آیین سنتی جشن خرمن در لالهآباد بابل/ اینجا برنج را با اسب میکوبند
اینجا لالهآباد بابل است؛ سرزمینی که بخش قابل توجهی از زندگی، اقتصاد و فرهنگ مردم آن با شالیزار گره خورده و برنج برای مردمانش تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه بخشی از هویت و میراث اجتماعی منطقه محسوب میشود.
جشن سنتی «خرمن» و جشنواره برنج بخش لالهآباد بابل امسال نیز با حضور مسئولان، مردم، کشاورزان و فعالان حوزه برنج برگزار شد؛ رویدادی که تلاش دارد در کنار پاسداشت زحمات شالیکاران و شکرگزاری به مناسبت برداشت محصول، ظرفیتهای اقتصادی، فرهنگی و گردشگری این منطقه را نیز به نمایش بگذارد.
لالهآباد؛ جایی که زندگی با برنج گره خورده است
اگر از تهران به سمت مشهد مقدس و زیارت مرقد مطهر امام رضا(ع) حرکت کنید، در مسیر خود از بابل عبور خواهید کرد؛ شهری که دروازه ورود به بخشهایی از طبیعت و فرهنگ کشاورزی مازندران به شمار میرود.
در حدود 8 کیلومتری بابل و در مسیر بابل به آمل، بخش لالهآباد و شهر زرگر قرار گرفته است؛ منطقهای که در سالهای گذشته از «زرگرمحله» و «زرگرشهر» شناخته میشد و از سال 1401 نام آن به زرگر تغییر یافت.
شهرداری زرگر در سال 1389 تأسیس شد و بر اساس سرشماری سال 1395، این شهر 3 هزار و 991 نفر جمعیت دارد. محدوده شهر حدود 220 هکتار و محدوده و حریم آن حدود 980 هکتار است.
اما آنچه بیش از مختصات جغرافیایی، لالهآباد را متمایز میکند، سهم کشاورزی در زندگی مردم آن است؛ بهگونهای که بر اساس آمار ارائهشده در این جشنواره، حدود 96 درصد فعالیت مردم منطقه به کشاورزی و کشت برنج وابسته است.
جشن خرمن؛ وقتی کشاورزی به فرهنگ تبدیل میشود
احمد ابنقاسم پیشه، شهردار زرگر، در حاشیه جشن خرمن در گفتوگو با خبرنگار تسنیم اظهار داشت: جشنواره خرمن در یکی از بزرگترین مناطق برنجخیز شهرستان بابل برگزار شده و هدف اصلی آن معرفی ظرفیتهای برنج و محصولات کشاورزی منطقه است.
وی با اشاره به کیفیت برنج تولیدشده در لالهآباد افزود: این بخش از مناطق مهم تولید برنج در مازندران محسوب میشود و محصول آن به دلیل کیفیت و طعم، جایگاه ویژهای در سفره ایرانی دارد.
شهردار زرگر با تأکید بر نقش آب در استمرار فعالیتهای کشاورزی تصریح کرد: آب رکن اصلی توسعه کشاورزی است و بیتوجهی به این مسئله میتواند اقتصاد منطقه را با مشکل مواجه کند؛ چراکه بخش قابل توجهی از معیشت مردم لالهآباد به کشاورزی و کشت برنج وابسته است.
ابنقاسم پیشه خواستار توجه بیشتر به مطالبات مردم و حمایت از کشاورزان منطقه شد و تأکید کرد که استمرار تولید برنج باکیفیت، نیازمند توجه همزمان به زیرساختها و نیازهای اساسی کشاورزان است.
از «جینگا» تا لافندبازی؛ بازگشت یک فرهنگ به میدان
جشن خرمن تنها نمایش محصول و دسترنج کشاورزان نبود؛ بلکه فرصتی برای بازخوانی بخشی از فرهنگ و آیینهای قدیمی مردم مازندران نیز فراهم کرد.
«جینگا» یا خرمنکوبی سنتی با اسب، یکی از جلوههای متفاوت این مراسم بود؛ آیینی که در کنار ورزشهای بومی و محلی همچون کشتی، طنابکشی، پاچوببازی، قیشبازی و لافندبازی اجرا شد تا نسل امروز تصویری از بخشی از سبک زندگی و سنتهای نسلهای گذشته داشته باشد.
برخی از این آیینها در سالهای اخیر کمتر در زندگی روزمره مردم دیده میشوند و برگزاری چنین جشنوارههایی میتواند فرصتی برای معرفی و بازآفرینی آنها باشد؛ بهویژه در منطقهای که ظرفیتهای کشاورزی و فرهنگی آن میتواند در کنار یکدیگر، زمینهای برای توسعه گردشگری روستایی و کشاورزی ایجاد کند.
صدای طبلهای محلی نیز فضای جشن را متفاوت کرده بود؛ نوجوانانی که با پوشش محلی در مراسم حاضر شده بودند و با هر ضربه بر طبل، توجه حاضران را به خود جلب میکردند.
26 غرفه برای روایت ظرفیتهای لالهآباد
در حاشیه جشنواره، 26 غرفه نیز برپا شد و در آنها مجموعهای از محصولات و ظرفیتهای مرتبط با اقتصاد محلی و کشاورزی منطقه به نمایش درآمد.
صنایعدستی، ادوات و سموم کشاورزی، غذاهای محلی، انواع عسل، برنج سیاهدانه و دیگر محصولات و صنایع وابسته به برنج، بخشی از ظرفیتهایی بود که در این غرفهها در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفت.
تجلیل از کشاورزان موفق لالهآباد نیز بخش دیگری از این مراسم بود؛ کشاورزانی که محصول نهایی آنها حاصل ماهها تلاش، هزینه و تحمل دشواریهای فعالیت در شالیزار است.
اقامه دو رکعت نماز شکرانه نیز از دیگر بخشهای این آیین بود تا جشن برداشت محصول، علاوه بر وجه فرهنگی و اجتماعی، رنگ و بوی معنوی خود را نیز حفظ کند.
62 هزار تن برنج؛ سهم لالهآباد از سفره ایرانیها
محمود رحیمی، رئیس شورای بخش لالهآباد، در گفتوگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به ظرفیتهای کشاورزی این منطقه اظهار داشت: بخش لالهآباد دارای 76 روستا و 4 آبادی است و حدود 96 درصد فعالیت مردم منطقه به کشاورزی و کشت برنج اختصاص دارد.
وی افزود: بر اساس آمار ارائهشده، میزان تولید سالانه برنج در این منطقه حدود 62 هزار تن است؛ آماری که نشان میدهد برنج چه جایگاه مهمی در اقتصاد محلی لالهآباد دارد.
رئیس شورای بخش لالهآباد با اشاره به جایگاه برنج در فرهنگ مردم این منطقه خاطرنشان کرد: برای مردم این خطه، محصول برنج حاصل زحمت و رزق حلال کشاورزان است و همین مسئله موجب شده این محصول جایگاهی فراتر از یک کالای اقتصادی داشته باشد.
بر اساس آمار مطرحشده در این مراسم، شهرستان بابل حدود 47 هزار هکتار زمین شالیزاری دارد و بخشی از نیاز برنج میلیونها ایرانی از تولیدات این شهرستان تأمین میشود.
این اعداد، لالهآباد و بابل را تنها به یک محدوده کشاورزی محلی محدود نمیکند؛ بلکه نشان میدهد هر تحول در حوزه آب، تولید، قیمت، بازار و سیاستگذاری برنج میتواند مستقیماً بر زندگی شمار قابل توجهی از خانوارهای این منطقه اثرگذار باشد.
جشن خرمن؛ از شکرگزاری تا مطالبه برای آینده کشاورزی
در مراسم امسال، سخن مسئولان نیز بیشتر از آنکه صرفاً درباره یک جشن فرهنگی باشد، به اهمیت حفظ سنتها، تقویت امید در میان کشاورزان و ضرورت حمایت از تولید داخلی معطوف شد.
میّرتبار، فرماندار بابل، با اشاره به سابقه برگزاری جشن خرمن اظهار داشت: مردم در گذشته پس از پایان فصل برداشت، با برگزاری این آیین ضمن شکرگزاری برای نعمتهای الهی، به دیدار یکدیگر میرفتند و این مراسم بخشی از زندگی اجتماعی آنان محسوب میشد.
وی بر ضرورت احیای چنین سنتهایی تأکید کرد و آن را بخشی از پیوند نسل امروز با ریشههای فرهنگی منطقه دانست.
فاطمی، نماینده مردم بابل در مجلس شورای اسلامی، نیز بر اهمیت برگزاری جشنوارههای مرتبط با برنج در لالهآباد تأکید کرد و گفت که چنین برنامههایی علاوه بر ایجاد نشاط اجتماعی، میتواند امید و انگیزه را در میان کشاورزان تقویت کند.
حسننتاج، دیگر نماینده مردم بابل در مجلس شورای اسلامی، نیز با اشاره به خاطرات دوران کودکی خود از حضور در مزارع برنج، محصول شالی را نمادی از رزق حلال و حاصل دسترنج کشاورزان دانست و بر ظرفیت لالهآباد برای تبدیل شدن به یک برند ملی در حوزه برنج تأکید کرد.
آب؛ مطالبهای که پشت جشن خرمن پنهان نماند
اما پشت این فضای شاد و آیینی، یک مطالبه جدی نیز وجود دارد؛ مطالبهای که از سوی مسئولان محلی و کشاورزان بارها تکرار شده است: «آب».
برای منطقهای که بخش عمده اقتصاد آن به کشاورزی وابسته است، آب فقط یک زیرساخت نیست؛ بلکه شرط ادامه حیات اقتصادی منطقه است.
هرگونه اختلال در تأمین آب میتواند از کاهش سطح زیرکشت و افت تولید گرفته تا افزایش هزینههای کشاورزان و کاهش درآمد خانوارهای وابسته به شالیزار را به دنبال داشته باشد.
به همین دلیل، جشن خرمن در کنار همه جلوههای فرهنگی و سنتی خود، میتواند فرصتی برای بازخوانی مسائل واقعی کشاورزان نیز باشد؛ مسائلی که از تأمین آب و هزینههای تولید تا بازار فروش، قیمت محصول، واردات، بیمه و حفظ انگیزه کشاورز برای ادامه فعالیت را دربرمیگیرد.
اگر قرار است لالهآباد به عنوان یک برند ملی برنج معرفی شود، حفظ ظرفیت تولید آن باید همزمان با معرفی ظرفیتهای فرهنگی و گردشگری منطقه دنبال شود.
لالهآباد برای تبدیل شدن به برند ملی چه کم دارد؟
جشنواره امسال یک واقعیت دیگر را نیز آشکار کرد؛ منطقهای با چنین ظرفیت قابل توجهی، هنوز از یک بانک اطلاعاتی جامع و بهروز برای معرفی دقیق داشتههای خود برخوردار نیست.
در جریان برگزاری این مراسم، در برخی آمارهای ارائهشده درباره وسعت جغرافیایی، جمعیت، میزان زمینهای کشت اول و دوم و برخی شاخصهای کمی و کیفی، تفاوتهایی مشاهده شد.
این اختلاف آماری شاید در ظاهر موضوعی اداری به نظر برسد، اما برای منطقهای که میخواهد از سطح یک قطب محلی تولید برنج فراتر رفته و به یک برند ملی تبدیل شود، مسئلهای مهم است.
سرمایهگذار، پژوهشگر، رسانه و حتی مسئول تصمیمگیر برای شناخت ظرفیتهای واقعی منطقه، پیش از هر چیز به داده دقیق نیاز دارد.
بانک اطلاعاتی؛ حلقه مفقوده معرفی ظرفیتهای برنج بابل
از همین رو، تدوین یک بانک اطلاعات جامع درباره لالهآباد میتواند یکی از نخستین گامها برای معرفی حرفهای این منطقه باشد؛ بانکی که در آن اطلاعات مربوط به وسعت اراضی کشاورزی، میزان کشت، سطح زیرکشت اول و دوم، میزان تولید، ارقام برنج، ظرفیتهای صنایع تبدیلی، تعداد بهرهبرداران، زیرساختهای آب، ظرفیتهای گردشگری و محصولات جانبی بهصورت دقیق و بهروز ثبت شود.
چنین اطلاعاتی نهتنها دست رسانهها و پژوهشگران را برای معرفی ظرفیتهای منطقه باز میکند، بلکه میتواند مبنایی برای تصمیمگیری مسئولان در حوزه کشاورزی، آب، گردشگری و سرمایهگذاری باشد.
لالهآباد امروز همزمان دو چهره دارد؛ چهرهای که در جشن خرمن با طبل، لباس محلی، ورزشهای بومی و آیینهای سنتی دیده میشود و چهرهای دیگر که در شالیزارها، دغدغه آب، هزینه تولید و آینده معیشت کشاورزان را روایت میکند.
حفظ چهره نخست بدون توجه به چهره دوم ممکن نیست.
جشن خرمن زمانی میتواند به یک رویداد ماندگار تبدیل شود که تنها به بازسازی خاطرات گذشته محدود نماند و پلی باشد برای ساختن آینده کشاورزی منطقه؛ آیندهای که در آن هم «جینگا» و لافندبازی از فراموشی نجات پیدا کند و هم شالیزارهای لالهآباد از دغدغه آب و اقتصاد تولید رها شوند.
در نهایت، اگر قرار است لالهآباد مهد برنج بابل و شمال کشور به یک برند ملی تبدیل شود، جشن گرفتن محصول تنها یک گام است؛ گام اصلی، فراهم کردن زیرساختهایی است که کشاورز بتواند با امید بیشتری به شالیزار بازگردد، تولید را ادامه دهد و محصولی که امروز در جشن خرمن برای آن نماز شکر اقامه میشود، فردا نیز جایگاه خود را در سفره ایرانی حفظ کند.