الگوی مطلوب زن مسلمان در اندیشه شهید خامنهای (ره)
نگاه مترقی رهبر شهید به نقش الگوساز زنان؛ از تربیت تا تعالی
یکی از شخصیتهای برجستهای که بحث الگوی سوم زن را مطرح فرموده و در این زمینه بیانات مختلفی را ایراد ساختند، امام شهید امت، حضرت آیتالله خامنهای (ره) بودند. ایشان زن ایرانی-اسلامی را بانویی میدانستند که بتواند ضمن حفظ حجاب و زنانگی خود در میدان علم و دانش پیشرو باشد و این هویت اسلامی را در جهان گسترش دهد: «زن ایرانی در ایران اسلامی، باید کوششش این باشد که هویّت والای زن اسلامی را آنچنان زنده کند که چشم دنیا را به خود جلب کند. این امروز وظیفهیی است بر دوش زنان مسلمان… الگوی زن را نشان بدهند؛ بگویند زن مسلمان زنی است که هم دین خود را، حجاب خود را، زنانگی خود را، ظرافتها و رقّتها و لطافتهای خود را حفظ میکند؛ هم از حق خود دفاع میکند؛ هم در میدان معنویت و علم و تحقیق و تقرّب به خدا پیشروی میکند و شخصیتهای برجستهای را نشان میدهد و هم در میدان سیاسی حضور دارد. این میشود الگویی برای زنان. شما بدانید زنان مسلمان در بسیاری از نقاط دنیا امروز به شما نگاه میکنند و از شما یاد میگیرند» 30/06/1379
صحنههای حضور زن مسلمان
زن مسلمان در اندیشه امام شهید انقلاب، هنگامی به نسخه آرمانی خود میرسد که اولا به رشد معنوی دست پیدا کند: «زن و مرد در این بخش، هیچ تفاوتی در میدان رشد و تکامل معنوی ندارند. یعنی مرد میتواند به عالیترین مقامات از لحاظ معنوی برسد؛ زن هم میتواند به بالاترین مقامات از لحاظ معنوی برسد. مرد میتواند به حدّ علی بن ابی طالب علیهالسّلام برسد و زن میتواند به حدّ فاطمهی زهرا سلاماللهعلیها برسد…» 20/12/1375
ثانیا علاوه بر رشد فردی، بتواند در جامعه نقشآفرین و حضور موثر داشته باشد و در عرصههای مختلف اجتماعی، متناسب با علاقه و استعداد خود به فعالیت بپردازد: «اعم از فعّالیت اقتصادی، فعّالیت سیاسی، فعّالیت اجتماعی به معنای خاص، فعالیت علمی، درس خواندن، درس گفتن، تلاش کردن در راه خدا، مجاهدت کردن و همهی میدانهای زندگی در صحن جامعه. در اینجا هم میان مرد و زن در اجازهی فعّالیتهای متنوّع در همهی میدانها، هیچ تفاوتی از نظر اسلام نیست.» 20/12/1375
در نگاه امام شهید، زنان با حضور در صحنههای مختلف اجتماعی و سیاسی مانند شرکت در راهپیماییها و مبارزات سیاسی و عمومی، میتوانند به گونهای عمل کنند که دیگر اعضای خانواده را نیز در این صحنهها مشارکت دهند.
چه مقدماتی برای حضور اجتماعی زنان باید فراهم شود؟
برای حضور اجتماعی زنان در جامعه باید مقدماتی فراهم شود؛ به شکلی که زنان و دیگر افراد بتوانند بدون دغدغه و دلمشغولی، فعالیتهای خود را پیش ببرند. از جمله این مقدمات، امن بودن جامعه اسلامی برای این حضور اجتماعی است: «کوچه و خیابان باید از لحاظ ناموسی و اخلاقی امنیت داشته باشد؛ چه برای دختران و چه برای پسران؛ فرق نمیکند. در صورتی که این امنیت حاصل شود، آن وقت در محیط امن، در کوچه و بازار امن، در دانشگاه امن، در دبیرستان امن که امنیت اخلاقی و فکری تأمین شده است -و مسؤولان و پدران و مادران باید آن را تأمین کنند- دختر مسلمان، پسر مسلمان، مرد مسلمان، زن مسلمان میتوانند فعّالیت خودشان را بکنند.» 20/12/1375
حجاب نیز از جمله تمهیداتی است که اسلام برای حضور ایمن افراد در جامعه، مورد توجه قرار داده و آن را ضامن امنیت زنان و حتی مردان جامعه در نظر گرفته است: « خودِ این حجاب، یکی از وسایل امنیت است. با حجاب زنِ مسلمان، هم خود زنِ مسلمان امنیت پیدا میکند و هم مردان مسلمان امنیت پیدا میکنند. آن جایی که حجاب را از زنان دور میکنند، آن جایی که زن را به عریانی و برهنگی نزدیک میکنند، در درجهی اوّل، امنیت از خود زن و در درجهی بعد، از مردان و جوانان گرفته خواهد شد.» 20/12/1375
رهبرشهید انقلاب اسلامی حضور زنان در بعضی شغلها چون پزشکی و معلمی، را به حدی مهم میدانستند که از آن به عنوان واجب کفایی برای آنها یاد کردند؛ یعنی بانوان برای کسب این علوم، علاوه بر اینکه یک فریضه دینی را برعهده دارند، یک فریضه اجتماعی را نیز عهدهدار هستند.
خانواده، اصل فراموش شده
سومین عرصهای که نقش زن در آن پررنگ و برجسته تلقی میشود، حضور زنان در خانواده در نقش مادر و همسر است؛ بدینمعنا در کنار حضور اجتماعی که زنان میتوانند داشته باشند، باید به نقش خانهداری خود نیز بپردازند: «من میشناسم بانوانی را که کارهای اجتماعی سنگین داشتند ــ چه کار دانشگاهی و علمی، چه کارهای غیر علمی ــ چندین فرزند هم بزرگ کردند، تربیت کردند، خیلی هم خوب توانستند این کار را انجام بدهند.» 6/10/1402
شهید خامنهای (ره) نقش مادری را مهمترین نقش در عالم خلقت و در وجود مادر برمیشمردند و معتقد بودند: «برای خاطر اینکه اگر چنانچه «مادری» نباشد، فرزندآوری نباشد، بارداری و شیردهی نباشد، اصلاً نسل بشر منقرض میشود؛ بنابراین، «مادری» مهمترین نقش در عالم خلقت و در عالم وجود مادّی انسان است.» 6/10/1402
ایشان در عینحال، تصریح میسازند که خانهداری به معنای خانهنشینی نیست و زنان میتوانند در کنار خانهداری به هر کاری که به آن علاقه دارند بپردازند. «خانهداری یعنی خانه را داشته باشید؛ در کنار داشتن خانه، هر کار دیگری که از عهدهی شما برمیآید و میل به آن و شوق به آن را دارید میتوانید انجام بدهید؛ منتها همه در ذیل خانهداری است.»14/10/1401
بعد از انقلاب، رویکرد به زن چگونه بود؟
سه عرصهای که برای فعالیت زنان از آن یاد شد، با انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، قابلیت تحقق پیدا کرد. انقلاب اسلامی به زنان این فرصت را فراروی زنان قرار داد که بتوانند ضمن رعایت موازین اخلاقی و اسلامی در جامعه فعالیت کنند: «در انقلاب اسلامی و در دفاع مقدس، زنانی ظهور کردند که میتوانند تعریف زن و حضور او در ساحت رشد و تهذیب خویش، و در ساحت حفظ خانهی سالم و خانوادهی متعادل، و در ساحت ولایت اجتماعی و جهاد امر بمعروف و نهی از منکر و جهاد اجتماعی را جهانی کنند و بنبستهای بزرگ را درهم بشکنند»
16/12/1381
تقابل بنیادی مفهوم زن در اسلام و غرب
رهبر شهید انقلاب الگوی زن مسلمان را در تقابل با الگوی غربی زن برمیشمارند. در برابر زن غربی که با نگاه کالایی و جنسی مورد توجه و ارزشگذاری قرار میگیرد، زن مسلمانی وجود دارد که میتواند در جامعه نقشی استثنایی را ایفا کند: «با نقاط قوّت زنانهی خود- که خدای متعال در وجود او به ودیعه گذاشته و مخصوص زن است- همراه با ایمان عمیق، همراه با استقرار ناشی از اتکاء به خداوند، و همراه با عفت و پاکدامنی- که فضای پیرامون او را نورانیت میبخشد- میتواند در جامعه یک نقش استثنائیِ اینگونه ایفا کند؛ مثل کوه استواری از ایمان، درعینحال مثل چشمهی جوشانی از عاطفه و محبت و احساسات زنانه، تشنگان و محتاجان نوازش را از چشمهی صبر و حوصله و عاطفهی خود سیراب میکند. انسانها در چنین آغوش پُربرکتی میتوانند تربیت شوند. اگر زن با این خصوصیات در عالمِ وجود نبود، انسانیت معنا پیدا نمیکرد. این، معنای ارزش زن و تشخص زن است؛ چیزی که مغز متحجرِ مادی غربیها نمیتواند آن را بفهمد.» 25/03/1384
رهبر شهید انقلاب بر این باور بودند که برای ترویج الگوی سوم زن، باید خلاءهای نظری پر و دهها نظریه و الگوی اسلامی ذیل موضوع زن و خانواده نوشته شود: «اینها نظریهپردازی بشود، تئوریزه بشود، با جوانبش، با اجزایش، تدوین بشود و ارائه بشود. اینها کارهای میانمدت و بلندمدتی است که حتماً بایستی انجام بگیرد. تعالیم ناب و مترقی اسلام در قرآن و حدیث باید مورد استفاده قرار بگیرد» 14/10/1390
ایشان همچنین عقیده داشتند که در این راه باید خود زنان پیشرو باشند و با فعالیتهای علمی، مطالعات خود و راهکارهایی که ارائه میدهند، بخش علمی و عملی مربوط به زنان را به حرکت در بیاورند.
نقش جامعه در شکلگیری هویت زن
از منظر شهید خامنهای (ره) اگر در جامعهای احکام اسلامی و قرآنی رواج پیدا کند، زن مسلمان نیز آنطور که شایسته است، میتواند نقش فردی و اجتماعی خود را ایفا کند: «اگر فضاى فرهنگى جامعه در زمینهى مسائل زن، شفّاف بشود و احکام اسلامى و نظرات قرآنى در این زمینه روشن بشود، راه هموار خواهد شد براى اینکه بانوان کشور ما بتوانند به آن نقطهاى که براى یک زن، آرمانى و غایت مطلوب است، برسند. اگرچه بحث است، سخن است، گفتن است امّا در واقع عمل است؛ زیرا این گفتن، فضاى فرهنگى جامعه را شفّاف خواهد کرد و ذهنها را روشن خواهد کرد.» 30/07/1376
در نتیجه، با وجود جامعه امن، اسلامی و قرآنی، زنان نیز میتوانند به حضور اجتماعیشان در عرصههای علمی، سیاسی و فرهنگی ادامه دهند و با معنویت خویش، کانون خانواده را به رشد و تعالی برسانند و کشور را برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی آماده کنند. زنان در جامعهسازی و تحکیم نقش خانواده، مسئولیت جدی برعهده دارند و الگوی مطلوب زن مسلمان، هنگامی محقق میشود که همه ابعاد زندگی زنان را در برگیرد.