کشورهای بریکس چگونه از فضا به مقابله با بحرانهای زیستمحیطی میروند؟
به گزارش بخش بینالملل وبانگاه بر اساس دادههای منتشرشده در خبرگزاری مهر به نقل از تیوی بریکس، کشورهای عضو بریکس در حال گسترش همکاریهای خود برای ایجاد و توسعه سامانههای ماهوارهای سنجش از دور زمین هستند؛ همکاریهایی که میتواند در شناسایی تهدیدهای زیستمحیطی، ارزیابی پیامدهای بلایای طبیعی و مقابله با تخلفات علیه محیط زیست نقش مهمی ایفا کند.
امروزه تغییرات آبوهوایی، افزایش دما، ذوب یخچالهای طبیعی، خشکسالی، طوفان، سیل، بیابانزایی و جنگلزدایی با سرعتی فزاینده محیط زیست زمین را تحت تأثیر قرار دادهاند. فناوریهای سنجش از دور با استفاده از دادههای ماهوارهای، امکان مطالعه و ارزیابی این تغییرات را در مقیاسهای گسترده فراهم کردهاند.
ماهوارههای مدرن سنجش از دور تنها به تصویربرداری از سطح زمین محدود نمیشوند. این ماهوارهها با استفاده از حسگرهای مختلف، تابش الکترومغناطیسی بازتابیده یا منتشرشده از سطح زمین را ثبت میکنند و میتوانند در طیفهای مرئی، فروسرخ و مایکروویو اطلاعات جمعآوری کنند.
برخی از این ماهوارهها با استفاده از فناوری رادار قادرند در شرایط ابری و تاریکی نیز دادههای مورد نیاز را ثبت کنند. به این ترتیب، فناوریهای فضایی میتوانند پدیدههایی را آشکار کنند که با چشم انسان قابل مشاهده نیستند؛ از شناسایی آتشسوزیها و فعالیتهای آتشفشانی گرفته تا بررسی رطوبت، دمای اقیانوسها و ضخامت یخها.
همکاری فضایی بریکس در سنجش از دور زمین
رؤسای سازمانهای فضایی کشورهای بریکس در اوت ۲۰۲۱ تفاهمنامهای را برای همکاری در زمینه ایجاد منظومه مداری ماهوارههای سنجش از دور زمین امضا کردند. این توافق زمینه تبادل دادهها برای پایش اقلیم، محیط زیست و کشاورزی و همچنین واکنش به پیامدهای شرایط اضطراری را فراهم کرد.
کشورهای بریکس اکنون تصاویر ماهوارههای عملیاتی خود را با یکدیگر به اشتراک میگذارند. در این همکاری، ماهوارههایی از روسیه، چین، هند، برزیل و آفریقای جنوبی مشارکت دارند.
منظومه مشترک شامل ماهوارههای «گائوفن ۶» و «زییوان-۳ ۰۲» چین، ماهواره «سیبیایآراس-۴» که پروژهای مشترک میان برزیل و چین است، «کانوپوس-وی» روسیه و ماهوارههای «ریسورسست-۲» و «ریسورسست-۲ای» هند میشود.
گابریلا دی فاتیما سیا، کارشناس توسعه پایدار و همکاریهای بینالمللی زیستمحیطی، در گفتوگو با تیوی بریکس درباره نقش ایستگاه زمینی برزیل گفت: ایستگاه کویابا بهعنوان بخش برزیلی این سامانه، ماهوارهها را در زمان عبور رصد و سپس دادهها را دریافت، پردازش و آمادهسازی میکند تا به مرکز کنترل ماهواره ارسال شوند.
بر اساس اعلام مرکز داده و کاربرد ماهوارههای منابع چین، همکاری شبکهای میان کشورهای بریکس میتواند هزینه سرمایهگذاری هر کشور در ماهوارهها و ایستگاههای زمینی را کاهش دهد و در عین حال دسترسی اعضا به تصاویر ماهوارهای را افزایش دهد.
در سال ۲۰۲۲ نیز کمیته مشترک همکاری فضایی بریکس تشکیل شد و در نشست سران این گروه در ریودوژانیرو از برنامهریزی برای تشکیل شورای فضایی بریکس خبر داده شد. مجموع ناوگان فضایی کشورهای بریکس اکنون حدود هزار و ۵۰۰ فضاپیما را شامل میشود و ۲۱ پایگاه فضایی و مجموعه پرتاب نیز در کشورهای عضو فعالیت دارند.
ماهوارهها و مقابله با چالشهای زیستمحیطی
ماهوارههای بریکس با فعالیت در مدارهای مختلف و بررسی زمین در طیفهای گوناگون، در حل طیف وسیعی از مسائل زیستمحیطی نقش دارند.
الکساندرا کودزاگووا، کارشناس قوانین زیستمحیطی، در گفتوگو با تیوی بریکس گفت: بدون ماهوارههای سنجش از دور زمین، مقابله با چالشهای زیستمحیطی در شرایط کنونی امکانپذیر نیست. بسیاری از کشورهای بریکس دارای قلمروهای وسیعی هستند که پایش کامل آنها از طریق بازرسیهای میدانی عملاً ممکن نیست.
به گفته وی، حجم و تنوع اطلاعاتی که ماهوارهها در اختیار متخصصان قرار میدهند، امکان واکنش پیشگیرانه به تهدیدها را فراهم میکند.
رصد زمین از فضا میتواند به شناسایی زودهنگام تهدیدهای زیستمحیطی، ارزیابی گستره حوادث، طراحی برنامه مقابله با بحران و نظارت بر روند اجرای اقدامات کمک کند.
این ماهوارهها همچنین برای پایش بیابانزایی، تخریب مناطق منجمد دائمی، اندازهگیری وسعت محلهای دفن زباله و مناطق سیلزده و ارزیابی گستره آتشسوزیهای جنگلی به کار گرفته میشوند.
کودزاگووا معتقد است ماهوارهها میتوانند به بخش مهمی از سامانههای ملی مقابله با تخلفات زیستمحیطی تبدیل شوند. به گفته وی، دادههای سنجش از دور در روسیه پیش از این به شناسایی برخی تخلفات از جمله استفاده غیرقانونی از تورهای ثابت ماهیگیری در ساخالین و تخلیه غیرقانونی مواد از کشتیها در دریای خزر کمک کرده است.
از جنگلهای آمازون تا بیابان گبی
ماهوارههای سنجش از دور نقش مهمی در مطالعه و حفاظت از مناطق طبیعی مهم کشورهای بریکس دارند. یکی از مهمترین این مناطق، جنگلهای آمازون است که بهصورت مستمر از فضا پایش میشوند.
این نظارت ماهوارهای امکان شناسایی سریع آتشسوزیهای جنگلی، بررسی وضعیت اکوسیستمها و سطح رودخانهها، پایش تغییرات اقلیمی و رصد میزان جنگلزدایی را فراهم میکند.
بر اساس دادههای برنامه رسمی پایش ماهوارهای جنگلزدایی در آمازون، میزان تخریب جنگلها از بیش از ۱۳ هزار کیلومتر مربع در سال ۲۰۲۱ به کمتر از ۶ هزار کیلومتر مربع در دوره ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ کاهش یافته است.
ماهوارههای برزیلی و همچنین ماهوارههای مشترک برزیل و چین در پایش جنگلهای آمازون نقش دارند. استفاده همزمان از تصاویر با وضوح پایین و پوشش گسترده و تصاویر با وضوح بالا، به برزیل امکان میدهد تغییرات جنگلی را با دقت بیشتری رصد کند.
ماهوارههای سنجش از دور همچنین در پایش بیابان گبی به کار گرفته میشوند و گسترش شنها به سمت زمینهای حاصلخیز و مراتع را ثبت میکنند. این ماهوارهها روند جنگلکاری گسترده چین در چارچوب پروژه «دیوار سبز بزرگ» را نیز زیر نظر دارند.
در روسیه نیز ماهوارهها برای پایش جنگلهایی به وسعت بیش از ۷۹۰ میلیون هکتار به کار گرفته میشوند. دادههای فضایی امکان شناسایی آتشسوزیها، ارزیابی خسارتها و بررسی روند احیای مناطق جنگلی را فراهم کرده است.
هوش مصنوعی نیز در این فرایند نقش مهمی دارد و برای تحلیل حجم عظیمی از دادههای ماهوارهای و شناسایی تغییراتی که ممکن است برای چشم انسان قابل تشخیص نباشند، مورد استفاده قرار میگیرد.
بر اساس آمارهای منتشرشده، حجم چوب برداشتشده غیرقانونی در روسیه در سال ۲۰۲۳ نسبت به سال پیش از آن بیش از ۱.۶ برابر کاهش یافت و مساحت مناطق تحت پوشش پایش مستمر از راه دور استفاده از جنگلها در سال ۲۰۲۶ به ۹۹ میلیون هکتار رسید.
فناوری فضایی در خدمت کشاورزی و منابع آب
در هند از ماهوارههای سنجش از دور برای پایش مزارع و محصولات کشاورزی استفاده میشود. آفریقای جنوبی نیز از فناوریهای فضایی برای رصد منابع آبی، اندازهگیری رطوبت خاک، بررسی مساحت رودخانهها و دریاچهها و ارزیابی وضعیت سفرههای آب زیرزمینی بهره میگیرد.
امارات متحده عربی نیز ماهواره «عرب ست ۸۱۳» را که به اسکنر فراطیفی مجهز است، برای بررسی آبهای ساحلی، ارزیابی وضعیت خاک و پوشش گیاهی و شناسایی آلودگیها به کار گرفته است.
مصر نیز در پایان سال ۲۰۲۵ ماهواره سنجش از دور «اسپینکس» را از پایگاه فضایی جیوچوان چین با موفقیت به مدار زمین فرستاد. این ماهواره برای تهیه تصاویر با وضوح بالا و پایش اراضی کشاورزی و منابع آب و همچنین برنامهریزی شهری طراحی شده است.
این کشور در آوریل ۲۰۲۶ نیز دوربین چندطیفی «کلیمکم» مجهز به الگوریتمهای هوش مصنوعی را به ایستگاه فضایی بینالمللی ارسال کرد که وظیفه اصلی آن پایش تغییرات اقلیمی، پوشش گیاهی و منابع آب است.
کارشناسان معتقدند همکاری فضایی کشورهای بریکس در آینده گسترش خواهد یافت و گام بعدی میتواند حرکت از تبادل دادههای ماهوارههای موجود به سمت طراحی و پرتاب یک منظومه مشترک ماهوارهای باشد.
به باور آنها، تحقق چنین هدفی نیازمند هماهنگیهای فنی، مالی و سیاسی گسترده میان کشورهای عضو است. با این حال، توسعه چنین زیرساختی میتواند همکاری فضایی بریکس را به ابزاری پایدار برای مقابله با بحرانهای اقلیمی و زیستمحیطی در کشورهای جنوب جهانی تبدیل کند.