عج)، آیتالله صلحمیرزائی نماینده محترم مردم تهران در مجلس خبرگان رهبری، رضوان حکیمزاده معاون ابتدایی وزارت آموزش و پرورش، سکینه سادات پاد دستیار رییس جمهور شهید در پیگیری حقوق و آزادیهای اجتماعی، ابوذر یاسری عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (علیهالسلام) همراه بود.
رهبر شهید، قد و قامت مادی و معنوی جهان بودند
در آغاز برنامه، مهدی ابراهیمزاده، رئیس حوزه ریاست دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب، با اشاره به شکلگیری نهضت اسلامی و مبانی فکری آن، بیان کرد: نهضت اسلامی بر پایه مجموعهای از اندیشهها و آثار فکری شکل گرفت؛ از کتاب «ولایت فقیه» امام خمینی(ره) و «اصول فلسفه و روش رئالیسم» علامه طباطبایی (ره) و شهید مطهری گرفته تا مباحث مطرحشده در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی» در دوران رهبر شهیدمان حضرت آیتاللهالعظمی سیدعلی خامنهای.
او بیان کرد: رهبر شهید انقلاب اسلامی، قد و قامت معنوی و مادی جهان بودند و برای گسترش این اندیشه و تفکر از هیچ تلاشی فروگذار نمیکردند؛ از مسجد کرامت در مشهد گرفته تا سخنرانی در دانشگاه تهران و حضور در جبهههای جنگ.
رئیس حوزه ریاست دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب افزود: امام خمینی (ره) نیز با بیان، اندیشه و جهاد تبیین، قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران را گسترش دادند و قدرت امروز ایران، بر مبنای همین تفکر الهی و عزم و اراده ناشی از آن شکل گرفته است.
ابراهیمزاده با اشاره به تقابل این تفکر با جریانهای حاکم بر سیاست جهانی گفت: در مقابل این نسل پاکِ مردان الهی که همچون پیامبران، تزکیه و تعلیم و ارتقای فکری و معنوی مردم را دنبال میکنند، رجالهها و بازیگران سیاست امروز دنیا، از قبیل رئیسجمهور آمریکا، قرار دارند؛ کسانی که از بیان، فکر و اندیشه بهرهای ندارند.
او ادامه داد: قرآن کریم، بیان و اندیشه را از نخستین ممیزههای انسان در مقابل دیگر مخلوقات میداند و فلسفه نیز در تعبیر «الانسان حیوان ناطق»، آن را هویت اصلی انسان معرفی میکند؛ اما گویی این افراد تهیمغزانی هستند که صرفاً مانند حیوانات وحشی و با منطق جنگل، به دنبال قالب کردن امیال خود بر دنیا هستند.رئیس حوزه ریاست دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب گفت عدم بهرهمندی از آنچه خمیرمایه وجودی انسان است، در صحنههای گوناگون بروز پیدا میکند؛ از قساوت در جنایات مانند ناو دنا و اصابت پیشرفتهترین موشکها به مدرسه میناب در جنگ تحمیلی سوم، تا نسلکشی در غزه و جنایات در لبنان، عراق، افغانستان، یمن و دیگر کشورهای مسلمان.
رئیس حوزه ریاست دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب یادآور شد: این مسئله همچنین در فسادهای اخلاقی، مانند پروندههایی که حیرت جهانیان از پستی و پلیدی ممکن را برمیانگیزد، خود را نشان میدهد؛ فسادها و جنایاتی که عرق شرم بر پیشانی هر انسانی جاری میکند.
ابراهیمزاده با بیان اینکه انقلاب اسلامی در مقابل این جریان ایستاده است، گفت: در مقابل این باند قاتل و جنایتکار، انقلاب اسلامی ایران و جوانمردان پا در رکاب آن و مردم مبعوثشده این دوران، نسل آزادگان و جوانمردان تاریخ هستند؛ کسانی که برای گرفتن حق مظلومان از راهزنان و دزدان و زورگویان دنیا ایستادند و به کسی باج ندادند.
او عنوان کرد: از این منظر، این جلسه و پرداختن به «بیانیه گام دوم» بهعنوان یکی از میراثهای فکری برجسته رهبر شهید ایران، در حقیقت توجه به فکر متعالی اسلام انقلابی و ادامه راه امام مجاهد شهیدمان است؛ راهی که انسانها را پرورش میدهد و با ریخته شدن خون شهدا، پربارتر و استوارتر ادامه مییابد.رئیس حوزه ریاست دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب افزود رهبر شهید ما از جمله انسانهایی بود که درباره آنان گفته شده است «خدا رحمت کند آن کسی را که بداند از کجا آمده، برای چه آمده و به کجا میرود.»
ابراهیمزاده همچنین مطرح کرد: رهبر شهید انقلاب، سرگذشت و سرنوشت ایران عزیز در گذشته، حال و آینده انقلاب اسلامی و ملت ایران را در قالب «بیانیه گام دوم» برای ملت ایران بهویژه جوانان، بهعنوان ولیعهدان نهادهای آینده ایران اسلامی، تبیین کردند تا با اتکا به آن، فهم دقیقتری از دنیا پیدا کنند، روی پای خود بایستند و سرنوشت خود را به دست گیرند.
بیانیه گام دوم چارچوبه حکمرانی چله دوم انقلاب را معین میسازد
در ادامه، آیتالله علیاکبر رشاد، رئیس شورای حوزه علمیه تهران و رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به عنوان سخنران در جایگاه حاضر شد و سخنان خود را با بیت زیر آغاز کرد:
بر خرمن صد عاقل زاهد زند آتش
این داغ که ما بر دل دیوانه نهادیم
او سپس گفت: هرکجا میرویم، خاطراتی از رهبر شهید است. خاطرم هست ایشان در روز تشییع شهید آوینی بیهیچ تشریفاتی وارد همین سالن شدند در حالی که رییسجمهور بودند، گوشهای نشستند. گاهی در همین حوزه هنری ایشان را زیارت میکردیم و اینجا یکی از یادگارهای رهبر شهید است. داغ ایشان سنگین است، هرگز سرد نخواهد شد و ایام داغ و درد بر ما بسیار سخت میگذرد. هرچند ربیع المولود است اما زبان تهنیت گفتن نداریم. خدا را شاکریم که آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای (حفظهالله) به عنوان تربیتیافته مکتب ایشان جانشینشان شد و دلمان تا حدی آرام گرفت. الولَدُ سرُّ ابیه؛ فرزند باطن پدر است. خدا را سپاسگزاریم که باطن آن ابرشهید ظهور کرد و انشاالله جای عزیز ملت ایران را پر خواهد کرد. چنانکه پس از ارتحال امام راحل، نگران بودیم اما دیدیم که به شایستگی جای آن یار سفرکرده پر شد و بلکه رهبر شهید، نقش تاریخمندتر و اصلیتری را ایفا کرد.
رشاد افزود: این انقلاب از آن خداست و در ظل حجت حاضر حق به زیست و بالندگی خویش ادامه میدهد و خواهیم دید که خداوند ما را تنها نگذاشته است. این انقلاب بناست به نهضت جهانی مولا و سرورمان متصل شود. این نهضت، نهضت مقدماتی انقلاب نهایی و جهانی است. انشاالله پرچم توسط امام رشیدمان به حضرت ولی عصر (عج) سپرده خواهد شد.
او سپس به شرح مبانی و دلالتهای فقهی بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی پرداخت و گفت: بیانیه، یک سند حکمرانی است. آن بزرگوار برای چهلواره دوم انقلاب، راهبردها سیاستها و چارچوبهایی را تعیین فرمودند. بیانیه یک سند سیاسی نیست که از جانب یک سیاستمدار صادر شده باشد، مجموعهای از توصیههای اخلاقی هم نیست؛ بلکه بیانیهای حکمرانانه است که چارچوبه حکمرانی چله دوم انقلاب را معین میسازد.
رئیس شورای حوزه علمیه تهران تصریح کرد: رهبر شهید از شخصیتهای نادر تاریخ ایران و اسلاماند که به لحاظ کمی و کیفی، دوره حکمرانی پرمایه و پرچالشی را پشت سر گذاشتند. ایشان چهل و چهار سال در راس هرم قدرت و سیاست به عنوان یک کنشگر فوقالعاده تاثیرگذار در مقیاس بینالمللی قرار داشتند و نظیر ایشان را در تاریخ ایران و اسلام نداریم. اگر بنا بر مقایسه باشد، میتوان به حیثی بیانیه امام راحل را که در سال 1320 و پس از فرار رضاخان صادر شد و مطلع انقلاب و نهضت ایشان بود را بیانیه گام دوم انقلاب مقایسه کرد. این بیانیه، کتیبه آغاز انقلابی دیگر در امتداد انقلاب اسلامی سال 57 است. انقلاب اسلامی با این بیانیه پوست انداخت. کسی که خود یک امت بود، این سند را صادر فرموده است. تدارک بیانیههای اینچنینی بسیار پیچیده است و کار بسیاری میبرد و گاه چند هزارنفر در تدارک آن مشارکت میکنند، اما این سند را یک نفر که خود یک امت بود، برای امت اسلامی مهیا کرده است.
رشاد گفت: این بیانیه نظیر خطبه فدکیه است و در بیان عظمت این مرد عظیم و تاریخی و تاریخساز کفایت میکند. ما فکر میکردیم که رهبر شهید را میشناسیم اما حالا میفهمیم که او را نمیشناختیم. نسل ما او را نخواهد شناخت، زمان میبرد. حکایت ما مثل کسانی است که در دامنه کوه دماوند ایستادهاند و نمیتوانند قامت افراشته و عظمت قله را ببینند. ما به رغم داشتن توفیق همعصری با او از نعمت شناختش محرومیم و آیندگان عظمت این مرد را خواهند شناخت.
او ادامه داد: بیانیه گام دوم توسط یک فقیه بزرگ و برجسته تولید شده است. یکی از جهات و وجوه پنهان و ناشناخته هندسه شخصیتی امام شهید، وجه فقهی ایشان است. فقاهت وجه برجسته شخصیت رهبر شهید است. فقه ایشان مثل بعضی ژورنالی نبود که شعاری باشد و برای بازیهای سیاسی و جلب توجه صادر شود. ایشان صاحب یک مکتب فقهی غنیاند و اساسا مکتب فقهی جدیدی را تاسیس کردهاند. این سند، به خودی خود یک دوره جامع فقه سیاسی است و اصول فقه سیاست در آن مشهود است.
رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به ضرورت مطالعه منظومه فکری رهبر شهید انقلاب بیان کرد: بنده بیانیه را با تمرکز بر محورهای مختلف آن مورد مطالعه قرار دادهام. باید این سند را بهعنوان خوانش فقیه بزرگ و برجستهای که آن را تولید کرده است، بررسی کرد. در جلسهای که به مناسبت سالگرد شهادت و عزت ایشان برگزار خواهد شد، باید منظومه فکریشان را تکمیل کنیم. مجموعه آثار ایشان حدود هزار و 800 صفحه است و در آن، وجوه پنهان و مکتوب و ناشناختهای از جمله اضلاع هندسه شخصیتی این امام شهید وجود دارد.
او با بیان اینکه یکی از وجوه برجسته شخصیت رهبر شهید انقلاب، فقاهت ایشان است، افزود: چهبسا اگر این شخصیت را بررسی کنیم، به این نتیجه برسیم که وجه برجسته ایشان فقاهت است؛ اما فقاهتی متفاوت، کارآمد و اثرگذار که هنوز بسیاری از ابعاد آن مورد مطالعه و توجه قرار نگرفته است. اگر بخواهید یک متن را صرفاً از منظر یک فقیه بخوانید، ممکن است در نگاه نخست چیز زیادی فراتر از یک متن فقهی در آن نبینید؛ اما اگر بدانید که این متن را از سکوی فکری و اندیشگی یک فقیه میخوانید و بدانید چنین متنی از سوی چنین شخصیتی صادر شده است، درک شما از دلالتهای آن متفاوت خواهد بود.
رشاد با اشاره به ضرورت توجه به قواعد فقه نظام اظهار کرد: در مباحث مربوط به فقه نظام و فقه نظامات، درباره قواعدی که برای فقه نظام لازم است، بحث کردهایم. یکی از این قواعد، در واقع قاعده تکلیف است. قواعد فقهی در تعریف مشهور، فروع کلیه فقه هستند؛ اما ما به دسته دیگری از قواعد نیاز داریم که بتوانند مبانی جامعهپردازی و تمدنسازی قرار بگیرند و در نهایت به دولتسازی منتهی شوند.
او یادآور شد: دولتسازی قله این فرایند است، گفت ما هنوز دولت اسلامی را نساختهایم. این همان مضمونی است که رهبر شهید انقلاب نیز بر آن تأکید داشتند و میفرمودند آنچه داریم، نظام را عوض کردهایم؛ یعنی در انقلاب، دولت حاکم را تغییر دادهایم، اما هنوز با دولت اسلامی فاصله داریم. برای ساختن دولت اسلامی، مقدمات فراوانی لازم است. نخست باید آحاد انسانها ساخته شوند و این آحاد هویت واحد پیدا کنند و به جامعه تبدیل شوند. سپس جامعه باید بستر تولید یک تمدن شود و در ادامه، دولت اسلامی مطلوب شکل بگیرد. دولتسازی اولین مقام این فرایند نیست. تا آحاد ساخته نشوند، تا این آحاد هویت واحد پیدا نکنند و به جامعه بدل نشوند و تا این جامعه بستر تولید یک تمدن نشود، دولت اسلامی مطلوب تحقق پیدا نمیکند.
آیتالله رشاد با اشاره به ضرورت امتسازی افزود: اولین قدم، ساختن امت است. آیات قرآن نیز بر این موضوع دلالت دارد. وقتی میفرماید «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا»، در واقع مخاطب، مؤمنانی هستند که باید در قالب یک امت اسلامی هویت پیدا کنند. اگر کسی از ایران امروز به کشورهای دیگر مهاجرت کند، باید این مسئله را از منظر جامعهشناختی، سیاسی و امنیتی بررسی کرد. اینکه فردی بدون دلیل مشخص از کشور خارج شود یا فردی برای تحصیل برود و بازگردد، موضوعی است که باید آثار و پیامدهای آن بررسی شود. اگر بتوانیم این مسائل را کنار هم بچینیم و تحلیل کنیم، خواهیم دید که چه اتفاقاتی در حال رخ دادن است. این مسائل میتواند ذیل جامعهشناسی و حکومتسازی قرار گیرد.
او با اشاره به موضوع تمدنسازی اسلامی گفت: در بیانیه گام دوم، بحث تمدنسازی مطرح شده است. باید تمدن اسلامی ساخت و این یک دستور قرآنی است. نمیتوان تصور کرد که آیات قرآن صرفاً احکام فردی را بیان میکنند.
آیتالله رشاد ضمن انتقاد از نگاه حداقلی به احکام اجتماعی اسلام بیان کرد: برای مثال، اگر آیهای درباره زکات حکمی را بیان میکند، این حکم فرعی و جزئی است و تخطی از آن حرام است. اما آیا اگر جامعهای به یک تکلیف اجتماعی عمل نکرد، میتوان گفت چون در ظاهر یک حکم فردی انجام نشده، مسئولیتی متوجه جامعه نیست؟ آیا این آیات صرفاً توصیه اخلاقی هستند؟ خیر؛ این آیات حکم را بیان میکنند و باید تعبیرات خبری را به لسان انشا و تکلیف فهم کرد. دهها دلیل قرآنی و روایی وجود دارد که نشان میدهد اجرای این احکام یک تکلیف است.
رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به جایگاه نماز در منظومه اجتماعی اسلام افزود: نماز را ببینید. ممکن است کسی به مسجد برود و نماز بخواند، اما این نماز اگر از سایر ابعاد اجتماعی و سیاسی اسلام جدا شود، آن چیزی نیست که خداوند خواسته است. مرحوم آیتالله بروجردی، آن مرد عظیم، فقیه مجدد و احیاگر و نابغه، در کجا درباره نماز جمعه بحث کرده است؟ آیا میتوان برای نماز، یک نظام سیاسی و اجتماعی مستقل قائل نبود؟
آیتالله رشاد در بخش پایانی سخنان خود خاطرنشان کرد: نمازی که بتواند با سکولاریسم سازگار شود و در قلب آن قرار گیرد و انسان بتواند در یک زیست سکولاریستی با رضایت و آرامش زندگی کند، آن نماز، در سطح زیست سکولاریستی، مجبور است به نماز تبدیل شود؛ در حالی که نماز مورد نظر اسلام، از زندگی اجتماعی و نظام سیاسی و تمدنی اسلام جدا نیست.
نقش کلیدی امام شهید در ساخت امت مبعوث
در بخش دیگری از این مراسم، سرلشکر محمدعلی جعفری، فرمانده قرارگاه فرهنگیاجتماعی بقیهالله (عج) در جایگاه قرار گرفت و با اشاره به ابعاد مختلف فکری و عملی رهبر شهید انقلاب، گفت: یکی از مهمترین موضوعات در رابطه با گام دوم انقلاب، مسئله «امتسازی» است که به دست ایشان و با هدایت و بیانات ایشان در طول 37 سال رهبری انجام شد و نتیجه آن، مبعوث شدن مردم در شرایط حساس امروز بود.
او عنوان کرد: اینکه این اتفاق چگونه رخ داد، البته با نقش اساسی و تعیینکننده خدای متعال در تغییر دلها مرتبط است، اما بدون هیچ شک و تردیدی نمیتوان نقش تعیینکننده و اساسی امام شهیدمان در ساخته شدن و آمادهسازی امتی که در این شرایط مبعوث شد را نادیده گرفت.
فرمانده قرارگاه فرهنگیاجتماعی بقیهالله (عج) با اشاره به تأکیدات رهبر شهید انقلاب بر نقش مردم ادامه داد: من به جای اینکه مطالب خودم را مطرح کنم، از بیانات ایشان استفاده میکنم و به همین موضوع مرتبط میکنم. ایشان در سال 1363 درباره اعتقاد و باور عمیق خود به حضور مردم فرمودند که «در هیچ جهت، یک حکومت بریده از مردم نمیتواند کاری کند» و حکومت اسلامی نیز در هیچ بخشی نمیتواند بدون کمک مردم به اهداف خود برسد.
جعفری افزود: خدای متعال به پیامبر (ص) میفرماید «حَسْبُکَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ»؛ یعنی خداوند، مؤمنان و پیروان پیامبر را در کنار خود قرار میدهد. این تعبیر نشان میدهد که در نقش پیامبری و بعثت و برانگیختن مؤمنان، مؤمنان در کنار خدای متعال قرار میگیرند. بر اساس این آیه و تفسیری که امام شهید از آن داشت، خداوند مؤمنان را در کنار خود قرار میدهد و نمیفرماید «حسبنا الله» به تنهایی. این ایمان و باور عمیق نسبت به حضور مردم و مؤمنان، در طول سالهای بعد نیز ادامه پیدا کرد. انقلاب، جنگ و حوادث مختلف گام اول انقلاب رخ داد و از ابتدای سال 1390، رهبر شهید انقلاب در بیانات خود، این مسیر را به شکل جدی دنبال کردند. ایشان از سال 1390 در کرمانشاه با مردم سخن گفتند و در سخنرانیهای خود در خراسان شمالی این موضوع را ادامه دادند و تا سالهای 1392 و 1393 به نوعی مقدمهسازی و آمادهسازی اذهان مردم برای ورود به گام دوم انقلاب را دنبال کردند.
او مطرح کرد: با صدور بیانیه گام دوم انقلاب، این مسیر وارد مرحله جدیدی شد. در این بیانیه نیز تصریح شد که مسئله اصلی ما، مسئله مردم است؛ حضور مردم، میل مردم، اراده مردم و عزم مردم در این بعثت و برانگیختگی نقش اساسی دارد. شاید برخی افراد از این موضوع خوششان نیاید یا به عمق این حرکت و وضوح واقعی آن توجه نکنند، اما واقعیت این است که مردم در همه تحولات و جنبشهای بزرگ اجتماعی نقش دارند.
فرمانده قرارگاه فرهنگی اجتماعی بقیهالله (عج) با اشاره به استمرار تأکیدات رهبر شهید انقلاب بر حضور مردم، بیان کرد: در سال 1392 و سالهای بعد نیز بیانات مختلفی در همین زمینه وجود دارد. برای نمونه، ایشان فرمودند «باید یک کار وسیع جبههای انجام داد و این کار جز با حضور مردم امکان ندارد.» این یعنی ابتکارات مردم میتواند بسیاری از کارها را پیش ببرد.
جعفری یادآور شد: از سال 1390 تا 1393، بیانات فراوانی درباره حضور مردم وجود دارد که نشان میدهد برای ورود به گام دوم انقلاب، یک فرایند مقدمهسازی و آمادهسازی در حال انجام بوده است. بیانیه گام دوم به یکباره صادر نشد، بلکه مقدماتی داشت که از سالها قبل آغاز شده بود. رهبر شهید انقلاب در سال 1393 فرمودند «وقتی کار به دست خود مردم سپرده شد که صاحبان کشورند، آن وقت به سامان خواهد رسید؛ هر جا صحنه به مردم سپرده شد، انگیزه مردمی و نیروهای متنوع و متکثر مردمی کار را پیش خواهد برد.» بنده معتقدم یکی از کارهای اصلی امروز ما این است که بیانات 37 ساله ایشان و حتی بیانات ایشان پیش از انقلاب را درباره جامعهسازی و امتسازی مورد توجه و مطالعه دقیق قرار دهیم.
او اضافه کرد: یکی از ابعاد مهم این منظومه فکری، حضور مردم در صحنه است. البته در فاصله سالهای 1393 تا 1397، به دلیل مسائل مربوط به برجام، انتخابات و شرایط خاص کشور، این موضوع با شدت سابق دنبال نشد، اما از ابتدای سال 1397، مجدداً و به صورت مستمر بر حضور مردم و بهویژه نقش جوانان تأکید شد. برای مثال، رهبر شهید انقلاب در سال 1397 فرمودند «یک لشکری از جوانان مؤمن و انقلابی لازم است که وارد میدان شوند و مطالبه کنند آرمانها را و به تحقق آنها کمک کنند.»
فرمانده قرارگاه فرهنگی اجتماعی بقیهالله (عج) تصریح کرد: ایشان مشغول آمادهسازی مردم برای حرکت و قیامی دیگر بودند؛ همان چیزی که میتوان از آن به تعبیر «انقلاب در انقلاب» و گام دوم انقلاب یاد کرد. انتظار یک انقلاب و این مبعوث شدن مردم، مقدمه آن انقلاب بود و ما اکنون وارد آغاز اجرای این انقلاب شدهایم. رهبر شهید انقلاب در میدانهای مختلف، از جمله شبکهسازیهای اجتماعی و فرهنگی و حرکتهای لازم و «آتش به اختیار»، بر حضور مردم تأکید کردند و فرمودند در هر جایی که احساس شود باید وارد میدان شد و برای مطالبه عمومی اقدام کرد.
جعفری بیان کرد: ایشان خطاب به جوانان فرمودند «مطالبه عمومی من از شما جوانان این است که این راه را با احساس مسئولیت بیشتر و همت بلندتر در پیش بگیرید.» پس از صدور این بیانیه، نوع مواجهه با موضوع متفاوت شد و بحث عملیاتی کردن و پیادهسازی اهداف گام دوم انقلاب مطرح شد. ایشان فرمودند که معنای گام دوم این است که همان انگیزه، همان حرکت و همان همت بلندی که توانست کشور را پس از سالهای متمادی از زیر لگد استعمارگران و مستکبران خارج کند، امروز نیز وجود دارد تا یک حرکت عظیم دیگر را رقم بزند و این حرکت عظیم، انشاءالله به آینده روشن ملت ایران منتهی خواهد شد. این سخنان در سال 1398 و در دیدار با جوانان دانشگاهی مطرح شد و در آن، موضوع انقلاب، چشمانداز انقلاب و نقش جوانان در رسیدن به چشمانداز انقلاب مورد توجه قرار گرفت.
فرمانده قرارگاه فرهنگیاجتماعی بقیهالله (عج) گفت: در ادامه این سؤال مطرح شد که برای تحقق این اهداف چه باید کرد؟ پاسخ این بود که به یک حرکت عمومی به سمت آن چشمانداز نیاز داریم. حرکت عمومی یعنی قیام، نهضت و انقلاب. رهبر شهید انقلاب تأکید داشتند که باید یک حرکت عمومی در کشور شکل بگیرد. ایشان همچنین در سال 1398 درباره مقابله با فعالیتهای دشمن فرمودند که در برابر فعالیت هزاران نفر از جبهه دشمن علیه مسائل مختلف ایران، در جبهه ملت ایران نیز باید میلیونها نفر آماده ضربه و حمله متقابل در امور تبلیغاتی و انواع اقدامات ممکن باشند.
او با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر «خودجوش» بودن حرکت جوانان بیان کرد: ایشان در سال 1398 فرمودند «آنچه ما از شما جوانهای عزیز انتظار داریم این است که شماها باید خودجوش باشید، نباید منتظر این باشیم که شما را به کار وادار کنند، باید خودکار حرکت کنید؛ مثل مبارزات دوران انقلاب.» از این مقطع به بعد، بهویژه از سالهای 1398 و 1399، موضوع «بعثت مردم» و ضرورت حرکت و قیام مردم با ادبیات روشنتری مطرح شد. این موضوع نیازمند پژوهش دقیقتری است، اما وقتی سخنان ایشان از سال 1390 تا آن مقطع را کنار هم قرار میدهیم، میبینیم که یک مسیر پیوسته برای آمادهسازی مردم طی شده است.
سردار جعفری با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب در عید مبعث سال 1399 گفت ایشان فرمودند «بعثت که به معنای برانگیختگی انسان برگزیده خداوند است، در مرحله بعد به برانگیختگی مجموعههای بشری منتهی خواهد شد.» در اواخر سال 1399 نیز در بیانات مربوط به عید مبعث، بعثت به معنای برانگیختن، راه انداختن و حرکت دادن مجموعههای انسانی معرفی شد. همچنین تأکید شد که انقلاب عظیم اسلامی در ایران، مضمون بعثت را در دوره معاصر تشریح کرد. وقتی این انقلاب انجام شد و نظامی بر این اساس به وجود آمد، همان حادثهای که برای پیامبران پیش آمد، در برابر این انقلاب نیز تکرار شد؛ یعنی دشمنان در مقابل آن صف کشیدند و دشمنیها، جنگها، ناامنیها و مشکلات اقتصادی و امنیتی آغاز شد.
او بیان کرد: در مواجهه با این دشمنیها، دو عنصر مهم برای مردم مورد تأکید قرار گرفت نخست بصیرت و دوم صبر و استقامت. این دو عنصر برای ادامه راه انقلاب ضروری هستند و مردم ما نیز بهخوبی آن را دریافت کرده و امروز به آن عمل میکنند. «مردم مبعوثشده» در میدان حضور دارند و امروز بخشی از مردم در میدان حضور دارند و بخشی نیز دلشان در میدان است. آنچه اهمیت دارد، همین حضور و آمادگی مردم است.
جعفری با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب در سالهای 1401 و 1402 مطرح کرد: ایشان در سال 1401 و در سالگرد حضرت امام (ره) فرمودند اگر بخواهیم زیربنای مکتب مبارزه امام و انقلاب امام را در یک جمله بیان کنیم، باید بگوییم زیربنای همه فعالیتهای ایشان «قیام لله» بود. رهبر شهید انقلاب در بیانات دیگری در سال 1401 تأکید کردند که امام (ره) به مردم یاد داد حضور آنها در صحنه معجزهآفرین است. ایشان فرمودند «این را ماها نمیدانستیم، دیگران هم نمیدانستند؛ امام به ملت فهماند اگر میخواهند به نتایجی که مطلوب آنهاست برسند، باید در میدان حضور داشته باشند.»
فرمانده قرارگاه فرهنگی اجتماعی بقیهالله (عج) افزود: عقب کشیدن، به این و آن اتکا کردن و از میدان خارج شدن فایدهای ندارد؛ مردم باید وارد میدان شوند، البته با جهت و هدف مشخص. این رویکرد، سیاست راهبردی امام خمینی (ره) و رهبر شهید انقلاب است و آوردن مردم وسط صحنه و سپردن پرچم مبارزه به دست مردم، یک سیاست راهبردی است. اما در مقابل این سیاست، یک سیاست راهبردی دیگر نیز وجود دارد و آن، بیرون آوردن مردم از صحنه است. آنهایی که به دنبال تعطیلی میدانها هستند، در واقع در پی خارج کردن مردم از صحنهاند. امروز این سیاست با جدیت در حال فعالیت است و باید نسبت به آن توجه داشت.
فرمانده قرارگاه فرهنگی اجتماعی بقیهالله (عج) گفت: در سالهای اخیر، حضور مردم در میدانهای مختلف مورد هدف قرار گرفته است؛ از راهپیمایی اربعین گرفته تا جشنهای بزرگ و مراسمی مانند نیمه شعبان. بنابراین باید نسبت به سیاست دشمن برای خارج کردن مردم از صحنه هوشیار بود.
جعفری در ادامه با اشاره به مسئولیت فعالان فرهنگی و رسانهای یادآور شد: حضور مردمی که در میدان هستند، باید با یک نکته اساسی همراه باشد و آن، تعیین دقیق هدف است. اینجا میدانداران، تریبونداران و صاحبان نقطهزن مسئولیت دارند. کسانی که مردم را به میدان دعوت میکنند، باید هدف مشخص و دقیقی داشته باشند. اهداف فرعی و دست دوم نباید جای هدف اصلی را بگیرد. هدف عبارت است از حاکمیت اسلام، اعتلای ملت ایران و مقابله با استکبار. هر کسی که مخاطبی دارد و میتواند اثر بگذارد، باید در این زمینه کار کند و مردم را به این اهداف دعوت کند.
فرمانده اسبق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در پایان با اشاره به تحولات پس از جنگ تحمیلی 12 روزه گفت: به توفیق الهی، اگر حادثهای برای کشور پیش بیاید، چه جنگ هشتساله باشد و چه جنگ 12 روزه، مردم وارد میدان خواهند شد. در جنگ 12 روزه نیز شاهد این بودیم که مردم به شکلی معجزهگونه مبعوث شدند و در میدان حضور پیدا کردند. به توفیق الهی، اگر حادثهای برای کشور پیش بیاید، خدای متعال این مردم را برای مقابله با حوادث مبعوث خواهد کرد و کار را مردم به پایان خواهند رساند.
رهبر شهید یک عالم تربیتیاند و ملت مبعوث ثمره مکتب تربیتی ایشان است
در بخش دیگری از این نشست، رضوان حکیمزاده، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش در پنل تخصصی ضمن گرامیداشت یاد شهدای ایران و شهدای حوزه تعلیم و تربیت، گفت: شهادت این عزیزان، هرچند حادثهای بزرگ بود، اما بار دیگر حقانیت و مظلومیت ملت ایران و بطلان ادعاهای دروغین دشمنان را نشان داد.
حکیمزاده با اشاره به شخصیت رهبر شهید انقلاب اظهار کرد: سخن گفتن از انسان بزرگی که احیاگر زیست عاشورایی در دوران بردگی مدرن و بردگی انسان مدرن بود، توان و زمان بیشتری از این قلم و مجال میطلبد؛ اما به قول مولانا، «آب دریا را اگر نتوان کشید، هم به قدر تشنگی باید چشید».
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش افزود: در تحلیل یک مکتب تربیتی، توجه به چند لایه بسیار ضروری است. معمولاً زمانی که به اندیشه علمای بزرگ مراجعه میکنیم، آنچه بیشتر مورد توجه قرار میگیرد، اندیشهها و آراست؛ در حالی که علاوه بر اندیشه تربیتی، سیره تربیتی نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. اندیشهها در زندگی ما، هرچند بسیاری از ویژگیها و برجستگیها را شکل میدهند، اما آنچه در ذهن و خاطرات ما از جلسات و معاشرتها باقی میماند، جلوههای رفتاری و بیرونی شخصیت است. این موضوع در مورد رهبر شهید انقلاب کمتر مورد توجه قرار گرفته و لازم است در این جلسه تأکید بیشتری بر آن داشته باشیم.
حکیمزاده عنوان کرد: من از منظر تعلیم و تربیت وارد این بحث شدهام و اگر فردی هیچ شناختی از امام شهید نداشته باشد و با این منظومه مواجه شود، گمان خواهد کرد با یکی از برجستهترین شخصیتهای تربیتی مواجه است؛ گویی ایشان یک عالم تربیتی بودهاند.
او مهمترین موضوع در این زمینه را «ثمره تربیتی» دانست و گفت: ثمره تربیت یعنی چه؟ یعنی اندیشههایی که بر اساس آنها عمل و زندگی شکل میگیرد و اندیشهها در زیست روزانه و تعاملات اجتماعی نمود پیدا میکنند. در مورد امام شهید، موضوع بسیار مهمی که امیدوارم بیش از این به آن بپردازیم، همین ثمره تربیتی است. مردم مبعوثشده، مردم حاضر در میدان و نقشآفرینی مردم، اتفاقاً یکی از ثمرات تربیتی امام شهید ما از منظر تعلیم و تربیت است.
حکیمزاده با اشاره به نخستین محور منظومه تربیتی رهبر شهید انقلاب بیان کرد: محور اول، «اندیشه تربیتی؛ مدرسه پیشران تمدنسازی» است. نکات بسیار زیادی درباره موضوعات مورد توجه ایشان وجود دارد که باید درباره آنها بحث کرد، اما یکی از موضوعاتی که ایشان برای آن اهمیت زیادی قائل بودند، تربیت بود. در هر زمینهای که بررسی کنیم، از مباحث تخصصی گرفته تا مبانی بنیادین نگاه تربیتی، میتوان توجه ایشان به موضوع تربیت را مشاهده کرد. حتی در موضوعات مربوط به برنامههای آموزشی و فعالیتهای کودکان نیز نگاه ایشان قابل مشاهده بود. برای مثال، در موضوع بازی و داستان برای کودکان، بر استفاده از بازیهای قدیمی و بازیهای بومی و همچنین استفاده از داستان برای پرورش کودکان تأکید شده بود.
او گفت: در زمینه برنامههای مربوط به بازی و داستان، ما اساساً نیازی نداشتیم برای اثبات آثار تربیتی داستان به پژوهشهای متعدد مراجعه کنیم؛ زیرا ایشان بهصورت مشخص بر این موضوع تأکید کرده بودند. محور بنیادین اندیشه تربیتی رهبر شهید انقلاب، نقش تعلیم و تربیت در پیشرفت و تمدنسازی بود. ایشان برای تعلیم و تربیت، نقش بسیار بزرگی قائل بودند و آموزش و پرورش را صرفاً یک دستگاه در کنار سایر دستگاهها نمیدانستند. این نگاه، به معنای اولویت دادن به تربیت است. جمله مشهور ایشان نیز این بود که هرچه در آموزش سرمایهگذاری کنیم، هزینه نیست، بلکه سرمایهگذاری برای آینده است. این نگاه کاملاً با نتایج پژوهشهای بینالمللی نیز همخوانی دارد. در بسیاری از گزارشهای بینالمللی، وقتی درباره آموزش و پرورش صحبت میشود، از واژه «سرمایهگذاری» استفاده میکنند تا ذهنها به سمت هزینه بودن آموزش نرود.
حکیمزاده با اشاره به جایگاه معلم در منظومه تربیتی رهبر شهید انقلاب گفت: درباره معلمان دو موضوع محوری وجود دارد؛ نخست اینکه معلم خودش را در قامت چه شخصیتی ببیند و دوم اینکه کسانی که مسئول جذب و تربیت معلم هستند، چه نگاهی به این حرفه داشته باشند. تعبیر «افسران سپاه پیشرفت» یکی از برازندهترین و عمیقترین تعابیر برای جایگاه معلم است. موضوع تکوین معلم نیز از نگاه ایشان وظیفه همه دستگاههاست. جمله دقیق ایشان این بود که «ما باید کاری بکنیم که بهترین دانشآموزان ما شغل معلمی را انتخاب کنند.»
حکیمزاده با اشاره به موضوع برنامه درسی اضافه کرد: برنامه درسی را باید مسیر تحقق تربیت و علم نافع دانست. در مورد مفهوم علم، خوانشها و قرائتهای مختلفی وجود دارد، اما تعبیر «علم نافع» تعبیر بسیار دقیقی است. اینجا یک بحث مبنایی مطرح میشود که علم نافع چیست؟ برنامه درسی باید پیوند عمیقی با علم نافع داشته باشد؛ چراکه وقت، زمان و انرژی دانشآموز در اختیار ماست و برنامهای که برای او طراحی میکنیم باید عمیق و بنیادین باشد.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به دیدگاه رهبر شهید انقلاب درباره عدالت آموزشی مطرح کرد: عدالت آموزشی صرفاً به معنای دسترسی به مدرسه یا ثبتنام دانشآموزان نیست؛ مسئله اصلی، نصاب آموزشی برابر و برخورداری برابر از فرصت یادگیری است. این افتخار را داشتم که در سال 1400، در ماه رمضان و در دوره کرونا، در جمع استادانی که برای سخنرانی انتخاب شده بودند حضور داشته باشم و درباره عدالت آموزشی صحبت کنم. در آنجا تلاش کردم دقیقترین برداشت را از عدالت آموزشی در اندیشه امام شهید ارائه کنم. جمله کلیدی این است که دانشآموزی که در دورترین نقطه کشور زندگی میکند، از نظر امکان و فرصت یادگیری نباید با دانشآموزی که در پایتخت زندگی میکند تفاوت داشته باشد. بنابراین عدالت آموزشی فقط این نیست که دانشآموز در مدرسه حضور داشته باشد و ثبتنام کند؛ مهم این است که چه معلمی، چه فضای آموزشی، چه تجهیزات و چه امکاناتی در اختیار او قرار میگیرد. این شاخص دقیقی است برای اینکه بدانیم در تحقق عدالت آموزشی در چه نقطهای قرار داریم.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با تأکید بر ضرورت توجه به سیره تربیتی رهبر شهید انقلاب گفت: در کنار اندیشه تربیتی، سیره تربیتی ایشان نیز الگویی مهم است. یکی از ویژگیهای این سیره، توجه به فرهنگ و دانایی بود. اهتمام مستمر ایشان به کتاب و مطالعه و حضور هر ساله در نمایشگاه کتاب، معنایی فراتر از حضور معمولی یک مسئول داشت و پیام عمیقی را منتقل میکرد. یکی دیگر از ویژگیهای سیره تربیتی ایشان، رفتارسازی و جامعیت در تربیت انسان بود. ایشان زمان زیادی را به اقشار و اصناف مختلف اختصاص میدادند؛ از بانوان و ورزشکاران گرفته تا شاعران، اهل ادب و گروههای مختلف. این رفتار نشاندهنده یک نگاه چندبعدی به تربیت انسان بود. ارتباط با نسل آینده و اعتماد به نسل جوان نیز از ویژگیهای بسیار برجسته و کمنظیر سیره تربیتی ایشان بود.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش در ادامه به مفهوم ثمره تربیتی پرداخت و گفت: یکی از نعمتهای بزرگ خداوند این بود که نسبت به امام شهید ما، هم در زمان حیات و هم پس از شهادت ایشان، ثمره تربیتی را مشاهده کردیم. ثمره تربیتی یعنی اینکه کسانی که تربیت شدهاند، چگونه عمل میکنند و چگونه در شرایط سخت وارد میدان میشوند. در جریان حوادث اخیر، باید به معجزه و حماسهای که اتفاق افتاد توجه کنیم. دشمن تصور میکرد با شهادت نسلی از فرماندهان و سرداران تربیتشده، کار انقلاب ادامه پیدا نخواهد کرد؛ اما انقلاب، ثمره تربیتی خود را نشان داد.
او تاکید کرد: مردمی که تربیت شده بودند، وارد میدان شدند. این همان ثمره تربیتی است. اگر حادثهای برای کشور رخ دهد، ملتی که از قبل تربیت شده و آماده شده است، میتواند میدان را به دست بگیرد. این پایداری پس از فقدان رهبر، نشاندهنده این است که در منظومه تربیتی امام مجاهد، حکیم و شهید، «اندیشه، سیره و ثمره» در کنار یکدیگر قرار دارند. اندیشه تربیتی، افق و مبانی ساخت انسان و جامعه را ترسیم میکند؛ و ثمره تربیتی، انسانهایی را تربیت میکند که در میدان عمل، آن اندیشه و سیره را محقق میسازند.
حکیمزاده با طرح این پرسش که «چه باید کرد؟» گفت: این مسئله بسیار مهم است. ما در اینجا جمع شدهایم و همه از فرهیختگان و اندیشمندان هستیم؛ اما باید با نگاه آیندهنگرانه به اندیشه، سیره و ثمره تربیتی نگاه کنیم. تکرار حرفها به تنهایی کمکی نمیکند. اگر میخواهیم منظومه تربیتی را به برنامه تبدیل کنیم، باید از رویکرد صرفاً همایشی عبور کنیم و این منظومه را صورتبندی و به برنامه عمل تبدیل کنیم. اگر فرصتی فراهم شود، درباره برنامهای که در ذهن داریم نیز میتوان صحبت کرد. در نشست سراسری رؤسای مناطق آموزش و پرورش کشور، با مسئولیت و پیشنهاد خودم، موضوع «ارتقای هویت ملی ـ دینی دانشآموزان و تعلق آنها به ارزشهای ایرانی ـ اسلامی در جنگ و پساجنگ» را ارائه کردم.
او سپس ادامه داد: حرف اصلی ما این بود که مسئولیت و رسالت خودمان را در استفاده از این سرمایهای که ایجاد شده، تعریف کنیم. ما میتوانیم نمایشگاه برگزار کنیم، کتاب بنویسیم و جزوه تولید کنیم، اما فرزندان ما امروز واقعیتهای جنگ را دیدهاند؛ دشمن را دیدهاند، روایتهای دروغین را در کنار واقعیت مشاهده کردهاند، وحشیگری دشمن و حمله به زیرساختها و مدارس را دیدهاند، شهادت کودکان را دیدهاند و ایستادگی و مقاومت سربازان وطن را مشاهده کردهاند. کودکان و نوجوانان ما همچنین همدلی و مسئولیتپذیری مردم را دیدهاند و گویی با ایران جدیدی مواجه شدهاند که اگر ما سالها تلاش میکردیم، شاید نمیتوانستیم چنین تصویری را به این شکل برای آنها ایجاد کنیم. سخن اصلی ما این است که باید با امام شهید عهد ببندیم که از این فرصتی که بهعنوان یک سرمایه فراهم شده، استفاده کنیم تا بتوانیم یک میدان امن از جهت شناختی برای فرزندان این سرزمین ایجاد کنیم.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش در پایان خاطرنشان کرد: امیدواریم نشستهایی از این دست کمک کند تا اندیشه، سیره و ثمره تربیتی امام شهیدمان را با یک برنامه مشخص و عملیاتی، متصل به این مبانی سهگانه، به راهنمای عمل خودمان تبدیل کنیم.
نقش مهم حوزههای علمیه در گام دوم انقلاب اسلامی
در بخش دیگری از برنامه، حجتالاسلاموالمسلمین سعید صلحمیرزایی، عضو مجلس خبرگان رهبری، ضمن گرامیداشت یاد و خاطره حضرت امام خمینی (ره)، شهدای دفاع مقدس و همرزمان و همسنگران عرصه ترویج، پژوهش و آموزش معارف بیانیه گام دوم، گفت موضوع سخن من به سهمی بازمیگردد که حوزههای علمیه باید در گام دوم انقلاب ایفا کنند. اگر حوزه، انقلابی نباشد و خود را با گام دوم انقلاب همراه نکند، به تعبیر امام شهید، منزوی خواهد شد و نمیتواند با تحولات همراه شود. از سوی دیگر نیز نمیتوان اثر عمیق حوزههای علمیه، عالمان دینی و علمای ربانی را در تحولات اجتماعی و انقلاب اسلامی نادیده گرفت.
عضو مجلس خبرگان رهبری اظهار کرد: میتوان دو نوع نگاه به حوزه علمیه داشت؛ یک نگاه حداقلی که حوزه را به تولیدات علمی، حل مسائل و تدوین کتابهایی محدود میکند که نهایتاً انتشار آنها محدود به کتابخانهها میشود و یک نگاه گستردهتر که حوزه را در امتداد مسیر انبیا و در متن جامعه تعریف میکند. البته ممکن است برخی بخواهند حوزه را کاملاً از جامعه جدا کنند و برای دین، نقشی صرفاً فردی و شخصی قائل باشند؛ اما چنین نگاه سکولاریستی گستردهای با حقیقت حوزههای علمیه اسلامی و شیعی سازگار نیست.
صلحمیرزایی افزود: حتی اگر کسی نگاه حداقلی به ارتباط حوزه و جامعه داشته باشد، باز هم نمیتوان حوزهای را تصور کرد که کاملاً از جامعه منفک باشد؛ زیرا عالم دینی دستکم در مناسبتهای تبلیغی در میان مردم حضور پیدا میکند. برخی مراجع عظام نیز اگرچه از حوزه خارج نمیشدند، اما در ایام محرم و مناسبتهای تبلیغی به این عرصه وارد میشدند. امام شهید بارها تأکید کردند که حوزههای علمیه نمیتوانند سکولار باشند. اینکه بگوییم ما به مسائل نظام و حکومت کاری نداریم، همان سکولاریسم حداقلی و همان نگاه حداقلی به حوزه است.
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به خدمات متقابل حوزه و انقلاب اسلامی بیان کرد: برای فهم نقش حوزه در گام دوم، باید خدمات انقلاب اسلامی به حوزه و خدمات حوزه به انقلاب اسلامی را در کنار یکدیگر ببینیم. در سخنرانیهای مختلف امام شهید با مخاطبان گوناگون و علما، درباره این موضوع مطالب متعددی مطرح شده است. نخستین خصلت حوزه علمیه که در خود بیانیه گام دوم نیز مورد اشاره قرار گرفته، تربیت شخصیتی مانند امام خمینی (ره) است. امام خمینی (ره) خود، محصول حوزه و فارغالتحصیل حوزه بودند و توانستند انقلاب عظیمی را رقم بزنند که نهتنها در ایران، بلکه در جهان تحول ایجاد کرد.
او با اشاره به نقش حوزه در تبلیغ و گسترش پیام انقلاب اسلامی عنوان کرد: رهبر شهید انقلاب بارها به نقش حوزه در رساندن پیام انقلاب به مردم اشاره کردند. برای نمونه، ایشان در 25 اسفند سال 1394 در دیدار با جمعی از نمایندگان طلاب، به سخنان امام خمینی (ره) در دوران حضور در پاریس اشاره کردند. امام خمینی (ره) در پاریس نقل کرده بودند که فردی به ایشان گفته است همان شعاری که مردم در خیابانهای تهران سر میدهند، در روستایی دورافتاده نیز تکرار میشود و عالم آن روستا پیشاپیش مردم حرکت میکند و مردم پشت سر او شعار میدهند. امام خمینی (ره) با مشاهده چنین وضعیتی یقین کرده بودند که انقلاب پیروز خواهد شد. رهبر شهید انقلاب در همان دیدار سال 1394 تأکید کردند که دانشگاهیان در تحولات اجتماعی مؤثر بودهاند و معمولاً بسیاری از حرکتهای تحولی در یکی دو قرن اخیر از دانشگاهیان آغاز شده است؛ اما جریان روشنفکری اغلب در محیط خودش محصور میماند.
صلحمیرزایی ادامه داد: ایشان تأکید کردند اگر طلاب نبودند و پیام امام را تبلیغ نمیکردند، این حرکت نمیتوانست به این شکل در جامعه گسترش پیدا کند. حوزه همچنین با تربیت شخصیتهایی مانند شهید مطهری و علامه طباطبایی، در تولید فکر انقلابی و تبیین مفاهیمی مانند توحید انقلابی، نبوت انقلابی و ولایت انقلابی نقش مهمی ایفا کرد و سیره اهل بیت (ع) و رویکرد صحیح نسبت به مبارزه و حوادث سیاسی دوران اهل بیت (ع) را تبیین کرد. در نهضت نیز تعداد فراوانی از علما و طلاب تحت شکنجه قرار گرفتند یا به تبعید رفتند؛ خود امام شهید، شهید آیتالله غفاری و شهید آیتالله سعیدی از جمله این افراد بودند و طلاب بسیاری نیز به شهادت رسیدند. در دفاع مقدس نیز روحانیت و طلاب نقش مهمی داشتند و نسبت شهدای طلاب و روحانیون به جمعیت این قشر، از موضوعات قابل توجهی است که امام خمینی (ره) نیز به آن اشاره کرده بودند.
صلحمیرزایی با اشاره به خدمات انقلاب اسلامی به حوزههای علمیه بیان کرد: پس از انقلاب اسلامی، حوزه در عرصههای مختلف رشد پیدا کرد. یکی از مهمترین خدمات انقلاب، توسعه عرصه تبلیغ بود و امکانات عظیمی برای طلاب فراهم شد. همچنین با تحولاتی که در جهان رخ داد، مسائل جدیدی پیش روی حوزه قرار گرفت و این مسئله به پویایی حوزه کمک کرد. حمایتهای مادی و معنوی نیز از دیگر خدمات نظام اسلامی به حوزه بود.
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب درباره حمایت از حوزه گفت: ایشان در سال 1389 در قم فرمودند که اگر پادشاهان در گذشته وظیفه خود میدانستند از حوزه حمایت کنند، حاکمیت اسلامی نیز قطعاً وظیفه خود میداند که از حوزه علمیه حمایت کند. البته بحث شهریه و معیشت طلاب، موضوعی است که حوزه باید استقلال خود را در آن حفظ کند، اما در مجموع، حمایت نظام اسلامی موجب توسعه ظرفیتهای حوزه شده است.
صلحمیرزایی با اشاره به وضعیت امروز حوزههای علمیه افزود: حوزهای که امروز از آن خدمت شما رسیدهام، به نظر میرسد همان حوزهای است که امام شهید آن را انقلابی میخواست. اکثریت طلاب و اساتید ما، چه طلاب برادر و چه طلاب خواهر، در مسیر انقلاب قرار دارند. امروز حدود 200 هزار طلبه در کشور داریم و عالمان دینی در اقصینقاط کشور مشغول خدمت هستند. رشد حوزههای علمیه خواهران نیز پدیدهای است که به برکت انقلاب اسلامی شکل گرفته و توسعه یافته است. امام شهید میفرمودند حوزه مادر انقلاب است و هرجا که لازم بوده، در کنار انقلاب ایستاده است.
او ضمن انتقاد از برخی جریانهایی که خود را نماینده حوزه معرفی میکنند، گفت: نباید به برخی افرادی که گاهی با عناوین مختلفی مانند مجامع محققین و مدرسین یا عالمان روشنفکر معرفی میشوند، نگاه کنیم و تصور کنیم آنها نماینده جریان اصلی حوزه هستند. اخیراً در رسانهها دیدم که در پوشش یک خبر مربوط به سفر رئیسجمهور، از برخی افراد تحت عنوان عالمان و روحانیون دانشگاهی یاد شده بود؛ برخی از این افراد زمانی داغ بودند، اما امروز مسیر متفاوتی را دنبال میکنند و عملاً در مسیر انقلاب کارشکنی میکنند. اشتباه نشود؛ گاهی رسانههای زنجیرهای نیز به کمک این جریانها میآیند، اما حوزه علمیه، جریان اصیل و انقلابی خود را دارد.
عضو مجلس خبرگان رهبری افزود: این افراد همان جریان «قاعدین» هستند که قرآن درباره آنها سخن گفته است؛ جریانی که در زمان حضرت امام (ره) نیز مبارزه را حرام اعلام میکردند و امروز نیز همان رسانهها و جریانها فعال هستند. من بهعنوان کسی که سالها حوزههای علمیه را از نزدیک دیدهام، شهادت میدهم که جریان انقلابی در حوزه، جریان غالب در کشور ماست.
صلحمیرزایی با تأکید بر اینکه انقلاب را نباید صرفاً به انقلاب سال 1357 محدود کرد، بیان کرد: وقتی از انقلاب سخن میگوییم، منظور فقط انقلاب سال 1357 نیست؛ بلکه انقلاب به معنای واقعی کلمه، همان تعبیر «رستاخیزی» است که امام شهید از آن سخن گفتند و از سال 1341 با نخستین سخنرانی امام خمینی(ره) آغاز شد. این انقلاب، تحول، تحولخواهی و تحولآفرینی تا رسیدن به ظهور خورشید ولایت عظما، که امام شهید در بیانیه گام دوم نیز به آن اشاره کردهاند، آرام نخواهد نشست.
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به تعبیر «انقلاب در انقلاب» گفت: در جایی که یک انقلاب اتفاق افتاده و تمام شده باشد، تعبیر انقلاب در انقلاب ممکن است معنای مشخصی پیدا کند، اما ما در انقلاب اسلامی با یک فرایند چندمرحلهای مواجه هستیم. اگر امروز در مرحله سوم این فرایند قرار داریم، به این معناست که با «انقلاب در انقلاب» وارد مرحله جدیدی شدهایم و در حال عبور از یکی از ایستگاههای انقلاب هستیم. انقلاب اسلامی یک حرکت مستمر است که باید مراحل خود را طی کند.
او در پایان با اشاره به ضرورت حرکت عمومی در گام دوم انقلاب بیان کرد: یکی از وظایف مهم علما و طلاب، به میدان آوردن جوانان مؤمن است؛ همان تعبیری که رهبر شهید انقلاب در سال 1398 بر آن تأکید کردند. ایشان از «صاحبان ذهنهای فعال و زبانهای گویا» سخن گفتند و فرمول کار نیز روشن است؛ طلاب باید با جوانان ارتباط بگیرند و آنها را به میدان بیاورند. وقتی جوانان به میدان آمدند، سایر مردم نیز به میدان خواهند آمد و انشاءالله حرکت عمومی و طی مراحل انقلاب تکمیل خواهد شد.
نگاه تمدنی رهبر شهید انقلاب به زنان
در بخش دیگری از این مراسم، سکینهسادات پاد، دستیار رئیسجمهور شهید، حضرت آیتالله رئیسی در پیگیری حقوق و آزادیهای اجتماعی، در سخنانی بیان کرد: شهادت رهبر انقلاب اسلامی، زلزلهای بود که جهان را متحیر کرد و مجسمترین تصویر از استکبارستیزی را در برابر دیدگان ملتها قرار داد. این شهادت، نقشه جدیدی از جهان ترسیم کرد؛ جهانی که امروز بیش از هر زمان دیگری به دو جبهه تقسیم شده است؛ جبهه حق و گفتمان توحیدی در برابر جبهه باطل و اهریمنی که رژیم صهیونیستی و آمریکای جنایتکار در رأس آن قرار دارند.
پاد بیان کرد: اگر بخواهیم انتقالدهنده واقعی اندیشههای ایشان باشیم، باید بارها و بارها آثار و بیاناتشان را بازخوانی کنیم؛ همانگونه که جرج جرداق برای شناخت امیرالمؤمنین (ع)، نهجالبلاغه را صدها بار مطالعه کرد و حاصل آن کتاب پنججلدی «امام علی، صدای عدالت انسانی» شد.
او ضمن اشاره به منظومه فکری رهبر شهید درباره زن و خانواده گفت: در اندیشه ایشان، زن ابتدا بر اساس بینش توحیدی و عقلانی، یک انسان است؛ انسانی که از حقوق برابر با مرد برخوردار است و هیچ مانع ذاتی برای رشد علمی، اجتماعی، سیاسی و معنوی او وجود ندارد.
پاد با اشاره به پرسشهای مطرحشده از رهبر انقلاب در مسجد ابوذر در سال 1360 درباره قضاوت زنان و تعبیر «ناقصالعقول» در نهجالبلاغه اظهار کرد: ایشان از همان سالها، خوانشی متفاوت و دقیق از این مسئله ارائه کردند که بعدها در شیوه رهبری و حکمرانیشان نیز تجلی یافت. «ناقصالعقول» بودن، به طبیعت زن مربوط نیست، بلکه محصول قرنها ظلم تاریخی به زنان است؛ زنانی که از تحصیل، حضور اجتماعی و مشارکت سیاسی محروم مانده بودند و در نتیجه، ناقص بار آمده بودند، نه اینکه ناقص آفریده شده باشند. ایشان تأکید داشتند که بسیاری از زنان از نظر شعور و درک، به مراتب بالاتر از بسیاری از مردان هستند و اسلام میخواهد رشد فکری، علمی، اجتماعی، سیاسی و معنوی زن به بالاترین مرتبه برسد.
او با اشاره به سیاستهای جمهوری اسلامی در حوزه زنان عنوان کرد: یکی از جلوههای این اندیشه، رشد چشمگیر سواد زنان است؛ بهگونهای که نرخ سواد زنان از حدود 15 درصد پیش از انقلاب به بیش از 90 درصد رسید و این را باید از ثمرات نگاه رهبر شهید به زن و آموزش دانست. از دهه 70 به بعد، رویکرد ایشان بیش از گذشته بر توانمندسازی زنان متمرکز شد و با تأکید بر اینکه «العلم سلطان» برای زن و مرد تفاوتی ندارد، زنان را به ایفای نقش تمدنی در جامعه فراخواندند.
دستیار رئیسجمهور شهید با اشاره به نگاه تمدنی رهبر انقلاب افزود: ایشان معتقد بودند زن مسلمان نباید تنها به امور شخصی و خانوادگی محدود شود، بلکه باید نسبت به جامعه اسلامی، جهان اسلام و حتی مسائل جهان احساس مسئولیت کند. برای منِ زن ایرانی مسلمان، بخش مهمی از هویت فردی و اجتماعیام ذیل همین اندیشه تعریف شده است؛ اندیشهای که پس از ارتحال امام خمینی (ره) نیز با پاسخ رهبر انقلاب به نامهای که در کودکی برای ایشان نوشته بودم، در زندگیام عینیت یافت.
پاد در پایان خاطرنشان کرد: امروز فاصلهای میان اندیشه بلند رهبر شهید درباره زن و آنچه در عرصه اجرا و قوانین میبینیم وجود دارد. این اندیشه، بزرگتر از ظرفهای موجود است و برای تبدیل آن به برنامههای عملی، به پژوهشهای جدی و سیاستگذاری دقیق نیاز داریم. لذا بازخوانی اندیشههای رهبر شهید و تبدیل آنها به برنامههای اجرایی، مهمترین مسئولیت نخبگان و مدیران در ادامه این مسیر است.
جوانان؛ محور منظومه فکری امام شهید انقلاب اسلامی
ابوذر یاسری، عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع) دیگر سخنران این نشست بود. او با اشاره به جایگاه جوانان در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، گفت: در بیانیه گام دوم انقلاب، جوان نه بهعنوان یکی از اقشار جامعه، بلکه بهعنوان مخاطب انحصاری این بیانیه مورد خطاب قرار گرفته است و این مسئله نشاندهنده جایگاه ویژه جوان در اندیشه رهبر شهید است. رهبر شهید انقلاب در بخشی از بیانیه گام دوم خطاب به جوانان میفرمایند که اینها بخشی از سرفصلهای عمده در سرگذشت 40 ساله انقلاب است؛ انقلاب عظیم و پایدار و درخشانی که شما باید گام دوم آن را در پیشبردش بردارید.
یاسری مطرح کرد: در سایر بیانات رهبر شهید نیز جوان بهعنوان «موتور محرک کشور» و دارای «نقش تاریخی در عرصه حیات اجتماعی» معرفی شده است. این نوع نگاه با برخی نگاههای رایج به جوان متفاوت است؛ زیرا گاهی در ادبیات عمومی، جوان به دلیل کمتجربگی مورد تحقیر قرار میگیرد، در حالی که در اندیشه رهبر شهید، جوان حامل سنگینترین بار مسئولیت است.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع) افزود: رهبر شهید انقلاب اسلامی، دوران جوانی را دوران تعیینکننده سرنوشت تاریخی ملت ایران میدانند؛ بنابراین اگر بخواهیم بدانیم آینده کشور چگونه خواهد بود، باید وضعیت و ظرفیت نسل جوان را بهدرستی بررسی کنیم.
او با بیان اینکه نسل جوان عامل و مباشر تحقق سند چشمانداز کشور است، گفت: البته در تحلیل وضعیت جوانان باید مراقب باشیم که صرفاً جوانانی را که رفتار و حضورشان در جامعه بیشتر به چشم میآید، بهعنوان نماینده کل نسل جوان تلقی نکنیم؛ چراکه بخش مهمی از ظرفیت جوانان ممکن است کمتر دیده شود.
یاسری سپس به چرایی جایگاه برجسته جوان در منظومه اندیشه رهبر شهید پرداخت و اظهار کرد: این جایگاه حتماً بر مبانی مشخصی استوار است. یکی از مهمترین این مبانی، تعریف متفاوت از «پیشرفت» است. پیشرفت در نگاه رهبر شهید، صرفاً به معنای تکنولوژی، عمران، آبادانی و توسعه اقتصادی نیست، بلکه پیش از هر چیز، یک مقوله انسانی است. انسان باید به پیشرفت برسد و یکی از مهمترین سرمایههای گام دوم نیز همین نیروی انسانی است. در بیانیه گام دوم، مهمترین ظرفیت امیدبخش کشور، نیروی انسانی مستعد و کارآمد با زیربنای عمیق و اصیل ایمانی و دینی معرفی شده است. در ادامه نیز ظرفیتهای فنی و نخبگانی کشور و برجستگی آنها در سطح جهان، بهعنوان ثروتی عظیم مورد اشاره قرار گرفته است.
او مطرح کرد: در اندیشه پیشرفت رهبر شهید، سرمایه انسانی مهمترین عامل پیشرفت است و پیشرفت ایران بدون فعالسازی ظرفیتهای انسانی، امکان تحقق کامل ندارد. اگر تکنولوژی وارد کنیم، شهرها و خیابانها را مدرن کنیم و زیرساختها را توسعه دهیم، اما نیروی انسانی پیشرفت نکرده باشد، این توسعه به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
یاسری یکی دیگر از مبانی پیشرفت در اندیشه رهبر شهید را «امید» دانست و گفت: در بیانیه گام دوم اگر با نگاه راهبردی به متن توجه کنیم، ابتدا اهداف و اصول، سپس قوتها و ظرفیتها، بعد ضعفها و در نهایت فرصتها و تهدیدها مطرح شده است؛ اما در میان همه این موارد، رهبر شهید تأکید ویژهای بر امید دارند. ایشان تصریح میکنند که «روح حاکم» بر توصیههای بیانیه، امید و نگاه خوشبینانه به آینده است و نخستین توصیه ایشان نیز امید و نگاه خوشبینانه به آینده است؛ چراکه حرکت بدون امید امکانپذیر نیست.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع) ادامه داد: اگر دولت و نهادهای کشور میخواهند پیشرفت اتفاق بیفتد، باید مراقب باشند امید در جامعه تضعیف نشود. البته منظور امید کاذب نیست، بلکه سخن از امید واقعی است؛ امیدی که بر ظرفیتها و واقعیتهای کشور استوار باشد. گاهی ممکن است امیدهایی بر اساس اتکا به قدرتهای خارجی یا وعدههای دیگران ایجاد شود؛ در حالی که امید مورد نظر رهبر شهید، امید واقعی و مبتنی بر ظرفیتهای داخلی و بهویژه ظرفیت انسانی و جوانان کشور است.
یاسری «روح خودباوری» را از دیگر مؤلفههای مورد تأکید رهبر شهید عنوان کرد و افزود: ظرفیت انسانی و جوان برای اینکه بتواند در مسیر پیشرفت فعال شود، به روح خودباوری نیاز دارد. روح خودباوری در برابر روح وابستگی قرار میگیرد و یکی از واژگان کلیدی در بیانات رهبر شهید و همچنین در منظومه فکری امام خمینی (ره) است.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع) اضافه کرد: جوان بودن صرفاً به سن افراد مربوط نیست. ممکن است فردی سن بالایی داشته باشد، اما روحیه جوانی داشته باشد و برعکس، ممکن است فردی از نظر سنی جوان باشد اما روحیه جوانی و تحرک لازم را نداشته باشد. شاخص جوان بودن در این نگاه، روحیه جهاد، امید، خودباوری و مقاومت است.
او با اشاره به نمونههایی از مسئولان و شخصیتهای کشور گفت برخی مسئولان و حتی رؤسای جمهور شهید، از نظر سنی در دوره جوانی نبودند، اما از روحیه جوانی، امید و خودباوری برخوردار بودند و همین ویژگی، آنها را در زمره نیروهای جوان قرار میدهد.
یاسری با تأکید بر اینکه پیشرفت در اندیشه رهبر شهید صرفاً اقتصادی نیست، اظهار کرد: پیشرفتی که از آن سخن میگوییم، فقط پیشرفت اقتصادی، کارآفرینی، تولید و مدیریت اقتصادی نیست؛ بلکه پیشرفت سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، اخلاقی، معنوی و تحقق عدالت را نیز دربرمیگیرد. ورود جوانان به همه این عرصهها ضروری است و تحقق چنین پیشرفتی، روحیه جوانی، شجاعت، خلاقیت و ابتکار میطلبد.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع) با اشاره به نقش خانوادهها در شکلگیری روحیه جوانان بیان کرد: در جلسات مختلفی که با دانشآموزان و خانوادههای آنان داشتهام، بر این نکته تأکید کردهام که اگر والدین به نسل جدید ناامیدی و یأس تزریق نکنند، ظرفیتهای این نسل میتواند بسیار بیشتر از آن چیزی باشد که تصور میکنیم. نسلهای گذشته ارزشمند هستند، اما گاهی فردی با نگاه خود به گذشته، گزارهای را که ممکن است صرفاً برداشت شخصی خودش باشد، به نسل جوان منتقل میکند و این مسئله میتواند موجب ناامیدی جوانان شود. باید مراقب باشیم نسل جوان را ناامید نکنیم و اجازه دهیم جوانان با اتکا به ظرفیتهای خود، آینده کشور را بسازند.
او با بیان اینکه نباید نقش جوانان را فقط به آینده موکول کرد، اظهار کرد: جوان صرفاً آیندهساز نیست، بلکه «کنشگر امروز» و به تعبیر دقیقتر «اکنونساز آینده» است. جوان همین امروز در حال رقم زدن تحولات است. بسیاری از میدانهای اجتماعی و عرصههای مختلف کشور در اختیار جوانان قرار دارد و اگر به جامعه نگاه کنیم، حضور گسترده جوانان را در خیابانها و میدانهای مختلف مشاهده میکنیم. در خود بیانیه نیز بر حضور مدیران جوان، کارگزاران جوان، اندیشمندان جوان و فعالان جوان در عرصههای مختلف تأکید شده است.
یاسری در پایان با تأکید بر اینکه مسئولیت پیشرفت کشور نباید بهتنهایی بر دوش جوانان گذاشته شود، گفت: جوان در منظومه فکری رهبر شهید محور است، اما این به معنای نادیده گرفتن تجربه پیشکسوتان نیست. تجربه کسانی که سالها در عرصههای مختلف فعالیت کرده و اندوختههای ارزشمندی دارند، باید در کنار ظرفیت و انرژی جوانان قرار گیرد. گاهی طرحها و ایدههای نیروهای مجرب بهدرستی در کنار جوانان قرار نگرفته یا به اندازه کافی مورد استفاده قرار نگرفته است و همین مسئله میتواند موجب بروز برخی مشکلات شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع) در پایان خاطرنشان کرد: ترکیب تجربه پیشکسوتان با انرژی، خلاقیت، شجاعت و ظرفیت جوانان میتواند زمینهساز حرکت مؤثرتر کشور در مسیر پیشرفت و تحقق اهداف گام دوم انقلاب اسلامی باشد.
در بخش دیگری از این مراسم، پوستر همایش «آیندهنگاری قائد شهید» مورد رونمایی قرار گرفت.